Geografia PR — Maj 2023 (Formuła 2015)

Krok 1. Przyrodnicze ograniczenie. Obszar otoczony czarną linią leży bezpośrednio przy ujściu rzeki Chełst do jeziora Sarbsko — z planu widać, że pola sąsiadują z wodą i leżą w najniższej części terenu. Takie położenie, blisko rzeki i jeziora, oznacza duże ryzyko podtopień i wysoki poziom wód gruntowych (teren podmokły), co utrudnia budowę (posadowienie fundamentów, osuszanie gruntu).

Krok 2. Cecha sprzyjająca zabudowie. Ten sam obszar leży bardzo blisko jeziora Sarbsko oraz w niewielkiej odległości od zabudowanej części miejscowości Sarbsk widocznej na mapie szczegółowej po drugiej stronie rzeki Chełst. Bliskość wody sprzyja funkcji rekreacyjnej i usługowej (np. pod ośrodki wypoczynkowe), a bliskość istniejącej zabudowy ułatwia dostęp do infrastruktury (drogi, media).

Odpowiedź: Przyrodnicze ograniczenie — podmokły teren / wysoki poziom wód gruntowych wynikający z bliskości rzeki Chełst i jeziora Sarbsko. Cecha sprzyjająca zabudowie — bliskość jeziora Sarbsko (atrakcyjność rekreacyjna) oraz niewielka odległość od zabudowanej części Sarbska.

Krok 1. Odczyt skali. Mapa szczegółowa ma skalę liczbową 1:55 000, czyli 1 cm na mapie odpowiada 550 m w terenie (55 000 cm = 550 m).

Krok 2. Długość trasy w terenie. Trasa na mapie ma 20 cm, więc w terenie: $20\times 550\text{m}=11000\text{m}=11\text{km}$.

Krok 3. Czas przejścia. Turysta idzie z prędkością 4 km/h, więc czas $=11:4=2,75$ h. $0,75$ h to 45 minut ($0,75\times 60$ min), zatem czas przejścia to 2 h 45 min.

Odpowiedź: Długość trasy w terenie wynosi 11 km, a czas przejścia to 2 godziny 45 minut.

Krok 1. Z mapy szczegółowej widać, że jezioro Sarbsko ma wydłużony, urozmaicony kształt, otoczone od zachodu wyższym, zalesionym terenem, a od wschodu bardziej płaskim, zabagnionym.

Krok 2. Do jeziora wpływa rzeka Chełst (widoczna na mapie), a więc jezioro Sarbsko jest jeziorem przepływowym, nie bezodpływowym.

Odpowiedź: 1. Jezioro ma wydłużony, nieregularny kształt. 2. Jezioro jest przepływowe — wpływa do niego rzeka Chełst.

Krok 1. Mierzeja Sarbska to wąski, piaszczysty pas lądu oddzielający jezioro Sarbsko od Bałtyku, na którym współcześnie widoczne są ruchome wydmy (np. Wydmy Stilo, Piaszczysta).

Krok 2. Rzeźbę tego obszaru współcześnie kształtuje przede wszystkim wiatr, który przenosi (transportuje) i nawiewa (akumuluje) piasek, budując i przesuwając wydmy; wiatr wywiewa też (deflacja) najlżejsze cząstki z podłoża.

Odpowiedź: Czynnik — wiatr; proces — akumulacja eoliczna (nawiewanie piasku budujące wydmy).

Krok 1. Na polskim wybrzeżu Bałtyku dominują wiatry z sektora zachodniego, które przenoszą piasek wydm w kierunku wschodnim.

Krok 2. Czoło wydmy (bardziej strome, wysunięte do przodu) jest przesuwane przez wiatr najszybciej i najdalej, dlatego znajduje się po stronie wschodniej — w kierunku, w którym wiatr transportuje piasek.

Krok 3. Ramiona wydmy przesuwają się wolniej, bo piasek w tych partiach jest wilgotniejszy i częściowo utrwalony przez roślinność, więc zostają w tyle — po stronie zachodniej, skąd wiatr wieje.

Odpowiedź: Czoła wydm są skierowane na wschód, bo przeważające zachodnie wiatry przesuwają wydmy w tym kierunku, przenosząc najszybciej suchy, niezwiązany piasek czoła; ramiona — zbudowane z piasku wilgotniejszego i utrwalonego przez roślinność — przesuwają się wolniej i pozostają po zachodniej stronie.

