Geografia PR — Maj 2025

1. Fotografię wykonano z grzbietu leżącego na zachód od Giewontu (od strony Czerwonych Wierchów/Doliny Kondratowej). Na mapie szczegółowej widać, że bezpośrednio między tym miejscem a masywem Giewontu leży Kondracka Przełęcz — Czerwona Przełęcz znajduje się dalej na zachód, poza odcinkiem między punktem obserwacji a Giewontem.

2. Długi Giewont ciągnie się od szczytu Giewontu w stronę wschodnią (w prawo od Giewontu, w głąb kraju, w kierunku Doliny Kondratowej/Wielkiej Krokwi). Kierunek wschodni odpowiada azymutowi z przedziału 0°–90°.

3. Giewont i Długi Giewont leżą w bocznym, północnym paśmie Tatr Zachodnich, poza głównym grzbietem granicznym, wzdłuż którego przebiega w tym miejscu wododział między zlewiskami Bałtyku i Morza Czarnego (grzbiet ten biegnie dalej na południe/wschód, np. przez Kasprowy Wierch i Świnicę). Granica zlewisk nie przebiega przez szczyty widoczne na fotografii.

Odpowiedź: Kondracka Przełęcz; 0°–90°; nie przebiega.

Krok 1. Mapa szczegółowa Tatr (z legendy) ma skalę 1 : 55 000, co oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 55 000 cm w terenie. Rzeczywista długość trasy Kolei Goryczkowej wynosi więc: $2,9\text{cm}\times 55000=159500\text{cm}=1595\text{m}.$

Krok 2. Na ortofotomapie w skali 1 : 2500 tej samej rzeczywistej odległości odpowiada odcinek: $159500\text{cm}÷2500=63,8\text{cm}.$

Odpowiedź: 63,8 cm.

Informacja 1. W Bieszczadach (kolumna X w tabeli: brak piętra turniowego, kosówki i regla górnego, obecne tylko piętro halne i regiel dolny) nie występują ani piętro regla górnego, ani piętro kosówki – w przeciwieństwie do Tatr Wysokich. Górna granica lasu w Bieszczadach oddziela więc regiel dolny bezpośrednio od piętra halnego (połonin), a nie regiel górny od kosówki, bo tych dwóch pięter tam po prostu nie ma. Informacja jest fałszywa (F).

Informacja 2. Trasa Kolei Goryczkowej biegnie od Kuźnic w górę, w stronę Kasprowego Wierchu, przez strefę, w której na mapie szczegółowej widoczna jest zmiana z lasu (kosodrzewiny/regla) na roślinność piętra halnego (powyżej górnej granicy lasu) – trasa przecina więc górną granicę lasu. Informacja jest prawdziwa (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Pole D1 (okolice Kir) leży w obrębie osadów czwartorzędowych (piaski i żwiry) sąsiadujących z osadami trzeciorzędowymi (eocen, oligocen) – to skały kenozoiczne, więc bardzo młode.

Krok 2. Pole B6 (na północ od granicy Polski, w rejonie Błyszcza) leży już w obrębie trzonu krystalicznego Tatr, zbudowanego ze skał magmowych i przeobrażonych wieku paleozoicznego – a więc znacznie starszych.

Odpowiedź: W polu D1 występują znacznie młodsze skały (czwartorzędowe, kenozoiczne) niż w polu B6, gdzie odsłaniają się najstarsze skały tego obszaru – paleozoiczne skały magmowe i przeobrażone trzonu krystalicznego.

Krok 1. Trasa wycieczki numer 1 (Kiry – Ornak – Iwaniacka Przełęcz – Błyszcz) prowadzi przez Dolinę Kościeliską, gdzie na mapie szczegółowej widnieje szczególnie dużo jaskiń (licznych form krasu podziemnego, np. Jaskinia Mroźna, Mylna, Raptawicka, Obłazowa) – zdecydowanie więcej niż na trasie 2.

Krok 2. Formy krasowe (jaskinie, leje, żłoby krasowe) powstają w skałach rozpuszczalnych w wodzie, czyli węglanowych (wapienie, dolomity). W Tatrach są to skały płaszczowin wierchowych i reglowych powstałe w erze mezozoicznej (trias, jura, kreda).

Odpowiedź: A2 – przez obszar z liczniejszymi formami krasu podziemnego przebiega trasa oznaczona numerem 1, a do ich obecności przyczynia się występowanie skał węglanowych wieku mezozoicznego.

Krok 1. Zgodnie z zasadą superpozycji młodsze skały powinny zalegać na starszych – tu jest odwrotnie: starsze skały paleozoiczne leżą na młodszych, mezozoicznych. Taka odwrócona kolejność nie mogła powstać przez normalne osadzanie się warstw.

Krok 2. Na przekroju widoczne jest nasunięcie (linia z ząbkami) – skały paleozoiczne trzonu krystalicznego (i przylegające do nich skały płaszczowin reglowych) zostały w przeszłości oderwane od pierwotnego podłoża i przemieszczone (nasunięte) w wyniku ruchów fałdowych (górotwórczych) na leżące niżej, młodsze skały mezozoiczne płaszczowin wierchowych.

