Geografia PR — Maj 2026

Krok 1. Azymut mierzymy zgodnie z ruchem wskazówek zegara od kierunku północnego. Przedział od 0° do 10° oznacza więc kierunek niemal dokładnie na północ — szukany obiekt musi leżeć (prawie) na północ od skrzyżowania szlaków.

Krok 2. Fotografia przedstawia węzeł drogowskazów z kierunkami m.in. na Szyndzielnię, Klimczok, Błatnię i Szczyrk. Takie skrzyżowanie szlaków leży w rejonie przełęczy Kowiorek (pole D1), a nie na szczycie Błatnia — wybieramy odpowiedź B.

Krok 3. Sprawdzamy na mapie, który z trzech obiektów leży na północ od przełęczy Kowiorek. Schronisko PTTK na Szyndzielni (pole D1) znajduje się na północ od tego skrzyżowania, więc azymut do niego zawiera się w przedziale 0°–10°. Placówka GOPR w Szczyrku (D2) leży na wschód/południowy wschód, a punkt widokowy na Klimczoku (C1) — na zachód. Wybieramy odpowiedź 3.

Odpowiedź: B3.

Na mapie szczegółowej śledzimy przebieg zielonego szlaku od pola D2 (przecięcie z drogą wojewódzką) w górę, do schroniska PTTK na Klimczoku. Z rysunku mapy (poziomice, sygnatury) można odczytać m.in. następujące cechy środowiska przyrodniczego:

1. Szlak prowadzi cały czas pod górę — pokonuje duże deniwelacje (poziomice są gęsto rozmieszczone, teren jest stromy).

2. Fragmenty szlaku biegną dnem doliny potoku oraz po zalesionych stokach wzniesień — turysta idzie przez teren leśny i przekracza cieki wodne (potoki).

Inne akceptowane cechy: szlak przebiega przez obszar o dużych deniwelacjach; poprowadzono go doliną rzeczną; biegnie po stokach wzniesień; przecina potoki; przechodzi przez tereny leśne.

Krok 1. Stanowiska A i B leżą przy dolnej i górnej stacji wyciągu na Skrzyczne. Stanowisko B ma grubszą i dłużej zalegającą pokrywę śnieżną (średnia grubość 65 cm wobec 24 cm, 117 dni wobec 94 dni), co jest typowe dla wyżej położonej, górnej stacji wyciągu. Na mapie pole D3 (bliżej szczytu Skrzyczne) leży wyżej niż D2, więc w polu D3 znajduje się stanowisko B.

Krok 2 — uzasadnienie (dwa elementy klimatu). Różnica wynika ze wzrostu wysokości nad poziomem morza:

• wraz ze wzrostem wysokości n.p.m. spada średnia temperatura powietrza, dzięki czemu śnieg wolniej topnieje i pokrywa śnieżna zalega dłużej (większa liczba dni z pokrywą);
• wraz ze wzrostem wysokości n.p.m. rosną sumy opadów atmosferycznych (w tym opadów śniegu), co daje większą grubość pokrywy śnieżnej.

Odpowiedź: Stanowisko B (położone wyżej, w polu D3) — niższa temperatura powietrza i wyższe sumy opadów śniegu na większej wysokości n.p.m. sprzyjają grubszej i dłużej zalegającej pokrywie śnieżnej.

Krok 1. Kluczową wskazówką są wahania temperatury wokół 0 °C, czyli naprzemienne zamarzanie i rozmarzanie wody. Wskazuje to na wietrzenie mrozowe (a nie korazję — działanie niesionego przez wiatr piasku, nie krasowienie — rozpuszczanie skał węglanowych, ani wietrzenie insolacyjne — związane z dobowymi wahaniami temperatury bez udziału zamarzającej wody).

Krok 2 — przebieg procesu. Woda opadowa (roztopowa) wnika w szczeliny i pory skały. Gdy temperatura spada poniżej 0 °C, woda zamarza i zwiększa swoją objętość, wywierając nacisk na ścianki szczelin — rozsadza skałę. Wielokrotne powtarzanie cykli zamarzania i rozmarzania stopniowo rozkrusza skałę i modeluje formę skalną.

Odpowiedź: Proces to wietrzenie mrozowe — zamarzająca w szczelinach skalnych woda zwiększa objętość i rozsadza skałę, a powtarzające się cykle zamarzania i rozmarzania prowadzą do jej rozpadu.

Krok 1 — obszar mapy szczegółowej (Beskid Śląski). To Karpaty Zewnętrzne zbudowane z fliszu, uformowane przez fałdowanie płaszczowin (A) i rzeźbione przez erozyjną działalność wód płynących (C). Beskid Śląski nie sięga 1500 m n.p.m. (najwyższe Skrzyczne 1257 m) i nie był zlodowacony górsko, więc nie ma tu dolin U-kształtnych.