Stwierdzenie 1. Wydmy nadmorskie, takie jak Stilo i Piaszczysta, są formami współczesnymi, wciąż aktywnymi (ruchomymi), powstałymi w holocenie w wyniku działania wiatru na osady plażowe — a nie formami sprzed zlodowacenia Wisły, a więc znacznie starszymi niż to zlodowacenie. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Wydmy śródlądowe o podobnej genezie eolicznej (piaszczyste wzniesienia utworzone przez wiatr) występują także w Kampinoskim Parku Narodowym, położonym w dolinie Wisły. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Kosodrzewina jest odporna na silny wiatr i skrajnie ubogie, słabo urodzajne podłoże — takie warunki panują w górskim piętrze kosodrzewiny, powyżej górnej granicy lasu, gdzie wiatr jest silny, a gleby są bardzo słabo rozwinięte, szkieletowe.

Krok 2. Na Mierzei Sarbskiej, na wydmach nadmorskich, panują analogiczne warunki — silne wiatry od morza oraz piaszczyste, bardzo ubogie w składniki organiczne podłoże. Te dwie wspólne cechy pozwoliły kosodrzewinie przetrwać i pełnić funkcję stabilizującą wydmy.

Krok 3. Odpowiedzi A, B i D odwołują się do cech niewystępujących wspólnie na obu obszarach (np. bryza i skały węglanowe — B; wiatry fenowe i adiabatyczny spadek temperatury — D — to zjawiska typowo górskie, nieobecne na wydmach nadmorskich).

Odpowiedź: C.

Stwierdzenie 1. Falochrony (mola) przy ujściu rzeki zatrzymują piasek niesiony wzdłuż wybrzeża przez prąd przybrzeżny — po stronie, z której nadpływa piasek (tu: na zachód/północny zachód od ujścia, w polu C2/3), piasek się gromadzi, bo falochron blokuje jego dalsze przemieszczanie. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 2. Skoro piasek zatrzymuje się przed falochronem po stronie napływu, to po drugiej stronie — na wschód od ujścia — dopływ piasku transportowanego przez prąd przybrzeżny zostaje odcięty, więc akumulacja morska tam słabnie. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: P, P.

Krok 1. Z mapy szczegółowej wynika, że jezioro Łebsko ma połączenie z Morzem Bałtyckim poprzez rzekę Łebę, która wpada do morza w polu CD2 — tam, gdzie widoczne jest ujście z falochronami.

Krok 2. Podczas sztormów wywołanych wiatrami z północy woda morska jest spychana w stronę wybrzeża i wtłaczana w ujście Łeby, co powoduje spiętrzenie i wsteczny przepływ (cofkę) słonej wody w górę rzeki, aż do jeziora Łebsko.

Krok 3. Ponieważ rzeka Łeba łączy się ze wschodnią częścią jeziora Łebsko, to właśnie tam najpierw i najsilniej dociera nawet słona woda morska, powodując przejściowy wzrost zasolenia.

Odpowiedź: Jezioro Łebsko ma — poprzez rzekę Łebę — połączenie z Morzem Bałtyckim; podczas sztormowych wiatrów północnych dochodzi do spiętrzenia i cofki słonej wody morskiej w ujściu Łeby, która wnika do wschodniej, połączonej z rzeką części jeziora, powodując przejściowy wzrost jego zasolenia.

Krok 1. Na schemacie widać, że 22 czerwca (przesilenie letnie na półkuli północnej) Słońce wschodzi i zachodzi bardzo blisko widnokręgu po stronie N (łuk dzienny jest bardzo niski), a 22 grudnia łuk dzienny jest najwyższy. Taki układ — niskie Słońce w czerwcu, wysokie w grudniu — jest charakterystyczny dla półkuli południowej w wysokich szerokościach geograficznych, gdzie czerwiec to zima, a grudzień to lato.

Krok 2. Spośród miejsc A–D na mapie tylko D leży na wysokiej szerokości geograficznej południowej (ok. 60°S) — im dalej na południe, tym większa rozpiętość między niskim, zimowym łukiem Słońca (czerwiec) i wysokim, letnim łukiem (grudzień), co dokładnie odpowiada przedstawionemu schematowi.

Krok 3. Miejsca A, B i C leżą bliżej równika lub na niższych szerokościach, gdzie różnice wysokości Słońca w ciągu roku są mniejsze.

Odpowiedź: D.