Odpowiedź: Skały paleozoiczne zostały oderwane od trzonu krystalicznego i w wyniku ruchów tektonicznych (nasuwania się płaszczowin) przemieszczone (nasunięte) na młodsze, mezozoiczne skały – dlatego dziś leżą na nich, mimo że są od nich starsze.

Uwaga: Nie wystarczy odpowiedzieć, że na stoku występują fałdy/płaszczowiny/nasunięcia – trzeba wskazać sam proces oderwania i przemieszczenia skał.

Krok 1. Na rysunku widać kilka odrębnych dolinnych lodowców (np. lodowiec Kondratowej Doliny, Goryczkowej Doliny, Suchej Kasprowej Doliny), które płynąc w dół, łączą się ze sobą i tworzą jeden większy lodowiec (Bystrej).

Krok 2. Każdy z lodowców niesie wzdłuż swoich brzegów materiał skalny w postaci moren bocznych. Gdy dwa sąsiadujące lodowce się łączą, ich moreny boczne (leżące dotąd po stykających się brzegach) zostają razem wciągnięte w środek nowo powstałego, wspólnego lodowca.

Odpowiedź: Morena środkowa powstaje w miejscu połączenia się dwóch (lub więcej) sąsiednich lodowców dolinowych – ich dotychczasowe moreny boczne, leżące na stykających się krawędziach, po zlaniu się lodowców znajdują się już w środkowej części wspólnego jęzora lodowcowego.

Informacja 1. Punkt A leży na granicy dnia i nocy, na terminatorze, przemieszczając się z części nieoświetlonej do oświetlonej (Ziemia obraca się z zachodu na wschód) – to odpowiada wschodowi Słońca. Informacja jest prawdziwa (P).

Informacja 2. Faza Księżyca zależy od jego położenia względem Ziemi i Słońca, a nie od punktu obserwacji na Ziemi (z każdego miejsca na nocnej stronie Ziemi widzimy tę samą fazę Księżyca). Na rysunku widać, że tylko połowa Księżyca (ta bliższa Ziemi/Słońcu) jest oświetlona – z Ziemi, z nocnej strony, widzielibyśmy więc tylko część oświetlonego dysku, a nie pełnię. Informacja jest fałszywa (F).

Odpowiedź: P, F.

Krok 1. W dniu równonocy Słońce góruje w zenicie nad równikiem, a wysokość jego górowania (h) maleje w miarę oddalania się od równika o tyle stopni, o ile wynosi szerokość geograficzna (φ) miejsca: $h=90°-\phi \Rightarrow \phi =90°-h.$

Krok 2. Podstawiając h = 80°30′: $\phi =90°-80°30\prime =9°30\prime .$

Krok 3. Punkt B na rysunku leży na półkuli południowej (pod równikiem, w części oświetlonej między równikiem a zwrotnikiem Koziorożca), więc jest to szerokość południowa.

Odpowiedź: Szerokość geograficzna wynosi 9°30′ S.

Krok 1. Na fotografii X widoczny jest rumosz/otoczaki (niescementowany materiał okruchowy, np. żwir), a na fotografii Y – ta sama okruchowa skała, ale już scementowana w zwartą, twardą masę. Skała zbudowana z otoczaków spojonych lepiszczem to zlepieniec (odpowiedź B) – porfir jest natomiast skałą magmową, więc nie może powstać ze skały okruchowej.

Krok 2. Proces, w wyniku którego niescementowany osad (żwir, piasek) zostaje przekształcony w zwartą skałę osadową (np. żwir w zlepieniec) poprzez zagęszczenie i scementowanie ziaren, to diageneza (odpowiedź 1) – metamorfizm i wietrzenie to inne procesy (przeobrażenie pod wpływem ciśnienia/temperatury oraz rozpad skał, nie ich scementowanie).

Odpowiedź: B1 – na fotografii Y przedstawiono zlepieniec, który powstaje ze skały przedstawionej na fotografii X na skutek procesu diagenezy.

Krok 1. Zachodnia krawędź Ameryki Południowej to strefa subdukcji – oceaniczna płyta Nazca podsuwa się pod kontynentalną płytę południowoamerykańską, co jest przyczyną wielu zjawisk endogenicznych nieobecnych na pasywnej, wschodniej krawędzi kontynentu.

Odpowiedź (trzy z poniższych):

1. Zjawiska wulkaniczne (aktywne wulkany Andów).
2. Powstawanie gór (wypiętrzanie łańcucha Andów).
3. Powstawanie rowu oceanicznego (tektonicznego) – np. rów peruwiańsko-chilijski.

(Dodatkowo można wskazać samo podsuwanie się oceanicznej płyty litosfery pod kontynentalną, czyli subdukcję, jako proces będący przyczyną powyższych zjawisk.)

