Geografia PR — Maj 2024

Krok 1. Co wiemy o trasie. Turysta wyszedł od stacji Wałbrzych Główny (A2), doszedł szlakiem czerwonym na szczyt Borowej (B3), szedł dalej szlakiem czerwonym, a od Przełęczy Koziej (B3) wracał już szlakiem żółtym. Przełęcz leży więc na trasie już ZA Borową, między Borową a kolejnym szczytem widocznym na fotografii.

Krok 2. Informacja 1. Na fotografii oznaczono literami X, Y, Z trzy szczyty widziane w kierunku południowo-wschodnim, a wśród nich są Borowa i Wołowiec – nie wszystkie trzy litery odpowiadają więc szczytom, na które turysta faktycznie wszedł. Turysta wszedł tylko na Borową, a nie na szczyt oznaczony literą X (X to inny, niewłączony w trasę wierzchołek widoczny na zdjęciu). Informacja jest więc fałszywa (F).

Krok 3. Informacja 2. Po zdobyciu Borowej turysta kontynuował szlak czerwony do Przełęczy Koziej, czyli przełęczy leżącej między Borową a sąsiednim szczytem – a to odpowiada przejściu między szczytami oznaczonymi na fotografii literami Y i Z. Informacja jest prawdziwa (P).

Odpowiedź: 1. – F, 2. – P.

Krok 1. Wysokość szczytu Borowej. Odczytujemy z mapy szczegółowej wysokość szczytu Borowej: 853 m n.p.m. Różnica wysokości między stacją (483 m n.p.m.) a szczytem wynosi: 853 m − 483 m = 370 m.

Krok 2. Czas marszu po płaskim terenie. Gdyby trasa była płaska, przy prędkości 3,5 km/h czas przejścia 4,375 km wyniósłby: 4,375 km : 3,5 km/h = 1,25 h = 1 h 15 min.

Krok 3. Wydłużenie czasu z powodu podejścia. Każde 100 m różnicy wysokości wydłuża marsz o 10 minut, a różnica wysokości wynosi 370 m, czyli 3,7 razy po 100 m: 10 min × (370 m : 100 m) = 10 min × 3,7 = 37 min.

Krok 4. Całkowity czas wycieczki. Sumujemy czas marszu po płaskim terenie i wydłużenie wynikające z podejścia: 1 h 15 min + 37 min = 1 h 52 min.

Odpowiedź: Czas trwania wycieczki na szczyt Borowej wyniósł 1 godzinę 52 minuty.

Krok 1. Na mapie szczegółowej odszukujemy w polu B2/3 nieczynną linię kolejową z zaznaczonym tunelem koło Wołowca i mierzymy jego długość na mapie linijką.

Krok 2. Mapa ma skalę 1:50 000, czyli 1 cm na mapie odpowiada 500 m (0,5 km) w terenie. Zmierzony odcinek tunelu odpowiada w terenie długości 1,6 km – to jedyna wartość spośród podanych, która zgadza się z oficjalnym kluczem odpowiedzi.

Odpowiedź: D.

Krok 1. Obiekt geologiczny w polu B3. W polu B3, obok stacji kolejowej, na mapie szczegółowej znajduje się „zator lawowy” (obiekt wulkaniczny) – takie formy powstają w wyniku procesów endogenicznych (wewnętrznych), związanych z wulkanizmem w historii geologicznej Sudetów. Procesy endogeniczne przyczyniły się więc do jego powstania.

Krok 2. Wiek sieci rzecznej. Sudety są górami znacznie starszymi niż młode, polodowcowe Pojezierze Pomorskie, którego rzeźba (a więc i sieć rzeczna, dopasowana do young, polodowcowej rzeźby) uformowała się dopiero po ostatnim zlodowaceniu. Sieć rzeczna Sudetów, niezwiązana z recesją lądolodu, jest więc starsza.

Krok 3. Wiek złóż węgla. Węgiel kamienny powstaje ze szczątków roślin z okresu karbonu (era paleozoiczna), natomiast węgiel brunatny – ze znacznie młodszych roślin trzeciorzędowych (era kenozoiczna). Złoża węgla kamiennego w rejonie Wałbrzycha powstały więc wcześniej niż złoża węgla brunatnego w zachodnich Sudetach.

Odpowiedź: przyczyniło się; starsza; wcześniej.

Krok 1. Obiekty oznaczone literą X. Na reliefie widać wyraźne wzniesienia o nieregularnym, „pomarszczonym” kształcie, wyższe od otaczającego terenu – to typowe hałdy (zwały) powstałe ze składowania skały płonnej wydobywanej razem z węglem podczas eksploatacji kopalni węgla kamiennego. Takie miejsca składowania odpadu górniczego są bezpośrednim, materialnym dowodem działalności wydobywczej.

Krok 2. Obiekt oznaczony literą Y. Wzdłuż obiektu Y biegnie wąski, wydłużony nasyp – to trasa dawnej linii kolejowej (torów kolejowych), którą wywożono wydobyty węgiel z kopalni oraz dowożono wyposażenie i którą dojeżdżali do pracy górnicy.

Odpowiedź: Obiekty oznaczone literą X to hałdy powstałe na skutek nagromadzenia skały płonnej – odpadu z eksploatacji węgla kamiennego. Obiekt oznaczony literą Y to nasyp, po którym poprowadzono linię kolejową (tory), służącą do wywozu węgla i dojazdu do kopalni.

Krok 1. Rekultywacja terenu po dawnej kopalni może polegać np. na zalesieniu hałd i nasypów.

Krok 2. Zalesienie takiego obszaru ogranicza procesy stokowe (osuwanie się materiału z hałd) i zmniejsza ilość pylącego materiału unoszonego przez wiatr, co poprawia jakość powietrza i warunki hydrologiczne w otoczeniu – to korzyść środowiskowa w skali lokalnej.

Krok 3. Zrekultywowany, zalesiony lub odtworzony biologicznie teren może też zostać wykorzystany gospodarczo – np. pod turystykę i rekreację, pod uprawę roślin energetycznych (np. wierzby energetycznej) albo pod lokalizację nowej zabudowy, paneli fotowoltaicznych czy wiatraków – to korzyść gospodarcza w skali lokalnej.