Stwierdzenie 1. Miejsce A leży poza równikiem, a Ziemia w ciągu roku zmienia kąt padania promieni słonecznych (nachylenie osi ziemskiej), przez co pora wschodu Słońca w ciągu roku się zmienia (inna latem, inna zimą) — nie jest to więc ta sama godzina każdego dnia. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Górowanie Słońca zależy od długości geograficznej (czasu słonecznego), nie od szerokości geograficznej — miejsca leżące na tym samym południku mają Słońce w zenicie (górowanie) w tym samym momencie, niezależnie od tego, na jakiej szerokości leżą. Punkty A i D na mapie leżą na tym samym południku, więc górują równocześnie. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Na klimatogramie temperatura jest najwyższa od grudnia do lutego, a najniższa w lipcu — taki przebieg oznacza, że lato przypada na przełom roku (grudzień–luty), co jest charakterystyczne dla półkuli południowej.

Krok 2. Temperatury są przez cały rok wysokie (nie spadają poniżej ok. 17°C), a opady występują przez cały rok, z nieco większymi sumami pod koniec roku — taki układ jest typowy dla niższych szerokości geograficznych półkuli południowej, blisko ciepłych wód oceanicznych, a nie dla obszarów równikowych (tam roczna amplituda temperatury byłaby minimalna).

Krok 3. Spośród miejsc A–D warunkom tym odpowiada miejsce C, leżące na półkuli południowej na szerokości ok. 30°S, przy wschodnim wybrzeżu Afryki — blisko ciepłych wód Oceanu Indyjskiego.

Odpowiedź: C. Uzasadnienie: (1) najwyższa temperatura powietrza od grudnia do lutego wskazuje na półkulę południową; (2) obecność opadów przez cały rok i stosunkowo wysoka temperatura w każdym miesiącu wskazują na położenie w sąsiedztwie ciepłych wód oceanicznych, a nie w głębi kontynentu ani w strefie równikowej.

Stwierdzenie 1. Roczna amplituda temperatury powietrza zależy głównie od odległości od oceanu oraz szerokości geograficznej — rośnie w głębi kontynentu i w wyższych szerokościach, a maleje w kierunku równika i wybrzeży. W Ameryce Północnej przesuwanie się na południe (w stronę niższych szerokości i cieplejszego, bardziej oceanicznego klimatu) powoduje więc zmniejszanie się, nie wzrost, rocznej amplitudy temperatury. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Na nizinnych obszarach równikowych temperatura powietrza jest wysoka i wyrównana przez cały rok — różnica między najcieplejszym a najchłodniejszym miesiącem jest tam niewielka, z pewnością mniejsza niż 20°C. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Na rysunku przedstawiono czoło lądolodu (strona N) oraz strefę przed nim (strona S) — to typowa sytuacja z okresu zlodowacenia na Niżu Polskim, gdzie kluczowe formy rzeźby powstają na przedpolu i na krawędzi topniejącego lądolodu.

Krok 2. Cyrk lodowcowy i dolina U-kształtna to formy charakterystyczne dla obszarów górskich (lodowce górskie), a nie dla niżowego zlodowacenia płytowego przedstawionego na rysunku — te dwie nazwy trzeba odrzucić.

Krok 3. Bezpośrednio przy czole lądolodu materiał skalny transportowany przez lód jest spychany i piętrzony, tworząc wał moreny czołowej (forma akumulacyjna). Dalej, przed czołem lądolodu, wody roztopowe wynoszą i rozprowadzają piasek oraz żwir, budując rozległy, płaski sandr (również forma akumulacyjna).

Odpowiedź: morena czołowa — geneza akumulacyjna; sandr — geneza akumulacyjna.

Stwierdzenie 1. Gleba bielicowa, widoczna na fotografii jako gleba z wyraźnym, jasnym, wymytym poziomem eluwialnym, powstaje na ubogich piaskach pod lasami w procesie bielicowania, który wypłukuje składniki pokarmowe w głąb profilu — jest to gleba mało żyzna, choć akurat łatwa w uprawie (lekka, piaszczysta). Stwierdzenie, że jest bardzo żyzna, jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Rędzina, widoczna na fotografii jako gleba spękana, zbudowana na skałach węglanowych, jest glebą astrefową, czyli niezależną od strefy klimatycznej, powstającą wszędzie, gdzie podłoże budują wapienie lub inne skały węglanowe. W Polsce takie podłoże występuje przede wszystkim na wyżynach (np. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Lubelska). Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Wybór obszaru. Na mapie synoptycznej nad Morzem Północnym widać niż baryczny (L) z frontami atmosferycznymi (ciepłym i chłodnym) — takie układy sprzyjają powstawaniu opadów. Nad Półwyspem Iberyjskim występuje natomiast wyż baryczny (H), w którym warunki są niekorzystne dla opadów. Właściwy jest więc obszar A — Morza Północnego.