Krok 2 — Tatry. Krajobraz Tatr ukształtowały zarówno fałdowanie (A) i erozja wód płynących (C), jak i — dodatkowo — zlodowacenie górskie, które utworzyło doliny U-kształtne (B), oraz duża wysokość terenu powyżej 1500 m n.p.m. (E), warunkująca piętrowość i procesy wysokogórskie.

Krok 3 — wypełnienie tabeli.

• Wspólne (Tatry i obszar mapy): A, C.
• Tylko Tatry (nie dotyczą obszaru mapy): B, E.

Czynnik D (położenie w zapadlisku przedkarpackim) nie dotyczy żadnego z tych obszarów górskich.

Odpowiedź: wiersz 1: A, C; wiersz 2: B, E.

Krok 1. Beskidy Zachodnie buduje flisz karpacki, czyli naprzemianległe ułożone warstwy piaskowców i łupków. Na przekroju warstwy te są nachylone (zapadają) zgodnie z nachyleniem stoku.

Krok 2. Łupki łatwo nasiąkają wodą i stają się nieprzepuszczalne oraz śliskie. Na granicy nasiąkniętego łupka i leżącego wyżej piaskowca tworzy się powierzchnia poślizgu.

Krok 3. Gdy warstwy zapadają zgodnie ze stokiem, nadległe masy skalne (piaskowce) mogą grawitacyjnie zsuwać się po nawilgoconej, ilastej powierzchni poślizgu — dochodzi do osuwiska.

Odpowiedź: Naprzemianległe występowanie przepuszczalnych piaskowców i nasiąkających wodą, nieprzepuszczalnych łupków (cecha fliszu) oraz ich nachylenie zgodne ze stokiem powoduje powstanie śliskiej powierzchni poślizgu, po której masy skalne zsuwają się w dół — sprzyja to powierzchniowym ruchom masowym.

Żeby ograniczyć ryzyko uszkodzenia dróg przez osuwiska i spływy, można oddziaływać na przyczyny ruchów masowych (nadmiar wody, obciążenie i destabilizacja stoku) lub odpowiednio planować przebieg dróg. Dwa przykładowe sposoby:

1. Odprowadzenie wód gruntowych i powierzchniowych poza obręb osuwiska (wykonanie odwodnienia), aby zmniejszyć nawilgocenie i nie dopuścić do powstania powierzchni poślizgu.

2. Stabilizacja stoku roślinnością o silnym systemie korzeniowym (ograniczenie wycinki drzew) lub konstrukcjami inżynierskimi (kotwy, kolumny, geowłóknina), a także prowadzenie dróg poza obszarami osuwiskowymi albo w tunelach.

Inne akceptowane odpowiedzi: ograniczenie obciążenia stoku przez unikanie zabudowy; zmniejszenie wibracji i wstrząsów (od robót ziemnych, ruchu pojazdów).

Stwierdzenie 1. Odczytujemy z mapy szczegółowej położenie stacji X (pole C3) i szczytu Małe Skrzyczne (pole D3). Małe Skrzyczne leży na wschód/południowy wschód od stacji X, a nie na zachód — narciarz nie przemieszcza się w kierunku zachodnim. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Mierzymy na mapie odległość między szczytami Skrzyczne a Małe Skrzyczne i przeliczamy ją przez skalę mapy 1:50 000 (1 cm na mapie = 500 m w terenie). Zmierzona odległość odpowiada w terenie ponad 1,25 km. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Z mapy szczegółowej odczytujemy szerokość geograficzną stacji X z dokładnością do jednej minuty: $\phi =49°41^{\prime }\text{N}$.

Krok 2. W dniu równonocy Słońce góruje nad równikiem, więc jego deklinacja wynosi $\delta =0°$. Wysokość Słońca w górowaniu (po południowej stronie nieba, dla półkuli północnej) obliczamy ze wzoru: $h=90°-\phi +\delta .$

Krok 3. Podstawiamy wartości: $h=90°-49°41^{\prime }+0°=40°19^{\prime }.$

Odpowiedź: Wysokość Słońca w momencie górowania w dniu równonocy wynosi $40°19^{\prime }$.

Krok 1 — identyfikacja ciał. Między Merkurym a pasem planetoid znajdują się: Wenus, Ziemia, Księżyc i Mars. Na fotografiach: A to Wenus (jasna, pokryta gęstymi chmurami), B to Księżyc (mały, szary), C to Mars (rdzawy). Ziemia jest ciałem odniesienia.

Luka 1. Ciała zbudowane z wodoru i helu o gęstości mniejszej od wody to planety-olbrzymy (gazowe), leżące za pasem planetoid. Wśród ciał A–C (skalistych) takiego ciała nie występuje.