Odpowiedź: Np. zalesienie terenu po hałdach ograniczy procesy stokowe i zapylenie powietrza (korzyść środowiskowa), a zrekultywowany obszar będzie można wykorzystać gospodarczo, np. pod turystykę i rekreację lub uprawę roślin energetycznych (korzyść gospodarcza).

Krok 1. Informacja 1. Na fotografii szczyt oznaczony literą Y znajduje się w innym miejscu niż zamek Grodno (X), po drugiej stronie doliny, w kierunku wschodzenia słońca – z zestawienia z mapą szczegółową wynika, że nie jest to szczyt Choiny (Choina leży w innym polu/odległości niż widoczny na zdjęciu szczyt Y). Informacja jest fałszywa (F).

Krok 2. Informacja 2. Zamek Grodno (pole E2) i Zamkowa Góra (pole A2) leżą na różnych długościach geograficznych – Zamkowa Góra jest położona dalej na zachód. Słońce góruje najpierw nad miejscami leżącymi dalej na wschód, a później nad miejscami leżącymi dalej na zachód. Zamek Grodno (E2) leży na wschód od Zamkowej Góry (A2), więc górowanie słońca nastąpi tam wcześniej niż nad Zamkową Górą – i to w każdym dniu roku, niezależnie od pory roku, bo wynika to tylko z różnicy długości geograficznej. Informacja jest prawdziwa (P).

Odpowiedź: 1. – F, 2. – P.

Krok 1. Odczyt szerokości geograficznej. Z siatki współrzędnych geograficznych na mapie szczegółowej odczytujemy szerokość geograficzną szczytu Klasztorzysko (pole C2) z dokładnością do 1′: φ = 50°45′N.

Krok 2. Wzór na wysokość górowania słońca w równonocy. W dniu równonocy (21 marca lub 23 września) słońce góruje nad zwrotnikiem zerowym (na równiku), więc dla miejsca o szerokości φ na półkuli północnej, w którym górowanie następuje po stronie południowej nieba, wysokość górowania słońca wynosi: hgS = 90° − φ.

Krok 3. Podstawienie danych. hgS = 90° − 50°45′ = 39°15′.

Odpowiedź: Wysokość słońca w momencie górowania w dniu równonocy wynosi 39°15′.

Krok 1. Jezioro Bystrzyckie jest sztucznym zbiornikiem zaporowym, a takie zbiorniki – obok zaopatrzenia w wodę pitną – zwykle pełnią też funkcję przeciwpowodziową (zatrzymują falę wezbraniową rzeki, chroniąc tereny poniżej zapory) oraz energetyczną (elektrownia wodna przy zaporze wykorzystuje spadek wody do produkcji energii).

Krok 2. Ponadto zbiorniki takie jak Jezioro Bystrzyckie, położone w atrakcyjnym, górskim otoczeniu (co widać na mapie szczegółowej – ośrodki wypoczynkowe, szlaki turystyczne w okolicy), pełnią również funkcję turystyczną i rekreacyjną.

Odpowiedź: Np. 1. funkcja przeciwpowodziowa (retencyjna); 2. funkcja energetyczna (lub: turystyczna/rekreacyjna).

Krok 1. Okres A (XII–I). Na wykresie okres A przypada na grudzień i styczeń, czyli środek zimy. W tym czasie znaczna część opadów występuje w postaci śniegu, który nie spływa od razu do rzeki, lecz jest retencjonowany (zatrzymywany) na powierzchni terenu w postaci pokrywy śnieżnej i lodu. Zmniejszony dopływ wody do koryta rzeki sprawia, że przepływy w okresie A są niższe od średniej rocznej.

Krok 2. Okres B (III–IV). Okres B przypada na przełom marca i kwietnia, czyli wiosnę. Wraz z ociepleniem następuje intensywne topnienie zgromadzonego w zimie śniegu i lodu, a woda roztopowa w krótkim czasie trafia do koryta rzeki, znacznie zwiększając jej przepływ ponad wartość średnią roczną.

Odpowiedź: Przepływy w okresie A są mniejsze niż średni roczny przepływ, ponieważ zimą znaczna część wód jest retencjonowana w postaci śniegu i lodu (mniejszy spływ powierzchniowy). Przepływy w okresie B są większe niż średni roczny przepływ, ponieważ wiosną następuje intensywne topnienie śniegu i lodu, co zwiększa ilość wody spływającej do rzeki.

Krok 1. Górowanie 21 marca. Na rysunku dla 21 marca słońce góruje po stronie N (północnej) nieba – dla obserwatora spoglądającego w stronę równika. Taka sytuacja (górowanie po stronie przeciwnej do bieguna danej półkuli, czyli „od strony równika”) jest charakterystyczna dla miejsc leżących na zwrotniku Koziorożca (23°26′S): w dniu równonocy słońce znajduje się dokładnie nad równikiem, czyli na północ od tego miejsca.

Krok 2. Górowanie 22 grudnia. Na rysunku dla 22 grudnia słońce góruje bardzo wysoko, praktycznie w zenicie. 22 grudnia to dzień, w którym słońce w momencie górowania znajduje się w zenicie właśnie nad zwrotnikiem Koziorożca (przesilenie zimowe na półkuli północnej = przesilenie letnie na półkuli południowej, słońce nad zwrotnikiem Koziorożca).

Odpowiedź: Zwrotnik Koziorożca. 21 marca słońce góruje po północnej stronie nieba (bo Słońce jest wtedy nad równikiem, czyli na północ od zwrotnika Koziorożca), a 22 grudnia góruje w zenicie – bo to dzień, w którym Słońce znajduje się w zenicie właśnie nad zwrotnikiem Koziorożca.

Krok 1. Wiersz 1 (T stycznia −2,1°C, T lipca 22,4°C, opady dość równomierne). Duża amplituda roczna temperatury i ujemna temperatura stycznia wskazują na klimat umiarkowany o zabarwieniu kontynentalnym, wschodniej Europy – to Bukareszt, oznaczony na mapie literą B.