Krok 2. Wybór uzasadnienia. W niżu barycznym z frontami atmosferycznymi powietrze wznosi się (ruch wstępujący) wzdłuż powierzchni frontowych, co prowadzi do jego ochładzania, kondensacji pary wodnej i powstawania opadów — to uzasadnienie 1. Uzasadnienia 2. (adwekcja z północy) i 3. (ruchy zstępujące w wyżu) nie opisują mechanizmu powstawania opadów.

Odpowiedź: A1 — dogodne warunki do opadów istniały nad Morzem Północnym, ponieważ oddziaływał tam układ baryczny (niż) z frontami atmosferycznymi, charakteryzujący się ruchem wstępującym mas powietrza.

Krok 1. Obszar A leży w rejonie Poznania, na terenie równinnym Niziny Wielkopolskiej — niewielkie zróżnicowanie wysokości względnej nie wywołuje wznoszenia mas powietrza, dlatego opady są tu stosunkowo niskie (wg mapy w przedziale ok. 500–600 mm).

Krok 2. Obszar B leży w rejonie Suwałk, na terenie Pojezierza Suwalskiego, urozmaiconego wysokimi jak na warunki niżowe wzgórzami morenowymi. Wymuszone wznoszenie napływających mas powietrza na tych wzniesieniach powoduje ich ochładzanie i kondensację pary wodnej, czyli opady orograficzne, przez co roczna suma opadów jest tu wyższa (wg mapy ok. 700 mm).

Krok 3. Różnica między obszarami A i B wynika więc z odmiennego ukształtowania powierzchni (rzeźby terenu) — płaski teren wokół Poznania sprzyja niższym opadom, a wzniesienia morenowe w okolicach Suwałk — wyższym, niezależnie od odległości od Bałtyku.

Odpowiedź: Na obszarze A (rejon Poznania), leżącym na równinnym terenie, opady są niższe, bo brak przeszkód orograficznych wymuszających wznoszenie powietrza. Na obszarze B (rejon Suwałk), położonym na wyżej wzniesionym, urozmaiconym pojezierzu morenowym, napływające masy powietrza są wymuszane do wznoszenia się, co zwiększa kondensację i sumę opadów.

Krok 1. Wykres 1 (Słupia) pokazuje przepływy wahające się w wąskim przedziale (ok. 85–115%), natomiast wykres 2 (Narew) ma wyraźny, wysoki szczyt wiosenny (do ok. 275%) i niskie wartości letnio-jesienne (ok. 40–50%) — to znacznie większe zróżnicowanie w ciągu roku.

Krok 2. Słupia płynie z Pojezierza Pomorskiego, obszaru z licznymi jeziorami i zagłębieniami bezodpływowymi, które retencjonują wodę — zatrzymują nadmiar wody z roztopów i opadów, a potem stopniowo ją oddają, co wyrównuje przepływ rzeki w ciągu roku.

Krok 3. Narew (przed budową zbiornika) płynie przez Nizinę Podlaską, obszar o znacznie mniejszej retencji jeziornej — śnieg topniejący na wiosnę szybko spływa do koryta, wywołując silne, krótkotrwałe wezbranie roztopowe, a w pozostałych porach roku przepływy są niskie.

Odpowiedź: Mniejsze zróżnicowanie przepływów Słupi wynika z dużej retencji jeziornej Pojezierza Pomorskiego (liczne jeziora i zagłębienia bezodpływowe wyrównują odpływ), podczas gdy na Nizinie Podlaskiej, przez którą płynie Narew, retencja jest znacznie mniejsza, co sprzyja silnym wezbraniom roztopowym wiosną i niskim przepływom w resztę roku.

Krok 1. Rzeka X. Na mapie rzeka X płynie w wyraźnej, równoleżnikowej (przebiegającej ze wschodu na zachód) pradolinie w środkowej Polsce — to Noteć, płynąca w Pradolinie Toruńsko-Eberswaldzkiej, która ma taki właśnie równoleżnikowy przebieg w środkowym i dolnym biegu rzeki. Opis A.

Krok 2. Rzeka Y. Rzeka Y na mapie leży w północno-wschodniej Polsce i płynie w pradolinie, którą w plejstocenie wody odprowadzane były w kierunku zastoiska w rejonie dzisiejszej Kotliny Warszawskiej — to opis Pradoliny Biebrzy. Rzeka Y to więc Biebrza. Opis B.