Luka 2. Księżyc (B) krąży wokół Ziemi, więc jego odległość od Słońca jest raz mniejsza, raz większa od odległości Ziemi. Maksymalna odległość Księżyca od Słońca jest zatem większa niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca (o promień orbity Księżyca wokół Ziemi).

Luka 3. Wenus (A) ma bardzo gęstą atmosferę CO${}_2$ i silny efekt cieplarniany, dlatego jej średnia temperatura powierzchni (ok. 460 °C) jest wyższa niż Ziemi. Mars (C) jest chłodniejszy od Ziemi. Wybieramy literę A.

Odpowiedź: nie występuje; większa; A.

Krok 1. Ryfty (strefy grzbietów śródoceanicznych) to miejsca, gdzie rozsuwają się płyty litosfery, a spod nich wydostaje się magma, która zastyga i tworzy nową skorupę oceaniczną (bazaltową).

Krok 2. Ponieważ w ryftach nieustannie powstaje nowa skorupa, skały bazaltowe są tam najmłodsze. W miarę rozrastania się dna oceanicznego (spreadingu) starsze skały są odsuwane na boki, coraz dalej od ryftu.

Odpowiedź: Skały bazaltowe są najmłodsze w strefach ryftów, gdzie powstaje nowa skorupa oceaniczna; im dalej od ryftu, tym skały dna oceanicznego są starsze.

Krok 1. Morze Bałtyckie jest morzem śródlądowym leżącym na płycie kontynentalnej (na szelfie Europy), a nie na skorupie oceanicznej — wybieramy odpowiedź B (kontynentalnej).

Krok 2. Skorupa kontynentalna jest znacznie grubsza (ok. 30–40 km) niż skorupa oceaniczna w basenach oceanicznych (ok. 5–10 km) — wybieramy odpowiedź 1. Odpowiedzi 2 i 3 są błędne, bo skały skorupy kontynentalnej różnią się od bazaltów Grzbietu Śródatlantyckiego i są od nich znacznie starsze.

Odpowiedź: B1.

Krok 1 — odczyt z klimatogramów. Stacja A niemal przez cały rok ma znikome opady (klimat pustynny), natomiast stacja B ma wyraźną porę deszczową (lato półkuli południowej) z sumami sięgającymi ponad 200 mm miesięcznie.

Krok 2 — położenie stacji. Stacja A leży na wybrzeżu (obszar pustyni Namib), wzdłuż którego płynie zimny Prąd Benguelski. Chłodna woda obniża temperaturę powietrza i osłabia parowanie oraz konwekcję, przez co opady są bardzo niskie. Stacja B leży w głębi lądu, na większej wysokości n.p.m. i bliżej strefy równikowej — dociera tu międzyzwrotnikowa strefa zbieżności (w grudniu–styczniu), która sprzyja powstawaniu wysokich opadów.

Odpowiedź: Stacja A ma niskie opady, bo leży na wybrzeżu chłodzonym przez zimny prąd morski (Benguelski), który osłabia parowanie; stacja B ma wysokie opady, bo leży w głębi lądu, wyżej i bliżej równika, gdzie w porze deszczowej działa międzyzwrotnikowa strefa zbieżności.

Krok 1. Wodospady Wiktorii znajdują się na rzece Zambezi (nie na Kongo).

Krok 2. Zambezi płynie w strefie klimatów zwrotnikowych z jedną porą deszczową i jedną suchą, więc ma jeden okres wezbrań w roku — to reżim prosty. Rzeki Europy Środkowo-Wschodniej mają reżim złożony (zasilanie deszczowo-śnieżne, kilka okresów wezbrań).

Odpowiedź: Zambezi; prostego.

Krok 1. Las w dorzeczu pełni funkcję retencyjną — zatrzymuje wodę opadową (w glebie, ściółce, roślinności) i spowalnia jej spływ, dzięki czemu rzeka jest równomierniej zasilana także w porze suchej.

Krok 2. Wylesianie (deforestacja) zmniejsza retencję dorzecza: woda opadowa szybciej spływa powierzchniowo i szybciej paruje, mniej jej wsiąka i zasila wody podziemne, które podtrzymują przepływ w porze suchej.

Odpowiedź: Deforestacja zmniejsza zdolności retencyjne dorzecza (mniej wody magazynowanej i zasilającej wody podziemne), przez co w porze suchej rzeka jest słabiej zasilana i jej najniższe przepływy miesięczne są mniejsze.