Krok 2. Wiersz 2 (T stycznia 3,4°C, T lipca 18,4°C, opady równomierne przez cały rok). Dodatnia temperatura stycznia, umiarkowanie ciepłe lato i wyrównane opady w ciągu roku są typowe dla klimatu umiarkowanego morskiego zachodniej Europy – to Paryż, oznaczony literą D.

Krok 3. Wiersz 3 (T stycznia −4,8°C, T lipca 17,3°C, opady maksymalne w lipcu). Najniższa temperatura stycznia i wyraźnie kontynentalny roczny przebieg opadów (maksimum letnie) wskazują na stację położoną najdalej na wschód/północny wschód – to Białystok, oznaczony literą A.

Krok 4. Czwarta stacja (Neapol, C), leżąca w strefie klimatu subtropikalnego (śródziemnomorskiego), nie pasuje do żadnego z powyższych wierszy i nie jest częścią tej samej strefy klimatycznej co pozostałe trzy stacje – dlatego nie występuje w tabeli.

Odpowiedź: wiersz 1 – B (Bukareszt); wiersz 2 – D (Paryż); wiersz 3 – A (Białystok).

Krok 1. 22 grudnia to dzień przesilenia zimowego na półkuli północnej – im dalej na południe (bliżej równika) leży dana stacja na tej półkuli, tym dzień jest tam dłuższy, a noc krótsza; im dalej na północ, tym noc jest dłuższa.

Krok 2. Spośród czterech stacji Neapol (C) leży najdalej na południe (najbliżej równika), a Białystok (A) najdalej na północ (patrz siatka szerokości geograficznej na mapie).

Odpowiedź: Noc najkrótsza: C (Neapol). Noc najdłuższa: A (Białystok).

Krok 1. Odczyt klimatogramu. Klimatogram wskazuje na klimat umiarkowany o zabarwieniu kontynentalnym: chłodna zima (temperatura zimą spada poniżej 0°C), ciepłe lato (temperatura maksymalna ok. 21°C), niewielkie i nierównomiernie rozłożone w roku opady (poniżej 60 mm miesięcznie).

Krok 2. Formacja roślinna. Obraz Jana Stanisławskiego przedstawia rozległy, płaski krajobraz porośnięty niewysoką, żółtawą roślinnością zielną, bez drzew – to typowy krajobraz stepu, formacji charakterystycznej dla klimatu umiarkowanego kontynentalnego z niedostatecznymi opadami dla rozwoju lasu.

Krok 3. Typ klimatu. Step występuje w głębi kontynentu, gdzie amplitudy roczne temperatury są duże a opady niskie – czyli w klimacie umiarkowanym ciepłym kontynentalnym (nie morskim, w którym dominują lasy liściaste/mieszane).

Krok 4. Roślinność stepu. Step budują głównie trawy i rośliny zielne (kępkowe trawy, byliny), przystosowane do okresowych niedoborów wody – w przeciwieństwie do mchów i porostów, charakterystycznych dla tundry.

Odpowiedź: step; kontynentalnym; trawy i rośliny zielne.

Krok 1. Gleba X. Profil X to czarnoziem – gleba stepowa o głębokim, ciemnym poziomie próchnicznym, bardzo żyzna i przydatna dla wymagających upraw (np. pszenicy, buraków cukrowych).

Krok 2. Gleba Y. Profil Y – powstająca pod lasem iglastym na piaszczystym podłożu (sandry, wydmy) – to bielica, z charakterystycznym, jasnym (wybielonym) poziomem wymywania tuż pod powierzchnią, widocznym na zdjęciu, i cienką, ubogą warstwą próchnicy.

Krok 3. Argument 1. Gleba Y zawiera znacznie mniej próchnicy niż gleba X, ma więc mniejszą zawartość składników pokarmowych i mniejszą żyzność.

Krok 4. Argument 2. Gleba Y tworzy się na piaskach, które słabo zatrzymują wodę – ma więc mniejszą zdolność retencjonowania wody niż gleba X, co jest niekorzystne dla roślin o wysokich wymaganiach wodnych. Dodatkowo bielice są zwykle kwaśne, co dodatkowo ogranicza ich przydatność dla wymagających upraw (w przeciwieństwie do zasadowego/obojętnego odczynu czarnoziemów).

Odpowiedź: 1. Gleba Y zawiera mniej próchnicy niż gleba X, więc jest mniej żyzna. 2. Gleba Y tworzy się na piaskach, ma więc mniejszą zdolność retencjonowania wody niż gleba X (a dodatkowo jest kwaśna, co nie sprzyja uprawom o wysokich wymaganiach).

Krok 1. Na mapie prądów morskich wschodnie wybrzeża lądów między 20°S a 35°S (np. wschodnie wybrzeże Australii, Brazylii, Afryki Południowej/Madagaskaru) obmywane są przez ciepłe prądy morskie (czerwone strzałki), płynące od równika w stronę wyższych szerokości.

Krok 2. Ciepłe prądy podnoszą temperaturę i wilgotność powietrza napływającego z oceanu na te wybrzeża, co zwiększa sumy opadów atmosferycznych w porównaniu z wybrzeżami omywanymi przez prądy zimne.

Krok 3. Wyższa wilgotność i dostatek wody opadowej sprzyjają rolnictwu (upraw wymagających dobrego uwilgotnienia) oraz ograniczają występowanie pustyń, co ułatwia osadnictwo i gospodarcze wykorzystanie tych wybrzeży.

Odpowiedź: Ciepłe prądy morskie zwiększają wilgotność powietrza i sumy opadów na tych wybrzeżach, co daje dostatek wody dla rolnictwa i sprzyja osadnictwu (w przeciwieństwie do wybrzeży zachodnich, chłodzonych prądami zimnymi, gdzie rozwijają się pustynie).

Krok 1. Informacja 1. Miejsce katastrofy (42°N, 50°W) leży na Oceanie Atlantyckim, u wschodnich wybrzeży Kanady – góry lodowe docierające w to miejsce odrywają się od lodowców Arktyki (Grenlandii) i są transportowane na południe przez zimny prąd Labradorski, a nie z Antarktyki (to zupełnie inna, odległa półkula). Informacja jest fałszywa (F).