Krok 1. Obie rzeki mają źródła w wysokich górach Azji Środkowej, gdzie zalegają wieczne śniegi i lodowce (część dorzeczy leży powyżej 7000 m n.p.m.). Wiosną i latem, gdy temperatura rośnie, topnienie tych śniegów i lodowców zasila obie rzeki i powoduje wzrost przepływu u obu z nich – to wspólne uwarunkowanie.

Krok 2. Indus, w przeciwieństwie do Amu-darii, płynie także przez obszary objęte monsunem letnim (subkontynent indyjski) – intensywne opady deszczu przynoszone przez monsun letni dodatkowo zwiększają przepływ Indusu w miesiącach letnich, czego nie obserwuje się w dorzeczu Amu-darii.

Odpowiedź: Wspólne uwarunkowanie: topnienie śniegów i lodowców górskich w źródłowych odcinkach każdej z rzek. Uwarunkowanie tylko Indusu: intensywne opady deszczu w okresie letniego monsunu.

Informacja 1. Amu-daria uchodzi do Jeziora Aralskiego, które nie ma odpływu do oceanu – to obszar bezodpływowy. Indus natomiast uchodzi do Morza Arabskiego (część Oceanu Indyjskiego), a więc ma odpływ do oceanu – jego ujście nie leży na obszarze bezodpływowym. Informacja jest fałszywa (F).

Informacja 2. Intensywne wykorzystanie wód Amu-darii do nawodnień (m.in. pól bawełny w Azji Środkowej) drastycznie zmniejszyło dopływ wody do Jeziora Aralskiego, co spowodowało jego silne wysychanie i zmniejszenie powierzchni. Informacja jest prawdziwa (P).

Odpowiedź: F, P.

Opis 1. Rzeka wypływająca z Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, ze zbiornikiem zaopatrującym Łódź (zbiornik sulejowski) i ujściem na Nizinie Środkowomazowieckiej (obszar staroglacjalny) – to Pilica.

Opis 2. Rzeka ze źródłami poza Polską (na Białorusi), nizinna, przecinająca torfowiska, z fragmentem doliny chronionym w Nadbużańskim Parku Krajobrazowym/Parku Narodowym, z dopływem dłuższym od niej samej (Narew jest dopływem Bugu, ale sama Narew ma dopływ – jednak zgodnie z kluczem to opis Narwi, której dopływem jest dłuższa od niej Biebrza) – to Narew.

Opis 3. Rzeka wielokrotnie zmieniająca kierunek, płynąca fragmentami pradolinami, z ujściem na obszarze młodoglacjalnym (objętym ostatnim zlodowaceniem) i parkiem narodowym w pobliżu ujścia (Warciński Park Narodowy przy ujściu Warty do Odry) – to Warta.

Odpowiedź: Pilica; Narew; Warta.

Pozytywny wpływ na gospodarkę Etiopii (dwa argumenty):

1. Elektrownia wodna przy tamie Gibe III może wytwarzać dwa razy więcej energii elektrycznej niż dotąd zużywano w całej Etiopii, co zaspokoi potrzeby energetyczne kraju, a nadwyżkę energii Etiopia może eksportować, zwiększając dochody i PKB.
2. Woda ze zbiornika kierowana na plantacje trzciny cukrowej i bawełny umożliwia nawadnianie i rozwój wysokotowarowych uprawy na eksport (np. produkcji cukru czy surowca dla przemysłu tekstylnego), co zwiększa wpływy z eksportu i przyczynia się do rozwoju przetwórstwa.

Negatywny wpływ na środowisko przyrodnicze dorzecza Omo lub Jeziora Rudolfa (jeden argument): Część wody ze zbiornika jest kierowana na nawadnianie plantacji, co zmniejsza przepływ wody w rzece Omo docierającej do Jeziora Rudolfa – to prowadzi do obniżenia poziomu wody i wzrostu zasolenia jeziora, co zagraża występującym w nim organizmom.

Negatywny wpływ na gospodarkę dorzecza Omo lub Jeziora Rudolfa (jeden argument): Tama reguluje przepływ rzeki, przez co ustają naturalne, dorzeczne wylewy Omo użyźniające pola miejscowej ludności – bez tego użyźniania tradycyjne rolnictwo (uprawa kukurydzy) prowadzone przez lokalne plemiona traci swoją dotychczasową wydajność.

Uwaga: wystarczy podać jeden argument negatywny – dla środowiska przyrodniczego lub dla gospodarki dorzecza/jeziora (nie oba na raz są wymagane do maksymalnej liczby punktów, ale każdy poprawny argument jest punktowany zgodnie z zasadami oceniania).

Krok 1. Stacja o współrzędnych 11°N, 72°W leży w niskich szerokościach geograficznych, blisko równika, na wybrzeżu Karaibów (Kolumbia) – klimat gorący przez cały rok (temperatury >25°C bez wyraźnej pory chłodnej) z wyraźną porą suchą i deszczową. Odpowiada temu klimatogram A (wysokie, mało zmienne temperatury, opady skoncentrowane w części roku).