Stwierdzenie 1. Zmiany długości dnia i nocy w ciągu roku są tym większe, im wyższa jest szerokość geograficzna. Punkt 1 leży w pobliżu zwrotnika Raka, natomiast punkt 4 leży najdalej od równika (na półkuli południowej, poza zwrotnikiem Koziorożca). To punkt 4, a nie punkt 1, ma największe roczne zmiany długości dnia i nocy — stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Punkt 4 leży na półkuli południowej. Najdłuższy dzień przypada tam w czasie przesilenia letniego półkuli południowej, czyli w grudniu — stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1 — jezioro A. Ma dużą powierzchnię i urozmaiconą, rozbudowaną linię brzegową, powstałą w zagłębieniu za moreną — to jezioro morenowe (nie deltowe, bo leży w pasie pojezierzy, a nie u ujścia rzeki).

Krok 2 — jezioro B. To niewielkie, nieregularne zagłębienie powstałe po wytopieniu się bryły martwego lodu — jezioro wytopiskowe (nie rynnowe, bo nie ma wydłużonego, rynnowego kształtu).

Krok 3 — jezioro C. Jeziora polodowcowe (morenowe, rynnowe, wytopiskowe) występują w młodoglacjalnym krajobrazie na obszarze objętym ostatnim zlodowaceniem, czyli na północ od jego maksymalnego zasięgu.

Odpowiedź: morenowe; wytopiskowe; północ.

Krok 1 — analiza przekroju. Kluczowy jest układ warstw skalnych oraz nachylenie zwierciadła wód gruntowych. W obszarze B pod glebą zalegają przepuszczalne piaski wodnolodowcowe, a zwierciadło wód gruntowych jest nachylone w stronę jeziora.

Krok 2 — wnioskowanie. W obszarze B substancje biogenne (z nawozów) łatwo infiltrują przez piaski do warstwy wodonośnej i wraz z wodami podziemnymi spływają do jeziora, zwiększając ryzyko eutrofizacji. W obszarze A układ warstw (glina zwałowa) i nachylenie zwierciadła wód gruntowych kierują wody w stronę przeciwną do jeziora, więc jego wpływ jest mniejszy.

Odpowiedź: Obszar B — przepuszczalne piaski i nachylenie zwierciadła wód gruntowych w stronę jeziora sprawiają, że zanieczyszczenia z nawozów przenikają z tego obszaru do jeziora.

Krok 1 — nazwy procesów. Na brzegach meandrującej rzeki zachodzą dwa przeciwstawne procesy: erozja boczna (podcinanie brzegu) oraz akumulacja (odkładanie osadów).

Krok 2 — wpływ na ukształtowanie terenu. Na brzegu wklęsłym (zewnętrznym) meandra erozja boczna podcina i cofa brzeg — powstaje ubytek materiału (stromy brzeg). Na brzegu wypukłym (wewnętrznym) rzeka odkłada niesiony materiał — następuje przyrost osadów i budowa łachy. W efekcie meandry przesuwają się i powiększają, a dolina rzeczna zostaje poszerzona.

Odpowiedź: Procesy to erozja boczna i akumulacja. Erozja boczna podcina brzeg wklęsły (ubytek osadów), a akumulacja nadbudowuje brzeg wypukły (przyrost osadów), przez co meandry przesuwają się i powiększają, a dolina jest poszerzana.

Stwierdzenie 1. Podczas El Niño woda przy wybrzeżu Ameryki Południowej jest cieplejsza niż w fazie neutralnej. Upwelling (wynoszenie chłodnych wód z głębin) powoduje obniżenie temperatury, więc ocieplenie wód świadczy o osłabieniu, a nie nasileniu upwellingu — stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Cieplejsza woda przy tym wybrzeżu sprzyja intensywniejszemu parowaniu i konwekcji, co prowadzi do wzrostu sum opadów atmosferycznych na wybrzeżu Ameryki Południowej — stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1 — w dzień. Chmury odbijają i pochłaniają część promieniowania słonecznego, więc do powierzchni dociera go mniej. Powierzchnia i powietrze nagrzewają się słabiej, przez co temperatura maksymalna w dzień jest niższa niż przy bezchmurnym niebie.

Krok 2 — w nocy. Chmury ograniczają wypromieniowanie ciepła z powierzchni Ziemi (działają jak „koc”), więc powietrze nie wychładza się tak silnie — temperatura minimalna w nocy jest wyższa niż przy pogodzie bezchmurnej.

Krok 3 — wniosek. Obniżenie temperatury maksymalnej i podwyższenie minimalnej zmniejsza różnicę między nimi, czyli dobową amplitudę temperatury powietrza.

Odpowiedź: Zachmurzenie w dzień zmniejsza dopływ promieniowania słonecznego (niższa temperatura maksymalna), a w nocy ogranicza wypromieniowanie ciepła (wyższa temperatura minimalna) — przez to dobowa amplituda temperatury maleje.