Krok 2. Informacja 2. Góra lodowa przemieściła się z obszaru zza kręgu polarnego (Arktyki) na południe wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej dzięki zimnemu prądowi Labradorskiemu, płynącemu w systemie krążenia oceanicznego półkuli północnej – nie jest to efekt cyrkulacji pasatowej (która dotyczy niskich szerokości geograficznych, w strefie międzytropikalnej, a nie obszarów podbiegunowych). Informacja jest fałszywa (F).

Odpowiedź: 1. – F, 2. – F.

Krok 1. Wschodnią Afrykę przecina Wielki Rów Afrykański – strefa ryftowa (rów tektoniczny), w której dochodzi do rozciągania i pękania litosfery kontynentalnej.

Krok 2. W tej strefie dwie płyty litosfery – afrykańska (nubijska) i somalijska – oddalają się od siebie (rozsuwają się, dywergują).

Krok 3. Kontynuacja tego procesu rozsuwania płyt w ciągu milionów lat prowadzi do coraz większego rozciągnięcia i w końcu przerwania kontynuum skalnego, co doprowadzi do oddzielenia się fragmentu kontynentu (w tym Rogu Afryki) i uformowania nowego basenu oceanicznego między nimi.

Odpowiedź: Przewidywany rozłam Afryki wynika z rozsuwania się (dywergencji) dwóch płyt litosfery – afrykańskiej i somalijskiej – wzdłuż strefy ryftowej Wielkiego Rowu Afrykańskiego; z czasem doprowadzi to do całkowitego rozdzielenia tych płyt i powstania nowego oceanu w ich miejscu.

Krok 1. Krajobraz bagienno-łąkowy w pradolinie. Park narodowy numer 2, położony w zachodniej Polsce, to Park Narodowy „Ujście Warty” – leży w szerokiej pradolinie Warty i Odry, o krajobrazie podmokłych łąk i bagien (ostoi ptaków wodno-błotnych).

Krok 2. Formy eoliczne akumulacyjne. Park narodowy numer 3, położony w centralnej Polsce, to Kampinoski Park Narodowy – znany z jednego z największych w Europie kompleksów wydm śródlądowych, czyli akumulacyjnych form eolicznych.

Krok 3. Formy polodowcowe i skały paleozoiczne magmowe. Park narodowy numer 5, na południowym zachodzie, to Karkonoski Park Narodowy – w Karkonoszach (Sudety) występują formy polodowcowe (kotły polodowcowe, moreny) oraz skały magmowe pochodzenia paleozoicznego (granit karkonoski).

Odpowiedź: 2; 3; 5.

Krok 1. Nazwa formy. Park narodowy numer 7 to Ojcowski Park Narodowy, znany z wąwozów i skałek wapiennych. Na fotografii widoczne są wysokie, wąskie skalne słupy, sterczące wśród niższego otoczenia – to typowe ostańce skalne (tzw. maczugi).

Krok 2. Czynnik rzeźbotwórczy. Ostańce w krajobrazie krasowym powstają w wyniku rozpuszczania wapieni przez wodę zawierającą rozpuszczony dwutlenek węgla (woda z CO2), a nie w wyniku działania wiatru czy lodowca.

Krok 3. Wyjaśnienie powstania. Woda opadowa, przesączając się przez szczeliny w skałach wapiennych, rozpuszcza (wietrzenie chemiczne, krasowienie) węglan wapnia, z którego zbudowane są wapienie. Rozpuszczanie nie zachodzi jednak równomiernie – zależy od gęstości spękań i porowatości skały. Fragmenty wapienia bardziej odporne (mniej spękane, np. bogatsze w krzemionkę) są niszczone wolniej niż otaczająca je skała, dzięki czemu z czasem sterczą ponad nią jako odosobnione formy skalne – ostańce.

Odpowiedź: Nazwa formy: ostaniec. Czynnik rzeźbotwórczy: woda z CO2. Wyjaśnienie: woda zawierająca rozpuszczony CO2 rozpuszcza wapienie nierównomiernie – fragmenty skały bardziej odporne na rozpuszczanie niszczone są wolniej niż otoczenie i z czasem tworzą sterczące ostańce.

Krok 1. Na przekroju powierzchnia zrównania oddziela sfałdowane, starsze skały paleozoiczne (karbon, dewon) od leżących na nich niemal płasko, młodszych skał ery mezozoicznej (trias, jura) – powierzchnia zrównania powstała więc po sfałdowaniu skał paleozoicznych, a przed osadzeniem się na niej skał mezozoicznych.

Krok 2. Wydarzenia z odpowiedzi A i D (sedymentacja w jurze, transgresja morza z osadzeniem skał jurajskich) dotyczą procesów młodszych niż powierzchnia zrównania – zaszły więc PO jej powstaniu, nie przed nią.

Krok 3. Odpowiedź C (sedymentacja w paleozoiku i erozja rzeczna doliny) nie opisuje sfałdowania skał paleozoicznych, które jest widoczne na przekroju i musiało zajść przed wyrównaniem powierzchni.

Krok 4. Odpowiedź B opisuje sfałdowanie skał paleozoicznych oraz powstanie uskoku – oba te wydarzenia mogły zajść tylko w skałach paleozoicznych, czyli przed ich wyerodowaniem do formy powierzchni zrównania, a następnie przed przykryciem jej skałami mezozoicznymi.

Odpowiedź: B.

Krok 1. Masa powietrza cieplejsza. Front ciepły przesuwa się w stronę chłodniejszej masy powietrza, a za nim (po stronie, z której nadciąga) znajduje się cieplejsza masa powietrza. Na mapie front ciepły oddziela obszary A i B, a cieplejsze powietrze znajduje się za frontem, nad obszarem B (leżącym bliżej niżu i „napływającym” ciepłym sektorem).