Krok 2. Stacja o współrzędnych 33°S, 72°W leży w umiarkowanych szerokościach geograficznych na wybrzeżu Chile – klimat śródziemnomorski z chłodną, wilgotną zimą (czerwiec–sierpień na półkuli południowej) i suchym, ciepłym latem. Odpowiada temu klimatogram B (opady skupione w chłodnej części roku, umiarkowane temperatury).

Krok 3. Rio de Janeiro (23°S, 43°W) na klimatogramach reprezentuje pozostały klimatogram C – klimat podrównikowy/podzwrotnikowy wilgotny, z wysokimi temperaturami i opadami przez cały rok, silniejszymi w lecie (na półkuli południowej – grudzień–marzec).

Odpowiedź: 11°N, 72°W → A; 33°S, 72°W → B.

Informacja 1. Prąd Brazylijski płynie wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Południowej z niskich szerokości geograficznych (od równika) w stronę wyższych szerokości południowych (na południe, w kierunku Antarktydy) – ta informacja jest prawdziwa (P).

Informacja 2. Prąd Brazylijski to prąd ciepły (płynie z niższych ku wyższym szerokościom, niosąc cieplejszą wodę). Wzdłuż zachodniego wybrzeża, w tych samych szerokościach, płynie prąd Peruwiańsko-Chilijski (Humboldta), który jest prądem zimnym (płynie z wysokich ku niższym szerokościom). Prądy te są więc różnego rodzaju pod względem warunków termicznych. Informacja jest fałszywa (F).

Odpowiedź: P, F.

Krok 1. Na fotografii widoczne są strome, skaliste wzniesienia (charakterystyczne dla Rio de Janeiro sugarloaf-podobne wzgórza) wznoszące się bezpośrednio przy zabudowie.

Krok 2. Duże wzniesienia terenu i związane z nimi znaczne deniwelacje (różnice wysokości) silnie ograniczają możliwość prowadzenia zabudowy – budowa na bardzo stromych stokach jest kosztowna i technicznie trudna.

Krok 3. Strome, zalesione stoki są też narażone na grawitacyjne ruchy masowe (osuwiska, spływy gruzowe), co dodatkowo zwiększa ryzyko zabudowy tych terenów.

Odpowiedź (dwa z poniższych):

1. Obecność wzniesień terenu / dużych deniwelacji.
2. Zalesienie stromych stoków.
3. Zagrożenie grawitacyjnymi ruchami masowymi (osuwiskami).

Krok 1. Nad środkową Polską i krajami bałtyckimi na mapie widnieje front chłodny (trójkąciki po stronie napływającej masy powietrza) – to front, na którym chłodniejsze, cięższe powietrze wciska się (podsuwa) pod cieplejsze, lżejsze powietrze zalegające przed frontem.

Krok 2. Klinowate wsuwanie się chłodnego powietrza pod ciepłe wymusza dynamiczne, silne wypychanie ciepłego powietrza do góry (jest to tzw. konwekcja wymuszona, w przeciwieństwie do zwykłego, spokojnego unoszenia powietrza).

Krok 3. Wypychane ku górze ciepłe, wilgotne powietrze rozszerza się i ochładza w miarę wznoszenia, aż osiąga temperaturę punktu rosy, przy której zawarta w nim para wodna kondensuje – ponieważ ruch wznoszący jest silny i szybki, kondensacja zachodzi na dużej wysokości, co prowadzi do powstania rozbudowanych w pionie chmur kłębiastych, w tym Cumulonimbus.

Odpowiedź: Na froncie chłodnym cięższe, chłodne powietrze wsuwa się pod zalegające przed frontem cieplejsze, lżejsze powietrze i intensywnie wypycha je do góry. Wypychane ciepłe powietrze unosi się, ochładza i po osiągnięciu temperatury punktu rosy zawarta w nim para wodna kondensuje, tworząc rozbudowane w pionie chmury konwekcyjne (Cumulonimbus).

Podobieństwo. Obie formy powstały na obszarach suchych, pustynnych, gdzie głównym czynnikiem rzeźbotwórczym jest wiatr – są to więc formy eoliczne, a w ich powstawaniu istotną rolę odgrywa piasek transportowany przez wiatr.

Różnica. Wydma (fotografia A) jest formą akumulacyjną – powstaje w wyniku gromadzenia (osadzania) się piasku niesionego przez wiatr. Grzyb skalny (fotografia B) jest natomiast formą erozyjną – powstaje w wyniku niszczącej działalności wiatru (korazji, czyli szlifowania skały niesionymi przez wiatr ziarnami piasku), przy czym niżej położone, mniej odporne warstwy skalne są silniej niszczone niż warstwy wyżej, stąd charakterystyczny, grzybowaty kształt.