Krok 1 — identyfikacja formacji. Fotografia A (Etiopia) przedstawia sawannę (strefa międzyzwrotnikowa), a fotografia B (Alaska) — tundrę (wysokie szerokości geograficzne).

Luka 1. Większą szerokością geograficzną charakteryzuje się Alaska (tundra) — fotografia B.

Luka 2. Występowanie sawanny jest uwarunkowane porami roku wynikającymi z rozkładu opadów (naprzemienna pora sucha i deszczowa) — fotografia A (w tundrze o pory roku decyduje przede wszystkim temperatura, a nie opady).

Luka 3. Najgrubszy poziom próchniczny mają czarnoziemy stepów klimatu umiarkowanego ciepłego. Gleby sawann (silnie przemywane, ubogie w próchnicę) i gleby tundry (zabagnione, o spowolnionym rozkładzie) mają poziom próchniczny o mniejszej miąższości.

Odpowiedź: B; A; mniejszej.

Krok 1 — rozpoznanie piramid. Wykres A jest piramidą ekspansywną (bardzo szeroka podstawa, wąski szczyt) — państwo młode demograficznie, czyli Nigeria. Wykres B ma stosunkowo wyrównany rozkład grup wiekowych (piramida ustabilizowana) — Stany Zjednoczone. Wykres C ma zwężoną podstawę i wysoki udział osób starszych (piramida regresywna) — Litwa. Katar (piramida z ogromną nadwyżką młodych mężczyzn — imigrantów) nie pasuje do żadnego z opisów.

Krok 2 — dopasowanie opisów.

• Najniższa feminizacja w wieku poprodukcyjnym: w państwie młodym, o wysokiej umieralności i krótkim trwaniu życia — Nigeria (A).
• Ubytek liczby ludności przez ubytek naturalny i emigrację: Litwa (C).
• Najmniejsza prognozowana zmiana zasobów siły roboczej (podobny udział grup 15–19 i 60–64 lat): państwo o ustabilizowanej strukturze — Stany Zjednoczone (B).

Odpowiedź: wiersz 1: A — Nigeria; wiersz 2: C — Litwa; wiersz 3: B — Stany Zjednoczone.

Krok 1. Wszystkie państwa z tabeli to kraje Ameryki Łacińskiej, które przeszły przez fazę nadurbanizacji (urbanizacji pozornej) — miasta rozrosły się szybciej, niż wynikałoby to z poziomu rozwoju gospodarczego.

Krok 2. Do wysokiego odsetka ludności miejskiej przyczyniły się masowe migracje ubogich mieszkańców obszarów wiejskich i peryferyjnych do wielkich aglomeracji (często do slumsów / faweli) w poszukiwaniu pracy, a także mechanizacja rolnictwa plantacyjnego ograniczająca zatrudnienie na wsi.

Odpowiedź: Państwa te znajdują się w fazie nadurbanizacji (urbanizacji pozornej): rozwój wielkich aglomeracji oraz napływ ludności wiejskiej do miast (m.in. do slumsów) przy ograniczaniu zatrudnienia na wsi dają bardzo wysoki współczynnik urbanizacji — wyższy niż w Polsce.

Na mapie zaznaczono pięć państw: Kanadę, Brazylię, Nigerię, Madagaskar i Indonezję. Dopasowujemy opisy:

Opis 1 — język urzędowy portugalski, dominacja katolicyzmu z domieszką protestantyzmu: Brazylia.

Opis 2 — kraj wyspiarski, ogromna różnorodność językowa (rozczłonkowanie na wyspy — warunki środowiska przyrodniczego), dominuje islam, a język kolonizatora (niderlandzki) nie stał się urzędowym (jest nim język indonezyjski): Indonezja.

Opis 3 — najludniejsze państwo kontynentu (Afryki), islam i chrześcijaństwo, język urzędowy angielski: Nigeria.

Odpowiedź: Brazylia; Indonezja; Nigeria.

Krok 1 — identyfikacja państwa. Przecięcie zwrotnika Raka (ok. 23°N) i południka 90°E przypada na obszar Bangladeszu (delta Gangesu i Brahmaputry).

Krok 2 — argumenty przyrodnicze sprzyjające rolnictwu (dwa):

1. Panuje tu klimat monsunowy z obfitymi opadami w porze deszczowej oraz całoroczny okres wegetacyjny (wysokie temperatury i nasłonecznienie), co sprzyja m.in. uprawie ryżu.
2. Żyzne, aluwialne gleby w delcie rzek oraz nizinne (równinne) ukształtowanie terenu ułatwiają prace polowe i zapewniają wysokie plony; duże zasoby wody słodkiej sprzyjają nawadnianiu.