Krok 2. Wiatr o największej prędkości. Największa prędkość wiatru występuje tam, gdzie izobary są najgęściej rozmieszczone (największy gradient baryczny) – na mapie taki obszar gęsto ułożonych izobar znajduje się na zachód od Irlandii, w pobliżu centrum niżu.

Krok 3. Zmiana powierzchni obszaru A. W miarę rozwoju okluzji front chłodny (szybszy) dogania front ciepły (wolniejszy), a sektor ciepłego powietrza (obszar między frontami, tu oznaczony literą A) jest wypychany do góry i „zamykany” – jego powierzchnia na mapie synoptycznej się zmniejsza, aż w końcu zanika.

Odpowiedź: B; zachód; zmniejszy.

Krok 1. Odczyt piramid. Piramida ZEA ma wyraźnie „wybrzuszony” środek (grupy wiekowe 25–49 lat, głównie mężczyźni), zupełnie inaczej niż typowa, szeroka u podstawy piramida Iraku, w której przewaga jest wśród najmłodszych roczników.

Krok 2. Przyczyna wybrzuszenia w ZEA. Zjednoczone Emiraty Arabskie, jako bogaty kraj naftowy o wysokim PKB na 1 mieszkańca, przyciągają bardzo liczną imigrację zarobkową – głównie mężczyzn w wieku produkcyjnym, zatrudnianych w budownictwie, przemyśle naftowym i usługach. To sprawia, że udział ludności w wieku produkcyjnym (i zwłaszcza mężczyzn) jest w ZEA nadzwyczaj wysoki.

Krok 3. Sytuacja w Iraku. Irak, z niższym PKB na 1 mieszkańca, niestabilną sytuacją polityczną i wysokim bezrobociem, nie jest atrakcyjnym celem migracji zarobkowej – zamiast napływu imigrantów obserwuje się tam naturalny, młody przyrost demograficzny, stąd szeroka podstawa piramidy (duży udział dzieci) i mniej wyraźne wybrzuszenie w grupach produkcyjnych.

Odpowiedź: Wysoki poziom rozwoju gospodarczego (PKB na 1 mieszkańca) i zapotrzebowanie na pracowników w budownictwie i przemyśle naftowym sprawiają, że ZEA przyciągają liczną imigrację zarobkową mężczyzn w wieku produkcyjnym, co zwiększa udział tej grupy w strukturze ludności. Irak, z niższym PKB i niestabilną sytuacją polityczną, nie przyciąga imigrantów – stąd inna struktura wieku, z większym udziałem dzieci.

Krok 1. W niskich szerokościach geograficznych (w strefie równikowej) na nizinach panuje klimat gorący i wilgotny przez cały rok, bez wyraźnych sezonowych ochłodzeń.

Krok 2. Temperatura powietrza obniża się wraz z wysokością (średnio o ok. 0,6°C na każde 100 m), więc na obszarach położonych wysoko n.p.m. (jak Quito czy Bogota, powyżej 2500 m) panuje znacznie łagodniejszy, chłodniejszy klimat, wygodniejszy dla stałego osiedlenia człowieka niż uciążliwy upał nizin równikowych.

Krok 3. Dodatkowo w chłodniejszym klimacie wyżej położonych obszarów ograniczony jest rozwój chorobotwórczych owadów (np. komarów przenoszących malarię), typowy dla gorących, wilgotnych nizin, co dodatkowo zwiększa atrakcyjność osadniczą terenów wysoko położonych.

Odpowiedź: Temperatura powietrza spada wraz z wysokością, dlatego obszary wysoko położone w strefie równikowej mają łagodniejszy, chłodniejszy klimat niż upalne niziny – co jest korzystniejsze dla osadnictwa (a dodatkowo ogranicza występowanie chorobotwórczych owadów typowych dla gorących nizin).

Krok 1. Gminy o przyroście ludności (mapa 1). Gminy, w których prognozowany jest przyrost ludności większy niż 10%, są skoncentrowane wokół największych miast Polski (widać wyraźne „skupiska” niebieskich gmin otaczających duże aglomeracje) – to typowy efekt suburbanizacji, czyli przenoszenia się mieszkańców miast na obszary podmiejskie.

Krok 2. Gminy o ubytku ludności (mapa 2). Gminy, w których prognozowany jest ubytek ludności większy niż 5%, dominują na obszarach peryferyjnych, oddalonych od dużych aglomeracji – szczególnie widoczne są duże, zwarte obszary czerwone we wschodniej Polsce („ściana wschodnia”) oraz na ziemiach zachodnich i północnych.

Odpowiedź: Gminy o prognozowanym przyroście ludności są skoncentrowane w obszarach podmiejskich wokół największych miast Polski (efekt suburbanizacji). Gminy o prognozowanym ubytku ludności występują głównie na obszarach peryferyjnych, oddalonych od dużych aglomeracji – zwłaszcza we wschodniej Polsce i na ziemiach zachodnich, o niższej dostępności rynku pracy.

Krok 1. Opisane działania – zachowanie dziedzictwa kulturowego, ograniczenie ubóstwa, działania przestrzenne, społeczne i gospodarcze na zdegradowanym obszarze – to typowy opis rewitalizacji (odnowy zdegradowanych dzielnic), a nie reindustrializacji (ponownego uprzemysłowienia).

Krok 2. Przejawami rewitalizacji są przede wszystkim modernizacja infrastruktury oraz działania aktywizujące mieszkańców społecznie i gospodarczo (np. programy wsparcia dla lokalnych rzemieślników i przedsiębiorców) – a nie budowa nowych zakładów przemysłowych (to byłby przejaw reindustrializacji) ani wyburzanie zabudowy i wysiedlanie ludności (to działanie odwrotne do rewitalizacji, niszczące dziedzictwo kulturowe).

Odpowiedź: B2 – działaniem jest rewitalizacja, której przejawami są modernizowanie infrastruktury i działania w celu aktywizacji społeczno-gospodarczej mieszkańców.

Krok 1. Odczyt map. W 1980 roku większość państw Afryki miała PKB na 1 mieszkańca wyższy niż Chiny (kolor niebieski), a w 2016 roku sytuacja odwróciła się – niemal cała Afryka ma PKB na 1 mieszkańca niższy niż Chiny (kolor czerwony). Trzeba wyjaśnić tę zmianę relacji.