Krok 3. Pozostałe nazwy (Nogat, Drawa) nie odpowiadają żadnej z liter X, Y na mapie — Nogat to odnoga Wisły na Żuławach, a Drawa to dopływ Noteci w innym miejscu.

Odpowiedź: X — Noteć, opis A; Y — Biebrza, opis B.

Krok 1. Pierwszy opis. Równinny teren bez osadów polodowcowych i z bardzo żyznymi glebami aluwialnymi (madami) to Żuławy Wiślane — delta Wisły zbudowana z osadów rzecznych, nieobjęta osadami lodowcowymi, oznaczona na mapie numerem 1.

Krok 2. Drugi opis. Obszar z formami krasowymi (ostańce, jaskinie, ponory, wywierzyska) to typowy krajobraz krasowy zbudowany ze skał wapiennych — cechuje on Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, oznaczoną na mapie numerem 4.

Krok 3. Beskid Niski, Gorce i Bory Tucholskie nie odpowiadają tym opisom — są to obszary górskie (Beskid Niski, Gorce) lub piaszczysty, zalesiony region pojezierny bez krasu (Bory Tucholskie).

Odpowiedź: Żuławy Wiślane — 1; Wyżyna Krakowsko-Częstochowska — 4.

Stwierdzenie 1. Województwo oznaczone literą A leży na północy Polski. Najniższą wartością wskaźnika urbanizacji w Polsce charakteryzuje się w rzeczywistości województwo podkarpackie — rolniczy, słabo zurbanizowany region południowo-wschodniej Polski — a nie województwo A. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Spośród pięciu oznaczonych województw, B — silnie zurbanizowane i uprzemysłowione — ma najwyższą gęstość zaludnienia, a E — z rozległymi, słabo zaludnionymi obszarami wiejskimi na wschodzie kraju — najniższą. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P.

Krok 1. Duże, przemysłowe wydobycie wapieni i innych skał węglanowych w Polsce koncentruje się na obszarach wyżynnych i podgórskich, gdzie te skały występują na powierzchni lub blisko niej (pas od Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej przez Karpaty).

Krok 2. Z pięciu oznaczonych na mapie województw właśnie trzy — B, C i D, leżące w południowej Polsce (pas wyżyn i Karpat) — obejmują obszary o dużej skali wydobycia wapieni i skał węglanowych.

Odpowiedź: B, C, D.

Krok 1. Na fotografii widoczna jest skała o grubokrystalicznej (jawnokrystalicznej) strukturze, złożona z dobrze widocznych, dużych kryształów o różnych barwach — jasnych (kwarc, skalenie) i ciemnych (biotyt i inne minerały ciemne) — to typowy wygląd granitu.

Krok 2. Granit jest skałą magmową głębinową (plutoniczną) — powstaje z zastygającej magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi, w skorupie ziemskiej. Duże ciśnienie i wysoka temperatura panujące na dużej głębokości sprawiają, że magma krystalizuje bardzo powoli, co pozwala na wzrost dużych, dobrze wykształconych kryształów minerałów — dlatego granit ma budowę jawnokrystaliczną (grubokrystaliczną).

Odpowiedź: Skała to granit. Powstaje w wyniku powolnego, głębokiego zastygania magmy w skorupie ziemskiej, co pozwala na wykształcenie się dużych kryształów minerałów (budowa jawnokrystaliczna).

Krok 1. Uzasadnienie regulacji. Regulację rzek (np. odcinka rzeki Los Angeles, obudowanego betonem i wyprostowanego) przeprowadzano przede wszystkim w celu ochrony przed powodziami — wyprostowane, obudowane koryto szybciej odprowadza wodę z terenów zabudowanych — a także aby pozyskać teren pod zabudowę i uprawy w dolinie rzeki oraz ułatwić żeglugę.

Krok 2. Korzyść z braku regulacji. Nieuregulowana rzeka (jak przedstawiony odcinek Wisły, z licznymi łachami piaszczystymi i naturalnie meandrującym, rozgałęzionym korytem) zachowuje naturalne siedliska i bioróżnorodność, a jej okresowe wylewy nawożą pobliskie tereny żyznym namułem; naturalne koryto sprzyja też retencji wody, ograniczając ryzyko nagłych powodzi niżej w dolinie.