Odpowiedź: Podobieństwo: obie formy powstały w wyniku działalności wiatru (są formami eolicznymi) na obszarach suchych, z udziałem piasku. Różnica: forma A (wydma) powstała w wyniku akumulacji (budującej działalności wiatru), a forma B (grzyb skalny) w wyniku erozji/korazji (niszczącej działalności wiatru, różnicującej tempo niszczenia warstw o różnej odporności).

Krok 1. Na fotografii widać charakterystyczny, jasny, wybielony poziom wymywania (eluwialny) pod ciemną warstwą organiczną, a poniżej – poziom wmywania o rdzawej barwie (nagromadzone związki żelaza i glinu). Taki profil jest typowy dla gleby bielicowej (odpowiedź D).

Krok 2. Jasny, wybielony poziom wskazuje na silne wymywanie (bielicowanie) składników mineralnych i organicznych w głąb profilu przez przesiąkającą wodę opadową, co skutkuje bardzo małą zawartością substancji organicznych (próchnicy) w wierzchniej, przypowierzchniowej części gleby oraz małą zdolnością zatrzymywania wody (piaszczysty skład).

Krok 3. Uprawa buraka cukrowego wymaga gleb żyznych, zasobnych w próchnicę i dobrze zatrzymujących wodę – gleba bielicowa nie spełnia tych warunków.

Odpowiedź: D – gleba bielicowa. Mała możliwość wykorzystania tej gleby pod uprawę buraka cukrowego wynika z małej zawartości substancji organicznych w warstwie przypowierzchniowej (widocznej na fotografii jako jasny, wybielony poziom powstały wskutek wymywania/bielicowania związków organicznych i mineralnych przez wodę opadową), co idzie w parze z małą zdolnością tej piaszczystej gleby do zatrzymywania wody.

Opis 1. Kraj afrykański o suchym klimacie, z piractwem morskim u wybrzeży (Ocean Indyjski/Zatoka Adeńska), plagami szarańczy i wojną domową – to Somalia.

Opis 2. Kraj poza Afryką, zniszczony długotrwałą wojną, z rolnictwem nastawionym na chów kóz i owiec (zgodnie z suchym klimatem i wpływem islamu) – to Afganistan.

Opis 3. Kraj przecięty zwrotnikiem (Zwrotnikiem Koziorożca), z uprawą ryżu, trzciny cukrowej, kawowca i wanilii, silnie wylesiany – to wyspiarski Madagaskar.

Odpowiedź: Somalia; Afganistan; Madagaskar.

Informacja 1. Współczynnik feminizacji powyżej 100 oznacza, że kobiet jest więcej niż mężczyzn. Na piramidzie wieku z 2011 roku słupki dla grup wiekowych 0–14 lat (wiek przedprodukcyjny) są po stronie mężczyzn nieco dłuższe niż po stronie kobiet (chłopców rodzi się nieco więcej niż dziewczynek, a w młodym wieku umieralność jest niska) – współczynnik feminizacji jest tu poniżej, nie powyżej 100. Informacja jest fałszywa (F).

Informacja 2. Powojenny wyż kompensacyjny to roczniki urodzone bezpośrednio po II wojnie światowej (końcówka lat 40. XX w.) – w 2011 roku mieli ok. 60–65 lat, a w 2021 roku ok. 70–75 lat. Wraz z wiekiem liczebność każdego rocznika zmniejsza się (naturalna umieralność), więc liczebność tych roczników była mniejsza w 2021 roku niż w 2011 roku. Informacja jest fałszywa (F).

Informacja 3. Grupy wiekowe 0–14 lat (przedprodukcyjne) są na piramidzie z 2011 roku wyraźnie szersze niż na piramidzie z 2021 roku (widoczny spadek liczby urodzeń/dzieci) – liczba osób w wieku przedprodukcyjnym była więc większa w 2011 roku. Informacja jest prawdziwa (P).

Odpowiedź: F, F, P.

Krok 1. Kraj oznaczony numerem 4 ma niską medianę wieku we wszystkich trzech latach (rosnącą od ok. 20 lat w 1980 roku do ok. 31–32 lat w 2020 roku) – to wartości znacznie niższe niż w Polsce czy w krajach wysoko rozwiniętych.

Krok 2. Spośród podanych krajów najniższą medianę wieku (najmłodszą strukturę demograficzną, wynikającą z wysokiego przyrostu naturalnego i niższego poziomu rozwoju) ma Etiopia, natomiast Turcja ma nieco wyższą medianę niż Etiopia, ale wciąż niższą niż Japonia czy Norwegia. Wartości na wykresie dla kraju 4 (ok. 20–31 lat) odpowiadają krajowi o młodszej, ale nie najmłodszej strukturze wieku niż Etiopia (kraj 1, z medianą najniższą w 1980 i 2000 roku, poniżej 18 lat) – to profil charakterystyczny dla Turcji.

Odpowiedź: A – Turcja.

Krok 1. Na planie z 1935 roku obszar X to teren leśny/zadrzewiony z licznymi zbiornikami wodnymi (Dębina), a na współczesnym zdjęciu ten sam obszar wciąż pozostaje zalesiony, otoczony gęstą zabudową mieszkaniową.