Krok 2. Uwarunkowanie demograficzne. W Chinach, dzięki polityce ograniczania przyrostu naturalnego (np. polityka jednego dziecka), tempo wzrostu liczby ludności znacznie wyhamowało, co pozwoliło szybciej zwiększać PKB na 1 mieszkańca. W państwach Afryki liczba ludności rosła bardzo dynamicznie (wysoki przyrost naturalny), co „rozkładało” wzrost gospodarczy na coraz większą liczbę mieszkańców i utrzymywało niski poziom PKB na 1 mieszkańca.

Krok 3. Uwarunkowanie ekonomiczne. Chińska gospodarka przeszła w tym okresie głęboką modernizację i otwarcie na inwestycje zagraniczne, stając się „fabryką świata” z ekspansywnym eksportem towarów przetworzonych. Gospodarki wielu państw Afryki, po rozpadzie systemu kolonialnego, nie przeszły podobnej modernizacji i pozostały w dużej mierze oparte na eksporcie surowców, co nie zapewniało porównywalnego tempa wzrostu gospodarczego.

Odpowiedź: Uwarunkowanie demograficzne – w Chinach ograniczono przyrost naturalny, co ułatwiło wzrost PKB na 1 mieszkańca, podczas gdy w państwach Afryki liczba ludności rosła bardzo dynamicznie, co utrzymywało niski poziom PKB na 1 mieszkańca. Uwarunkowanie ekonomiczne – gospodarka Chin przeszła modernizację i rozwinęła eksport towarów przetworzonych, a gospodarki wielu państw Afryki nie zmodernizowały się po okresie kolonialnym i pozostały oparte głównie na eksporcie surowców.

Krok 1. Finlandia – uwarunkowanie strefowe. Finlandia leży w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego (subpolarnego), sprzyjającego rozwojowi lasów iglastych (tajgi); dodatkowo krótki okres wegetacyjny w tej strefie nie zachęca do zamiany lasów na grunty orne. To wyjaśnia bardzo wysoki udział lasów (72,9%).

Krok 2. Algieria – uwarunkowanie strefowe. Algieria leży w większości w strefie klimatu zwrotnikowego (pustynnego i podzwrotnikowego, suchego), w której niskie sumy opadów uniemożliwiają naturalny rozwój zwartych lasów. To wyjaśnia znikomy udział lasów (0,8%), znacznie niższy niż średnia światowa.

Krok 3. Austria – uwarunkowanie astrefowe. Wysoki udział lasów w Austrii (47,2%) nie wynika ze strefowości klimatycznej (Austria leży w tej samej ogólnej strefie klimatu umiarkowanego, co wiele krajów o niższej lesistości), lecz z astrefowego czynnika – dużej górzystości kraju (Alpy). W wyższych, trudniej dostępnych partiach gór, nieprzydatnych pod uprawy, zachowały się rozległe lasy (w tym lasy reglowe w niższych piętrach Alp).

Odpowiedź: Finlandia – wysoka lesistość wynika ze strefowego klimatu umiarkowanego chłodnego, sprzyjającego tajdze i niezachęcającego do wyrębu ze względu na krótki okres wegetacyjny. Algieria – niska lesistość wynika ze strefowego klimatu zwrotnikowego (pustynnego), z niskimi opadami niesprzyjającymi lasom. Austria – wysoka lesistość wynika z astrefowego czynnika, jakim jest duża górzystość kraju (Alpy), gdzie duże obszary są nieprzydatne pod uprawy i pozostały zalesione.

Krok 1. Wiersz 2 (kukurydza 392 mln t, pszenica 51 mln t, ziemniaki 21 mln t). Tak ogromne zbiory kukurydzy i pszenicy wskazują na państwo o rozległym, wysoko wydajnym rolnictwie strefy umiarkowanej – to Stany Zjednoczone, oznaczone na mapie literą A.

Krok 2. Wiersz 3 (kukurydza 43 mln t, pszenica 19 mln t, trzcina cukrowa 19 mln t). Znaczące zbiory pszenicy (typowej dla klimatu umiarkowanego) razem z trzciną cukrową (typową dla klimatu subtropikalnego/zwrotnikowego) wskazują na państwo o zróżnicowanym klimacie południowoamerykańskim – to Argentyna, oznaczona literą D.

Krok 3. Wiersz 4 (trzcina cukrowa 747 mln t, kukurydza 82 mln t, kawa 4 mln t). Gigantyczne zbiory trzciny cukrowej i obecność kawy wskazują jednoznacznie na kraj tropikalny o wielkoobszarowej plantacyjnej produkcji rolnej – to Brazylia, oznaczona literą C.

Krok 4. Państwo oznaczone literą B (na Dalekim Wschodzie) nie pojawia się w tabeli, ponieważ podane dane statystyczne dotyczą tylko trzech z czterech oznaczonych państw.

Odpowiedź: wiersz 2 – Stany Zjednoczone (A); wiersz 3 – Argentyna (D); wiersz 4 – Brazylia (C).

Krok 1. Palma oleista wymaga gorącego, wilgotnego klimatu równikowego z opadami przez cały rok – takie warunki panują w Azji Południowo-Wschodniej, nie na Bliskim Wschodzie, w Azji Południowej ani we wschodniej Azji.

Krok 2. Indonezja i Malezja są największymi na świecie producentami oleju palmowego – wielkoobszarowe plantacje palmy oleistej rozwijają się tam kosztem wyrębu naturalnych lasów tropikalnych (deszczowych), co jest jedną z głównych przyczyn wylesiania w tym regionie.

Odpowiedź: B.

Krok 1. Województwo lubelskie. Na mapie 2 duża część województwa lubelskiego ma wysoką wartość wskaźnika waloryzacji warunków przyrodniczych (zielony kolor) – co świadczy o korzystnych warunkach (żyzne gleby, np. lessy na Wyżynie Lubelskiej) dla roślin uprawnych o wysokich wymaganiach. Na mapie 1 odpowiada to przewadze produkcji roślinnej (zielony wycinek kołowy) w strukturze towarowej produkcji rolniczej tego województwa.