Odpowiedź: W Bangladeszu rolnictwu sprzyjają: klimat monsunowy z całorocznym okresem wegetacyjnym oraz żyzne aluwialne gleby na nizinnym terenie delty z dużymi zasobami wody.

Tabela pokazuje spadek udziału pracujących w rolnictwie (z 28,6% do 8,1%) i w przemyśle, a jednocześnie silny wzrost udziału pracujących w usługach (z 35,7% do 63,9%). Wynika to z przemian po 1989 r.:

1. Przejście z gospodarki centralnie planowanej na rynkową spowodowało upadek nierentownych, przerośniętych zakładów przemysłowych oraz — wraz z napływem inwestycji zagranicznych i postępem technologicznym (mechanizacja, automatyzacja) — wzrost wydajności pracy, a więc spadek zatrudnienia w przemyśle i w rolnictwie.

2. Wzrost dochodów ludności i rozwój sektora prywatnego zwiększyły popyt na usługi (handel, finanse, IT, turystyka), co przełożyło się na dynamiczny wzrost zatrudnienia w trzecim sektorze gospodarki.

Odpowiedź: Dwa argumenty: (1) urynkowienie gospodarki + mechanizacja i inwestycje → spadek zatrudnienia w rolnictwie i przemyśle; (2) wzrost zamożności i rozwój sektora prywatnego → wzrost popytu na usługi i zatrudnienia w usługach.

Krok 1 — liczba urodzeń. Województwo śląskie zamieszkuje znacznie więcej osób niż podkarpackie, dlatego ogólna liczba urodzeń żywych jest tam większa (co na mapie widać jako większe koło).

Krok 2 — struktura urodzeń. Województwo śląskie ma wysoki poziom urbanizacji, więc dominują w nim urodzenia w miastach. Województwo podkarpackie ma znacznie niższy poziom urbanizacji, dlatego liczba urodzeń w miastach i na wsi jest tam zbliżona.

Odpowiedź: W województwie śląskim urodzeń jest więcej, bo mieszka tam więcej ludzi, i przeważają urodzenia w miastach z powodu wysokiej urbanizacji; w województwie podkarpackim, mniej ludnym i słabiej zurbanizowanym, urodzeń jest mniej, a ich liczba w miastach i na wsi jest podobna.

Opis 1 — województwo podkarpackie (litera C). Cechuje je wysoki udział pracujących w rolnictwie (12,1%) przy rozdrobnieniu gospodarstw i niekorzystnych warunkach górskich na części obszaru, niski udział w tworzeniu PKB (3,7%), a jednocześnie ponadprzeciętne nakłady na działalność badawczo-rozwojową (1,18%) dzięki klastrowi lotniczemu (Dolina Lotnicza).

Opis 2 — województwo śląskie (litera A). Ma wysoki udział w tworzeniu PKB Polski (12,1%), bardzo niski udział rolnictwa (0,8% w PKB, 2,4% pracujących), co odpowiada silnie uprzemysłowionemu, zurbanizowanemu regionowi przemysłu wydobywczego, hutniczego i motoryzacyjnego.

(Pozostałe: B — wielkopolskie, D — zachodniopomorskie.)

Odpowiedź: Opis 1: podkarpackie — C; Opis 2: śląskie — A.

Krok 1. W województwie podlaskim duży udział w użytkach rolnych mają użytki zielone (łąki i pastwiska), m.in. na terenach podmokłych dolin rzecznych. Sprzyja to chowowi bydła, dlatego udział towarowej produkcji zwierzęcej jest tam wysoki.

Krok 2. W województwie dolnośląskim przeważają grunty orne o żyznych glebach, co sprzyja uprawom polowym — dominuje więc produkcja roślinna, a udział produkcji zwierzęcej jest niższy.

Odpowiedź: W podlaskim przeważają użytki zielone sprzyjające chowowi bydła (wysoki udział produkcji zwierzęcej), a w dolnośląskim — grunty orne na żyznych glebach, gdzie dominuje produkcja roślinna.

Krok 1 — województwo lubelskie. Występują tu żyzne gleby wysokich klas bonitacyjnych — czarnoziemy i rędziny — bogate w składniki pokarmowe, co sprzyja uzyskiwaniu wysokich plonów pszenicy.

Krok 2 — województwo zachodniopomorskie. Przeważają tu mniej żyzne gleby bielicowe i płowe wykształcone na utworach polodowcowych, dlatego plony pszenicy są niższe.

Odpowiedź: W lubelskim występują żyzne czarnoziemy i rędziny (wysokie plony), a w zachodniopomorskim — mniej urodzajne gleby bielicowe i płowe na utworach polodowcowych (niższe plony).