Odpowiedź: Regulację rzek przeprowadzano m.in. w celu ochrony przed powodziami oraz pozyskania terenu pod zabudowę i uprawy. Korzyścią z braku regulacji jest np. zachowanie naturalnych ekosystemów i bioróżnorodności siedlisk rzecznych (a także naturalna retencja wody ograniczająca wylewy).

Krok 1. Miejsce Europy w rankingu. Z wykresu wynika, że w 1950 r. Europa miała więcej ludności niż Afryka, natomiast w 2020 r. Afryka wyraźnie przewyższyła Europę liczbą ludności — Europa spadła więc w rankingu części świata według liczby ludności. To spadek.

Krok 2. Udział Eurazji w ludności świata. W 2000 r. Europa i Azja razem stanowiły bardzo dużą część słupka, natomiast do 2050 r. udział Afryki silnie rośnie, a więc udział pozostałych kontynentów, w tym Eurazji, względnie się zmniejsza. To spadek.

Krok 3. Średnia gęstość zaludnienia Afryki. Liczba ludności Afryki rośnie bardzo wyraźnie między 2020 i 2050 r. (żółty segment słupka), a powierzchnia kontynentu się nie zmienia, więc średnia gęstość zaludnienia Afryki rośnie. To wzrost.

Odpowiedź: 1. spadek; 2. spadek; 3. wzrost.

Krok 1. Na mapie województwo świętokrzyskie ma jedną z najniższych wartości współczynnika dzietności w Polsce (najniższy przedział na mapie) oraz spadek tego współczynnika w porównaniu z 2002 r.

Krok 2. Rynek pracy tego województwa charakteryzuje się niedoborem miejsc pracy poza rolnictwem i stosunkowo wysoką stopą bezrobocia, co skłania osoby w wieku prokreacyjnym, zwłaszcza kobiety, do migracji w poszukiwaniu zatrudnienia do innych, lepiej rozwiniętych województw lub za granicę.

Krok 3. Odpływ ludności w wieku prokreacyjnym oraz niepewna sytuacja zawodowa osób pozostających w regionie skłaniają do odkładania decyzji o założeniu rodziny, co przekłada się na niską wartość współczynnika dzietności w województwie świętokrzyskim.

Odpowiedź: Niedobór miejsc pracy poza rolnictwem i wysokie bezrobocie w województwie świętokrzyskim wywołują migrację osób w wieku prokreacyjnym do innych regionów, a odkładanie decyzji o założeniu rodziny (m.in. z powodu niepewności zawodowej) — niską wartość współczynnika dzietności.

Krok 1. Spadek dzietności oznacza, że z czasem do populacji dołącza coraz mniej młodych osób, a to przyspiesza starzenie się społeczeństwa danego województwa.

Krok 2. Starzejące się społeczeństwo, przy zmniejszającej się liczbie osób w wieku produkcyjnym, oznacza w przyszłości niedobór zasobów pracy i mniejszą liczbę osób utrzymujących rosnącą liczbę osób starszych.

Odpowiedź: Skutkiem może być postępujące starzenie się społeczeństwa tych województw i — w konsekwencji — niedobór zasobów siły roboczej w przyszłości.

Krok 1. Lourdes, Medziugorie i Santiago de Compostela są celami pielgrzymek religijnych — krótkotrwałych migracji o przyczynie pozaekonomicznej (religijnej), a nie migracji zarobkowych czy edukacyjnych.

Krok 2. Fatima w Portugalii jest — podobnie jak Lourdes czy Medziugorie — słynnym miejscem pielgrzymek maryjnych, a Mekka w Arabii Saudyjskiej jest najważniejszym celem pielgrzymek muzułmańskich (hadżdż) — rozwój obu tych miejscowości wynika z migracji pielgrzymkowych tego samego typu, co w miejscowościach wskazanych w treści zadania.

Krok 3. Doha i Bangalur rozwijają się dzięki gospodarce (odpowiednio: wydobycie gazu/finanse oraz usługi informatyczne), a Sophia Antipolis — dzięki lokalizacji parku technologicznego; są to więc migracje o przyczynach ekonomicznych, a nie religijnych.

Odpowiedź: Fatima w Portugalii i Mekka w Arabii Saudyjskiej (B i E).

Krok 1. Pierwszy opis. Miasto wojewódzkie na trasie kolejowej z Warszawy do przejścia granicznego w Dorohusku (na granicy z Ukrainą) to Lublin — zgodnie z wykresem wysoko oceniony według kryteriów środowiskowych i społecznych (atrakcyjność kulturowa, uczelnie).