Krok 2. Pozostawienie takiego użytkowania (lasu, zieleni, zbiorników wodnych) w obrębie miasta przynosi mieszkańcom wiele korzyści.

Odpowiedź (trzy z poniższych):

1. Tereny leśne i zbiorniki wodne stanowią miejsce rekreacji i wypoczynku dla mieszkańców miasta.
2. Tereny leśne sprzyjają retencji wód, ograniczając ryzyko podtopień na terenach zabudowanych.
3. Latem obszary leśne charakteryzują się niższą temperaturą (chłodniejszy topoklimat) niż tereny zabudowane, poprawiając komfort klimatyczny.
4. Obszary leśne poprawiają jakość powietrza w mieście (produkują tlen, ograniczają zanieczyszczenia) i tłumią hałas.
5. Obecność terenów leśnych i zbiorników wodnych sprzyja zachowaniu bioróżnorodności w mieście.

Krok 1. Opisany proces polega na zaadaptowaniu starych, poprzemysłowych budynków (byłej elektrowni) do nowych, nieprzemysłowych funkcji (kultura, edukacja) z zachowaniem ich charakteru architektonicznego. To definicja rewitalizacji (odpowiedź B), a nie industrializacji (rozwoju przemysłu).

Krok 2. Rewitalizacja polega właśnie na ożywieniu zdegradowanych, poprzemysłowych obszarów miast i zmianie ich dotychczasowej funkcji (z przemysłowej na kulturalno-usługową) – to odpowiedź 1.

Odpowiedź: B1 – w tekście opisano proces rewitalizacji, który polega na ożywieniu zdegradowanych obszarów miast i zmianie ich funkcji.

Algieria. Stolica kraju (Algier) leży na wybrzeżu, a na południe od niej rozciąga się Sahara oraz góry Atlas – to właśnie góry i obszary pustynne ograniczają tam gęstość zaludnienia. Odpowiedź B.

Nigeria. Na wybrzeżu Nigerii znajduje się delta Nigru oraz bogate złoża ropy naftowej, co sprzyja dużej gęstości zaludnienia tego regionu. Odpowiedź A.

Republika Południowej Afryki. RPA jest bogata w złoża węgla kamiennego, złota, diamentów i rud metali, a duża gęstość zaludnienia koncentruje się w rejonach ich wydobycia (np. Witwatersrand). Odpowiedź D.

(Opis C, dotyczący dużej gęstości zaludnienia wokół jednego z największych jezior Afryki, odnosi się do krajów leżących nad Jeziorem Wiktorii, spoza tej trójki.)

Odpowiedź: Algieria – B; Nigeria – A; Republika Południowej Afryki – D.

Australia. Duża część obszarów uprawy pszenicy w Australii leży w klimacie suchym, zwrotnikowym/podzwrotnikowym kontynentalnym, o niskich i niepewnych opadach oraz częstych okresach suszy – to niekorzystne uwarunkowanie przyrodnicze silnie ogranicza wielkość plonów. Dodatkowo gleby na wielu obszarach uprawy są mało żyzne (obszary pustynne i półpustynne).

Belgia. Bardzo wysokie plony w Belgii wynikają z uwarunkowań pozaprzyrodniczych: intensywnego, wysoko nakładowego rolnictwa – stosowania dużych dawek nawozów mineralnych, wysokiej mechanizacji prac polowych oraz nowoczesnych technologii i odmian o dużym potencjale plonowania (rolnictwo typu intensywnego, charakterystyczne dla wysoko rozwiniętych krajów Europy Zachodniej).

Odpowiedź: Australia: suchy klimat (niskie, niepewne opady, okresy suszy) na obszarach uprawy pszenicy ogranicza wielkość plonów. Belgia: intensywne nawożenie i wysoka mechanizacja produkcji rolnej przyczyniają się do bardzo wysokich plonów.

Opis 1. Długi okres wegetacyjny, gleby brunatne i bielicowe z czarnoziemami, wysokie plony zbóż mimo małej liczby pracujących w rolnictwie na 100 ha, przewaga produkcji roślinnej – to cechy województwa opolskiego (żyzne obszary Niziny Śląskiej).

Opis 2. Długi okres wegetacyjny, ale gleby niskich klas bonitacyjnych, duża lesistość, mały udział użytków rolnych i niski udział w zbiorach zbóż – to cechy województwa lubuskiego (dominacja Borów Lubuskich/Dolnośląskich).

Odpowiedź: opolskie; lubuskie.

Krok 1. Województwo kujawsko-pomorskie leży w obrębie żyznych obszarów z dużym udziałem czarnych ziem (Pojezierze Kujawskie), a region ten cechuje też korzystniejszy klimat (dłuższy okres wegetacyjny, mniejsze opady utrudniające zbiory).