Kryterium 1 — udział ryżu w zbiorach zbóż (państwa czarne: Kazachstan, Pakistan, Wietnam). Kazachstan ma suchy klimat kontynentalny, gdzie ryż niemal się nie uprawia (dominują pszenica i inne zboża) — udział najniższy. Pakistan uprawia ryż na nawadnianych terenach doliny Indusu — udział średni. Wietnam leży w strefie monsunowej, gdzie ryż jest podstawową uprawą — udział najwyższy. Kolejność: Kazachstan → Pakistan → Wietnam.

Kryterium 2 — udział trzody chlewnej w produkcji mięsa (państwa czerwone: Turcja, Argentyna, Hiszpania). Turcja to kraj muzułmański, gdzie hodowla świń jest znikoma — udział najniższy. W Argentynie dominuje chów bydła, a trzoda chlewna ma umiarkowany udział — udział średni. Hiszpania jest jednym z największych producentów wieprzowiny w Europie — udział najwyższy. Kolejność: Turcja → Argentyna → Hiszpania.

Odpowiedź: ryż: Kazachstan → Pakistan → Wietnam; trzoda chlewna: Turcja → Argentyna → Hiszpania.

Krok 1 — rozpoznanie roślin po producentach.

• Tabela A (Hiszpania, Włochy, Maroko — basen Morza Śródziemnego) → drzewo oliwne.
• Tabela B (Chiny, Indie, Kenia) → krzew herbaciany (herbata).
• Tabela C (Rosja, Ukraina, Argentyna) → słonecznik.
• Tabela D (Brazylia, Wietnam, Kolumbia) → kawowiec (kawa).

Krok 2 — dopasowanie opisów.

• Opis 1: roślina używkowa pochodząca z Wyżyny Abisyńskiej (Etiopia), której głównymi producentami są dziś państwa spoza Afryki, uprawa w strefie międzyzwrotnikowej na odpowiednich wysokościach — to kawowiec, dane w tabeli D.
• Opis 2: roślina oleista z Bliskiego Wschodu, strefa klimatów podzwrotnikowych (śródziemnomorska), znosząca upał i suszę — to drzewo oliwne, dane w tabeli A.

Odpowiedź: kawowiec — D; drzewo oliwne — A.

Różnice w przyrodniczych czynnikach lokalizacji (dwie).

1. Elektrownia szczytowo-pompowa (fotografia) wymaga dużych deniwelacji terenu — różnicy wysokości między zbiornikiem górnym a dolnym; elektrownia pływowa nie wymaga deniwelacji, lecz musi być zlokalizowana na wybrzeżu morskim u ujścia rzeki.
2. Elektrownia pływowa musi powstać w miejscu o dużej amplitudzie pływów (na wybrzeżu); dla elektrowni szczytowo-pompowej amplituda pływów nie ma znaczenia — może być zlokalizowana w głębi lądu (np. na krawędzi wysoczyzny nad jeziorem).

Wyjaśnienie roli w bilansie energii. Elektrownia szczytowo-pompowa działa dwukierunkowo. W okresie małego zapotrzebowania na energię (np. w nocy) pobiera energię z sieci i pompuje wodę ze zbiornika dolnego do górnego — dlatego w tabeli pojawia się pozycja „zużycie w elektrowniach szczytowo-pompowych” (1 501 GWh). W okresie szczytowego zapotrzebowania spuszcza wodę ze zbiornika górnego do dolnego, napędzając turbiny i produkując energię — dlatego jest też składnikiem przychodu.

Odpowiedź: Różnice: (1) szczytowo-pompowa potrzebuje dużych deniwelacji, pływowa — nie; (2) pływowa musi leżeć na wybrzeżu o dużej amplitudzie pływów, szczytowo-pompowa może być w głębi lądu. Elektrownia szczytowo-pompowa zużywa energię, gdy pompuje wodę do zbiornika górnego (w dolinie zapotrzebowania), a produkuje ją, gdy woda spływa do zbiornika dolnego (w szczycie) — stąd występuje po obu stronach bilansu.

Krok 1 — rozpoznanie rodzajów transportu. A przewozi zdecydowanie największe masy (1 257 522 tys. ton), głównie na krótkich dystansach — to transport samochodowy. B ma przewagę na dystansie 150–499 km i duże masy — to transport kolejowy. C przewozi znikome masy (668 tys. ton), na krótkich dystansach — to transport wodny śródlądowy. Transport morski w przewozach krajowych praktycznie nie występuje.