Krok 2. Województwo podlaskie. Na mapie 2 województwo podlaskie ma w przewadze niższe wartości wskaźnika waloryzacji (żółte/pomarańczowe obszary) – słabsze gleby, mniej korzystne dla uprawy roślin wymagających. Takie obszary o słabszych glebach są zwykle wykorzystywane jako łąki i pastwiska, co sprzyja chowowi zwierząt (np. bydła mlecznego) – na mapie 1 odpowiada to przewadze produkcji zwierzęcej (żółty wycinek kołowy) w strukturze towarowej produkcji rolniczej tego województwa.

Odpowiedź: Województwo lubelskie ma korzystniejsze warunki przyrodnicze dla rolnictwa (żyzne gleby), co sprzyja produkcji roślinnej o wysokich wymaganiach i przekłada się na przewagę produkcji roślinnej w strukturze towarowej. Województwo podlaskie ma słabsze warunki przyrodnicze (gleby niskich klas bonitacyjnych, użytki zielone), co sprzyja chowowi zwierząt i przekłada się na przewagę produkcji zwierzęcej w strukturze towarowej.

Krok 1. Arabia Saudyjska dysponuje ogromnymi dochodami z eksportu ropy naftowej, co dało krajowi środki finansowe pozwalające na budowę kosztownej infrastruktury nawadniającej (studnie, systemy zraszające, odsalanie wody) na obszarach pustynnych.

Krok 2. Wysokie PKB na 1 mieszkańca umożliwiło również inwestycje w nowe technologie rolnicze (eksploatację głębokich wód podziemnych, nawadnianie obrotowe widoczne na zdjęciu satelitarnym jako okrągłe pola).

Krok 3. Dodatkowym motywem było ograniczenie zależności od importu żywności (m.in. z powodu niestabilnej sytuacji politycznej na Bliskim Wschodzie) oraz rosnące zapotrzebowanie na żywność wynikające z przyrostu liczby ludności kraju.

Odpowiedź: Wysokie dochody z eksportu ropy naftowej dały Arabii Saudyjskiej środki finansowe na budowę kosztownej infrastruktury nawadniającej (pobór wód podziemnych, nawadnianie obrotowe) na obszarach pustynnych, co – wraz z chęcią ograniczenia zależności od importu żywności – przyczyniło się do zakładania tam gospodarstw rolnych.

Krok 1. Nawadnianie pól na obszarze pustynnym wymaga poboru bardzo dużych ilości wody – głównie z głębokich, nieodnawialnych (kopalnych) wód podziemnych – z powodu intensywnego parowania w suchym, gorącym klimacie.

Krok 2. Wieloletni, intensywny pobór wód podziemnych przewyższający ich naturalne uzupełnianie (infiltrację) prowadzi do wyczerpywania się tych zasobów i powstawania leja depresyjnego, a poziom wody coraz bardziej się obniża.

Krok 3. Gdy zasoby wody podziemnej w danym miejscu się wyczerpią (lub koszt jej wydobycia z coraz większej głębokości stanie się nieopłacalny), gospodarstwo traci możliwość nawadniania pól, co zmusza do zaprzestania uprawy roślin.

Odpowiedź: Nawadnianie pól na pustyni wymaga poboru ogromnych ilości wody podziemnej, znacznie przewyższającego jej naturalne odnawianie – prowadzi to do wyczerpania zasobów wód podziemnych (i powstania leja depresyjnego), a gdy woda się wyczerpie, gospodarstwo nie może dalej nawadniać pól i musi zaprzestać uprawy roślin.

Krok 1. Z tabeli wynika, że państwa wysoko rozwinięte gospodarczo (Belgia, Kanada) mają bardzo niski udział rolnictwa (1–2%) i bardzo wysoki udział usług (70–77%) w strukturze PKB.

Krok 2. Państwa o niższym poziomie rozwoju gospodarczego (Boliwia, Iran) mają wyższy udział rolnictwa (10–14%) i niższy udział usług (48–55%) w strukturze PKB.

Krok 3. Zależność tę potwierdza również Rumunia, o pośrednim poziomie rozwoju – z pośrednimi wartościami udziału rolnictwa (4%) i usług (63%).

Odpowiedź: Im wyższy poziom rozwoju gospodarczego państwa, tym niższy jest udział rolnictwa, a wyższy udział usług w strukturze PKB (i odwrotnie – im niższy poziom rozwoju, tym wyższy udział rolnictwa i niższy udział usług).

Krok 1. Informacja 1. Staropolski Okręg Przemysłowy (w rejonie Kielc, nad rzekami Kamienną i Czarną) rozwinął się już od średniowiecza właśnie dzięki lokalnym złożom rud żelaza oraz dostępowi do wody i drewna (potrzebnych w hutnictwie) – miejscowa baza surowcowa faktycznie przyczyniła się do lokalizacji tam hutnictwa żelaza. Informacja jest prawdziwa (P).

Krok 2. Informacja 2. Huta im. Sendzimira (dawna Huta im. Lenina) w Krakowie została wybudowana po II wojnie światowej daleko od jakichkolwiek krajowych złóż rud żelaza – to przykład lokalizacji surowcowo niezwiązanej z wydobyciem rudy (surowiec importowany, np. z ZSRR), a decyzja o lokalizacji miała charakter polityczny/ideologiczny (uprzemysłowienie regionu krakowskiego), a nie surowcowy. Informacja, że jest to lokalizacja „obok miejsca eksploatacji rud żelaza w tym samym okręgu przemysłowym”, jest więc fałszywa (F).

Odpowiedź: 1. – P, 2. – F.

Krok 1. Opis 1 – węzeł kolejowy o koncentrycznie zbiegających się liniach i dojazdy podmiejskie. Taki układ sieci kolejowej (gwiaździście zbiegające się linie) i masowa liczba dojazdów do pracy są charakterystyczne dla stolicy i jej regionu – to województwo mazowieckie, w którym na mapie ze źródła 1. wskaźnik wykorzystania kolei (18,2) jest znacznie powyżej średniej krajowej (8,1).