Krok 2. Województwo podlaskie ma w strukturze gleb duży udział gleb niskich klas bonitacyjnych (w tym gleb bielicowych i bagiennych, mniej żyznych) oraz krótszy okres wegetacyjny (chłodniejszy klimat na wschodzie Polski).

Odpowiedź: W województwie kujawsko-pomorskim wysokim plonom zbóż sprzyja żyzność gleb (czarne ziemie), a w województwie podlaskim wysoki udział gleb niskich klas bonitacyjnych (np. bielicowych, bagiennych) i krótszy okres wegetacyjny nie sprzyjają wysokim plonom.

Krok 1. Obszar oznaczony numerem 1 leży w środkowej części Ameryki Północnej (Wielkie Równiny/Kanada – region tzw. „Wheat Belt”/„Corn Belt”), w klimacie umiarkowanym kontynentalnym, na obszarach o żyznych, strefowych glebach (czarnoziemy i gleby brunatne) o wysokich klasach bonitacyjnych, sprzyjających uprawie zbóż.

Krok 2. Pozostałe odpowiedzi nie pasują do tego regionu: nie ma tam całorocznego okresu wegetacyjnego (są mroźne zimy), roczne opady nie sięgają >1500 mm, a amplitudy temperatur są typowo wyższe niż 15°C (klimat kontynentalny).

Odpowiedź: C – obecność gleb strefowych o wysokich klasach bonitacyjnych.

Obszar 2 leży w umiarkowanych szerokościach geograficznych środkowej części Ameryki Północnej (region Wielkich Jezior/Midwest), gdzie uprawia się m.in. burak cukrowy i soję – rośliny typowe dla klimatu umiarkowanego.

Obszar 3 leży w niższych szerokościach geograficznych, na południu USA (region Zatoki Meksykańskiej), gdzie panuje cieplejszy klimat sprzyjający uprawie bawełny i trzciny cukrowej.

Odpowiedź: Obszar 2 – burak cukrowy, soja; Obszar 3 – bawełna, trzcina cukrowa.

Krok 1. W eksporcie Korei Południowej dominują maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy (57,5%) oraz produkty przetwórstwa przemysłowego (18,8%) – Korea Południowa jest krajem nowo uprzemysłowionym, z wysoko rozwiniętym przemysłem wysokich technologii (elektronika, motoryzacja, statki), nastawionym na eksport wyrobów przemysłowych.

Krok 2. W eksporcie Brazylii znacznie większy udział mają surowce (31,1%) i towary rolno-spożywcze (19,2%) – Brazylia ma wysoki udział rolnictwa (w tym wysokotowarowego rolnictwa plantacyjnego, np. uprawy kawy, soi) w strukturze gospodarki, co przekłada się na duży udział produktów rolno-spożywczych w eksporcie.

Odpowiedź: Korea Południowa jest krajem o wysoko rozwiniętym przemyśle (w tym przemyśle wysokich technologii) nastawionym na eksport maszyn i urządzeń, natomiast Brazylia ma wyższy udział rolnictwa (w tym towarowego rolnictwa plantacyjnego) w gospodarce, co przekłada się na wyższy udział towarów rolno-spożywczych w jej eksporcie.

Informacja 1. Obszar wydobycia miedzi i srebra na Dolnym Śląsku (monoklina przedsudecka) leży w obrębie platformy paleozoicznej (waryscyjskiej), a nie platformy wschodnioeuropejskiej (która obejmuje wschodnią i północno-wschodnią część Polski, zbudowaną ze znacznie starszego, prekambryjskiego podłoża). Informacja jest fałszywa (F).

Informacja 2. Seria złożowa z miedzią i srebrem (łupek miedzionośny, tzw. Kupferschiefer) powstała w permie, a węgiel brunatny w Polsce powstaje w młodszych osadach kenozoicznych (trzeciorzęd/neogen) – węgiel brunatny jest więc znacznie młodszy od serii złożowej miedzi i srebra. Informacja jest prawdziwa (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Forma wklęsła oznaczona literą A na modelu terenu to wyrobisko odkrywkowe kopalni węgla brunatnego – powstaje ono w wyniku odkrywkowej (powierzchniowej) metody wydobycia.

Krok 2. Miedź i srebro w Polsce (z serii złożowej wskazanej na przekroju geologicznym) wydobywa się metodą głębinową (podziemną, w kopalniach szybowych), a nie odkrywkową – dlatego eksploatacja miedzi i srebra nie prowadzi do powstawania rozległych wyrobisk odkrywkowych, takich jak forma A.

Odpowiedź: Nie. Ruda miedzi i srebro (surowce z serii złożowej zaznaczonej na przekroju geologicznym) są eksploatowane metodą głębinową, a nie odkrywkową, więc nie powstają przy ich wydobyciu antropogeniczne formy wklęsłe (wyrobiska odkrywkowe) o takiej genezie, jak forma A.

Krok 1. Zwałowiska (hałdy nadkładu usuwanego przy wydobyciu odkrywkowym) w Polsce po zakończeniu eksploatacji poddaje się rekultywacji lub adaptuje do nowych funkcji.