Stwierdzenie 1. Literą B oznaczono kolejowy (nie wodny śródlądowy), a C — wodny śródlądowy (nie morski) — fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Transport samochodowy to A; jego udział maleje wraz ze wzrostem odległości (46,3% → 26,4% → 24,7% → 2,5%) — prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Argument odnoszący się do środowiska geograficznego Nigru. Niger jest krajem śródlądowym (nie ma dostępu do morza), więc niemożliwy jest wywóz rud transportem morskim. Dodatkowo sieć kolejowa praktycznie nie istnieje, a sieć dróg utwardzonych w strefie Sahary i Sahelu jest bardzo słabo rozwinięta — utrudnia to transport lądowy ku Europie.

Cechy transportu lotniczego (dwie).

1. Jest szybki — znacznie skraca czas dostawy rud uranu do Francji.
2. Jest bezpieczniejszy niż długi transport lądowy i morski — zmniejsza ryzyko wypadku oraz przejęcia niebezpiecznego (radioaktywnego) ładunku przez osoby nieuprawnione.

Odpowiedź: Niger nie ma dostępu do morza i ma słabo rozwinięty transport lądowy, więc rudy wywozi się drogą lotniczą, która jest szybka i bezpieczniejsza od transportu lądowo-morskiego.

Krok 1. HDI uwzględnia zdrowie (długość życia), edukację i dochód (PKB per capita).

Krok 2. Niger to jedno z najsłabiej rozwiniętych państw świata (najniższy HDI). Tajlandia jest krajem rozwijającym się o średnio-wysokim HDI. Australia to kraj wysoko rozwinięty o bardzo wysokim HDI.

Odpowiedź: Niger → Tajlandia → Australia.

Cieniowany model terenu (A) uwypukla ukształtowanie powierzchni (deniwelacje, spadki, formy terenu), które na ortofotomapie (B) zasłania roślinność. Bardziej czytelne są na nim m.in.:

1. Rzeźba terenu — ukształtowanie powierzchni, układ grzbietów i położenie szczytów oraz nachylenie stoków.

2. Formy terenu, np. skarpy i tarasy kamieniołomu (formy antropogeniczne) oraz ślady powierzchniowych ruchów masowych (osuwisk); dobrze widoczne jest też rozwinięcie sieci rzecznej (doliny cieków).

Odpowiedź: Dwie informacje: (1) rzeźba terenu / ukształtowanie powierzchni (układ grzbietów, spadki); (2) formy terenu, np. skarpy i tarasy kamieniołomu oraz ślady osuwisk (i przebieg dolin rzecznych).

Odkrywkowa eksploatacja surowców skalnych silnie przekształca środowisko przyrodnicze. Dwa przykładowe skutki:

1. Zniszczenie szaty roślinnej i siedlisk zwierząt oraz przekształcenie (degradacja) naturalnego krajobrazu na obszarze kamieniołomu (wycięcie lasu, usunięcie gleby).

2. Zanieczyszczenie środowiska towarzyszące wydobyciu — wzrost zapylenia i zanieczyszczenia powietrza oraz hałasu; możliwe też obniżenie poziomu wód podziemnych i uruchomienie osuwisk na stokach.

Odpowiedź: Np. zniszczenie siedlisk i roślinności oraz przekształcenie krajobrazu; wzrost zapylenia, zanieczyszczenia powietrza i hałasu (ewentualnie obniżenie poziomu wód podziemnych, osuwiska).

Krok 1. Szukamy najludniejszego (obok Chin) kraju Azji, w którym warunki przyrodnicze sprzyjają rolnictwu i który ma dodatnie saldo w handlu towarami rolno-spożywczymi (na wykresie udział tych towarów w eksporcie X jest wyższy niż w imporcie).

Krok 2. To Indie — drugi najludniejszy kraj świata, z rozległymi żyznymi nizinami (Nizina Hindustańska) i klimatem monsunowym sprzyjającym rolnictwu, będące dużym eksporterem żywności. Singapur, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Korea Południowa muszą importować żywność.

Odpowiedź: A.

Krok 1 — rozstrzygnięcie. Na wykresie udział surowców mineralnych i paliw w imporcie Japonii jest wysoki, a w eksporcie znikomy — oznacza to saldo ujemne w grupie B (surowce mineralne i paliwa). W grupie A (maszyny i sprzęt transportowy) Japonia więcej eksportuje niż importuje (saldo dodatnie).

Krok 2 — wpływ środowiska geograficznego. Japonia jest uboga w złoża surowców mineralnych i paliw kopalnych, a jednocześnie ma silnie rozwinięty przemysł (drugi sektor) i wysokie zapotrzebowanie na energię. Musi więc importować surowce i paliwa w ilościach znacznie przewyższających ich eksport, co daje saldo ujemne w tej grupie.

Odpowiedź: Grupa B. Niedobór własnych złóż surowców mineralnych i paliw w Japonii przy dużym zapotrzebowaniu rozwiniętego przemysłu wymusza ich import przewyższający eksport — stąd saldo ujemne.