Krok 2. Drugi opis. Miasto niebędące miastem wojewódzkim od 1999 r., leżące w obszarze fałdowań alpejskich (Karpat), to Bielsko-Biała (dawna stolica zlikwidowanego w reformie 1999 r. województwa bielskiego) — na wykresie wyróżnia się wysoką oceną środowiskową.

Krok 3. Trzeci opis. Miasto wojewódzkie leżące blisko Karpat, w województwie z licznymi zakładami „Doliny Lotniczej” (widocznymi na mapie: Mielec, Stalowa Wola, Dębica, Krosno i inne), to Rzeszów.

Odpowiedź: Lublin; Bielsko-Biała; Rzeszów.

Krok 1. Na wykresie Kraków ma najniższy, w porównaniu z innymi miastami, udział oceny według kryteriów środowiskowych (najkrótszy zielony odcinek słupka).

Krok 2. Wynika to z częstego występowania w Krakowie zanieczyszczenia powietrza (smogu), któremu sprzyjają: położenie miasta w dolinie Wisły (utrudniające przewietrzanie i sprzyjające koncentracji zanieczyszczeń), emisja zanieczyszczeń z ogrzewania domowego (tzw. niska emisja) oraz gęsta zabudowa utrudniająca rozpraszanie zanieczyszczeń.

Odpowiedź: Niska ocena Krakowa według kryteriów środowiskowych wynika z częstego zanieczyszczenia powietrza (smogu), któremu sprzyjają położenie miasta w dolinie Wisły, emisja zanieczyszczeń z pieców domowych oraz gęsta zabudowa utrudniająca przewietrzanie.

Krok 1. Duży udział grupy 35–39 lat oraz małych dzieci (0–4 lata) w gminie Komorniki wskazuje na napływ młodych rodzin z dziećmi — to typowy efekt migracji z dużego miasta (Poznania) na tereny podmiejskie.

Krok 2. Młode rodziny, z rodzicami w wieku ok. 30–40 lat i małymi dziećmi, przenoszą się z Poznania do sąsiedniej, dobrze skomunikowanej gminy Komorniki, szukając tańszych działek/mieszkań oraz spokojniejszego, mniej zanieczyszczonego otoczenia niż w mieście.

Odpowiedź: Duży udział tych grup wiekowych wynika z migracji młodych rodzin z małymi dziećmi z Poznania do sąsiedniej gminy Komorniki, m.in. w poszukiwaniu tańszych mieszkań/działek i lepszych warunków zamieszkania niż w mieście.

Krok 1. W starszych grupach wiekowych (60–69 lat) kobiety zwykle przeważają liczebnie nad mężczyznami (z powodu wyższej umieralności mężczyzn w młodszym i średnim wieku) — potwierdza to też wykres, na którym słupek kobiet 60–69 lat w Poznaniu jest dłuższy niż słupek mężczyzn. Współczynnik feminizacji jest więc wyższy niż współczynnik maskulinizacji.

Krok 2. Wśród najmłodszych dzieci (0–9 lat) z biologicznych przyczyn rodzi się nieco więcej chłopców niż dziewczynek, co widać też na wykresie (słupek chłopców 0–4 i 5–9 lat w Komornikach jest dłuższy niż dziewczynek) — współczynnik feminizacji w tej grupie jest więc niższy niż 100.

Odpowiedź: wyższa; niższa.

Krok 1. Spośród państw oznaczonych na mapie (Hiszpania, Włochy, Egipt) wiersz 3. wyróżnia się bardzo niskim, wręcz szacunkowym pogłowiem trzody chlewnej (300 tys. sztuk — wielokrotnie mniej niż w wierszach 1. i 2.).

Krok 2. Tak niskie pogłowie trzody chlewnej jest charakterystyczne dla państwa muzułmańskiego, w którym islam zakazuje spożywania wieprzowiny — wśród wskazanych państw jest to Egipt.

Krok 3. Niskie pogłowie owiec (5 640 tys.) oraz relatywnie niskie zbiory winogron (1 717 tys. ton, mniejsze niż w Hiszpanii czy Włoszech) wynikają z ograniczonej powierzchni użytków zielonych i upraw — w Egipcie rolnictwo skupia się właściwie tylko w wąskiej, nawadnianej dolinie i delcie Nilu, a resztę kraju zajmuje pustynia, co ogranicza zarówno pastwiska dla zwierząt, jak i powierzchnię pod uprawy takie jak winorośl.