Odpowiedź (dwa z poniższych):

1. Zalesienie (pokrycie roślinnością) zwałowiska.
2. Stworzenie na zwałowisku obszaru rekreacyjnego (np. z wyciągami narciarskimi, trasami rowerowymi lub pieszymi, infrastrukturą dla paralotni).
3. Budowa na zwałowisku farmy wiatrowej lub fotowoltaicznej.

Krok 1. Porównując wykresy z 2000 i 2021 roku, w obu krajach (Polsce i Hiszpanii) widać wyraźny spadek udziału paliw stałych (węgla) oraz wzrost udziału odnawialnych źródeł energii.

Odpowiedź (dwie zmiany):

1. Zmniejszenie udziału produkcji energii elektrycznej z węgla kamiennego i brunatnego.
2. Zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii, w tym energii wiatru (a w Hiszpanii też energii słonecznej).

Krok 1. Kraj Y na wykresach ma w strukturze produkcji energii elektrycznej dominujący udział wody (hydroenergetyki) i energii jądrowej, bez węgla i z minimalnym udziałem innych źródeł – to profil typowy dla Szwajcarii (kraj górski, z dużymi zasobami wód spadowych do produkcji energii wodnej, a jednocześnie z rozwiniętą energetyką jądrową).

Krok 2. Takiej strukturze sprzyjają warunki przyrodnicze (górski teren, rzeki o dużym spadku – hydroenergetyka) oraz pozaprzyrodnicze (decyzje polityczno-gospodarcze o budowie elektrowni jądrowych).

Odpowiedź: B2 – strukturze produkcji energii elektrycznej w Szwajcarii, oznaczonej literą Y, sprzyja występowanie odpowiednich warunków przyrodniczych lub pozaprzyrodniczych dla hydroenergetyki i energetyki jądrowej.

Krok 1. Ładunki płynące z Azji (Indie, Singapur, Hongkong, Zatoka Perska) do Europy przepływają Kanałem Sueskim od strony Morza Czerwonego w kierunku Morza Śródziemnego – to odpowiedzi A, B i D.

Krok 2. Towary wysyłane z Europy do innych regionów świata (np. zboże z portów czarnomorskich/rumuńskich Europy) płyną w odwrotnym kierunku – od Morza Śródziemnego w stronę Morza Czerwonego, dalej do Azji, Afryki czy na Bliski Wschód. Port Konstanca leży w Rumunii, nad Morzem Czarnym, skąd zboże trafia przez cieśniny czarnomorskie i Morze Śródziemne do Kanału Sueskiego, płynąc dalej na południe/wschód.

Odpowiedź: C – pszenica i kukurydza z portu w Konstancy, w Rumunii.

Przyczyna przyrodnicza. Polskie rzeki mają niewielką, nieregularną głębokość i silne wahania poziomu wody w ciągu roku (susze letnie, niżówki, a zimą zlodzenie) – warunki te są niekorzystne dla żeglugi śródlądowej wymagającej stałego, dostatecznie głębokiego szlaku wodnego.

Przyczyna gospodarcza. Transport wodny śródlądowy jest zbyt wolny w porównaniu z transportem samochodowym, a jednocześnie utrzymanie infrastruktury rzecznych szlaków transportowych (śluzy, regulacja koryt) jest kosztowne – transport samochodowy zapewnia szybszy przewóz „od drzwi do drzwi” i skutecznie z nim konkuruje.

Odpowiedź: Przyczyna przyrodnicza: mała głębokość polskich rzek oraz duże wahania poziomu wody w ciągu roku (niżówki, zlodzenie zimą). Przyczyna gospodarcza: silna konkurencja transportu samochodowego (szybszy przewóz „od drzwi do drzwi”) oraz wysokie koszty utrzymania śródlądowych szlaków wodnych.

Kryterium 1 (PKB na 1 mieszkańca PPP). Wśród trzech zaznaczonych państw (Turcja, Indie, Japonia) najniższe PKB na mieszkańca ma Indie (kraj rozwijający się, o bardzo dużej liczbie ludności), Turcja ma wartość pośrednią (kraj o średnim poziomie rozwoju), a najwyższe PKB na mieszkańca ma Japonia (wysoko rozwinięte gospodarczo państwo Azji).

Kryterium 2 (udział rolnictwa w PKB). Japonia, jako kraj wysoko rozwinięty z niewielkim udziałem rolnictwa w gospodarce, ma najniższy udział rolnictwa w PKB. Turcja ma udział pośredni. Indie, jako kraj rozwijający się z dużym udziałem ludności zatrudnionej w rolnictwie, mają najwyższy udział rolnictwa w PKB.

Odpowiedź:

1. PKB na 1 mieszkańca: Indie → Turcja → Japonia (od najniższej do najwyższej wartości).
2. Udział rolnictwa w PKB: Japonia → Turcja → Indie (od najniższego do najwyższego udziału).