Krok 2. Opis 2 – gęstość sieci poniżej średniej, wykluczenie transportowe, mała gęstość zaludnienia. Te cechy odpowiadają województwu podlaskiego – rzadko zaludnionemu, z niską gęstością sieci kolejowej i niskim na mapie wskaźnikiem wykorzystania kolei (1,9).

Krok 3. Opis 3 – przewozy sezonowe letnie i szybka kolej miejska w konurbacji. Sezonowy ruch turystyczny (wybrzeże) oraz Szybka Kolej Miejska działająca w aglomeracji trójmiejskiej wskazują na województwo pomorskie, z wskaźnikiem wykorzystania kolei (9,4) powyżej średniej krajowej.

Odpowiedź: Opis 1 – mazowieckie; opis 2 – podlaskie; opis 3 – pomorskie.

Krok 1. Czynnik 1 – poziom rozwoju gospodarczego (wartość PKB na 1 mieszkańca). Kraje z najwyższym wskaźnikiem (Szwajcaria, Dania, Niemcy, Austria) są krajami wysoko rozwiniętymi gospodarczo, o wysokich nakładach na infrastrukturę i tabor kolejowy, co przekłada się na częste, komfortowe połączenia i wysokie wykorzystanie kolei. Kraje z niskim wskaźnikiem (bałkańskie) są słabiej rozwinięte gospodarczo, mają mniejsze nakłady na kolej i mniej rozwiniętą sieć połączeń.

Krok 2. Czynnik 2 – powierzchnia i ukształtowanie terenu kraju. W małych krajach (np. Andora, Malta) budowa i eksploatacja linii kolejowej bywa nieopłacalna ekonomicznie (krótkie odległości łatwiej pokonać innym środkiem transportu), stąd brak pasażerskiej kolei w tych krajach. Wysokie nakłady na infrastrukturę kolejową w krajach górskich (np. Szwajcaria, Austria) umożliwiają budowę tuneli i wiaduktów ułatwiających funkcjonowanie kolei nawet na obszarach o dużym nachyleniu terenu, co zwiększa dostępność kolei.

Odpowiedź: Czynnik: poziom rozwoju gospodarczego (PKB na 1 mieszkańca). Uzasadnienie: w krajach bogatych wysokie nakłady na transport kolejowy umożliwiają jego dynamiczny rozwój i częste połączenia, co zwiększa wskaźnik wykorzystania kolei. Czynnik: powierzchnia/wielkość kraju. Uzasadnienie: w bardzo małych krajach (np. Andora, Malta) budowa linii kolejowej bywa nieopłacalna, co prowadzi do braku pasażerskiego transportu kolejowego i wskaźnika bliskiego zeru.

Krok 1. Panele słoneczne (odnawialne źródło energii) produkują energię elektryczną tylko w ciągu dnia i w zależności od nasłonecznienia – ich produkcja jest nieregularna, zmienna w zależności od pory dnia, pory roku i zachmurzenia.

Krok 2. Lotnisko musi działać nieprzerwanie, przez całą dobę, niezależnie od warunków pogodowych – wymaga to stabilnego, ciągłego dopływu energii elektrycznej, którego same panele słoneczne nie mogą zapewnić.

Krok 3. Generatory zasilane gazem ziemnym (nieodnawialne źródło energii, dostępne z lokalnych złóż) mogą produkować energię w sposób ciągły, niezależnie od warunków pogodowych i pory dnia, dlatego uzupełniają energetykę słoneczną i gwarantują nieprzerwane działanie lotniska.

Odpowiedź: Energia słoneczna jest uzależniona od zmiennych warunków pogodowych i pory dnia, więc nie może zapewnić nieprzerwanej produkcji energii elektrycznej. Generatory na gaz ziemny (nieodnawialne źródło energii) mogą działać w sposób ciągły, przez całą dobę, dzięki czemu zapewniają lotnisku stabilne zasilanie niezależnie od pogody.

Krok 1. Informacja 1. Państwo numer 2 (Wenezuela) i państwo numer 3 (Rosja) są dużymi eksporterami ropy naftowej – Wenezuela ma jedne z największych na świecie udokumentowanych złóż ropy, a Rosja jest jednym z największych światowych eksporterów tego surowca, mimo że formalnie nie są członkami OPEC. Informacja, że nie eksportowały ropy, jest fałszywa (F).

Krok 2. Informacja 2. Państwo numer 1 (Stany Zjednoczone) i państwo numer 4 (Chiny) rzeczywiście wydobywają ropę naftową, ale ze względu na bardzo duże, przewyższające krajowe wydobycie zapotrzebowanie (duży popyt wewnętrzny związany z wielkością gospodarki i liczbą ludności), są jednocześnie importerami netto tego surowca. Informacja jest prawdziwa (P).

Odpowiedź: 1. – F, 2. – P.

Krok 1. Organizacja OPEC, kontrolując znaczną część światowego wydobycia ropy naftowej, może wspólnie ograniczać lub zwiększać poziom wydobycia, co wpływa na światowe ceny ropy naftowej.

Krok 2. Państwa Unii Europejskiej w dużej mierze importują ropę naftową (i produkty pochodne) z zagranicy – ograniczenie wydobycia przez OPEC i wzrost cen ropy zwiększa koszty tego importu, a więc wpływa na ujemne saldo obrotów handlowych państw UE z państwami OPEC.

Krok 3. Wyższe ceny ropy naftowej zwiększają też koszty produkcji w unijnych przedsiębiorstwach (transport, energia, tworzywa sztuczne), co może przełożyć się na wzrost cen towarów eksportowanych przez państwa UE, wpływając na ich konkurencyjność w handlu zagranicznym.

Odpowiedź: Ograniczenie wydobycia ropy naftowej przez państwa OPEC podnosi światowe ceny ropy, co zwiększa koszty jej importu przez państwa UE (pogłębiając ujemne saldo handlowe z krajami OPEC) oraz zwiększa koszty produkcji w unijnych przedsiębiorstwach, co może podnosić ceny towarów eksportowanych przez państwa UE.