Odpowiedź: Państwo to Egipt. Uzasadnienie: (1) większość ludności Egiptu wyznaje islam, który zabrania spożywania wieprzowiny, stąd znikome, szacunkowe pogłowie trzody chlewnej; (2) rolnictwo Egiptu ogranicza się do wąskiej doliny i delty Nilu (resztę terytorium zajmuje pustynia), co ogranicza zarówno pastwiska dla owiec, jak i powierzchnię pod uprawę winorośli.

Krok 1. Argument 1 (korzyść środowiskowa). System korzeniowy drzew wiąże i chroni glebę, ograniczając erozję wietrzną (wywiewanie cząstek gleby przez wiatr) oraz zasypywanie pól i dróg piaskiem pustynnym — drzewa działają jak bariera zatrzymująca wiatr.

Krok 2. Argument 2 (korzyść gospodarcza). Poprawa warunków agroklimatycznych i glebowych wokół zalesionego pasa sprzyja rozwojowi rolnictwa, co zwiększa plony i zmniejsza zagrożenie głodem oraz ubóstwem ludności Sahelu; projekt tworzy też miejsca pracy przy jego realizacji.

Krok 3. Zagrożenie. Trwałość nasadzeń jest zagrożona przez skrajnie trudne warunki klimatyczne (wysokie temperatury, bardzo niskie i nieregularne opady) sprzyjające zamieraniu młodych drzew oraz przez niestabilność polityczną i konflikty w regionie Sahelu, które mogą przerywać prace i finansowanie projektu.

Odpowiedź: Argumenty: (1) ograniczenie erozji wietrznej gleb i zasypywania pól/dróg piaskiem dzięki barierze, jaką stanowią drzewa; (2) poprawa warunków rolniczych (glebowych i klimatycznych), a więc wzrost plonów i zmniejszenie ubóstwa/głodu w regionie. Zagrożenie: skrajnie trudne warunki klimatyczne (upały, niedobór wody) utrudniające przetrwanie nasadzeń, a także niestabilność polityczna/konflikty w państwach Sahelu.

Krok 1. Spośród państw oznaczonych na mapie (Japonia, Nigeria, Brazylia, Australia) eksport zdominowany przez maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy jest typowy dla wysoko rozwiniętego, uprzemysłowionego państwa o silnym przemyśle maszynowym i motoryzacyjnym, takiego jak Japonia.

Krok 2. Eksport, w którym ponad 80% stanowią paliwa mineralne (ropa naftowa i produkty pochodne), jest charakterystyczny dla państwa opierającego gospodarkę na wydobyciu i eksporcie ropy naftowej — wśród wskazanych państw jest to Nigeria, czołowy afrykański producent ropy.

Odpowiedź: Maszyny/urządzenia/sprzęt transportowy — Japonia; paliwa mineralne — Nigeria.

Krok 1. Porównanie obu map pokazuje, że cukrownie (mapa 2) znajdują się właśnie w tych regionach, gdzie udział buraków cukrowych w zasiewach jest największy (mapa 1, najciemniejsze obszary) — a nie np. w największych miastach. Głównym czynnikiem lokalizacji cukrowni jest więc dostępność surowca (bliskość plantacji buraka cukrowego, który po zbiorze szybko traci wartość, więc trzeba go szybko przetworzyć).

Krok 2. Skoro lokalizacja cukrowni jest bezpośrednio uzależniona od miejsca uprawy surowca, to jest to typ lokalizacji związanej (z surowcem), a nie przymusowej ani całkowicie swobodnej.

Krok 3. Na mapie 1 najciemniejszy, największy udział buraka cukrowego w powierzchni zasiewów (>10%) widoczny jest w środkowej-północnej Polsce, w rejonie Kujaw (okolice Bydgoszczy, Torunia, Inowrocławia) — tam rolnictwo najsilniej specjalizuje się w tej uprawie.

Odpowiedź: dostępność surowca; związanej; Kujaw.

Krok 1. Łowisko A (Pacyfik Północno-Zachodni). Łowisko A ma największy udział w połowach światowych (26,9%) i leży przy wybrzeżach gęsto zaludnionej Azji Wschodniej (m.in. Chiny, Japonia). Ogromne zapotrzebowanie żywnościowe wynikające z liczby ludności, silna tradycja spożywania ryb i owoców morza oraz dobrze rozwinięta, liczna flota połowowa państw nadbrzeżnych sprzyjają tam dużym połowom.

Krok 2. Łowisko B (Pacyfik Południowo-Wschodni). Łowisko B leży przy zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej (Peru, Chile), gdzie płynie chłodny Prąd Peruwiański. Wywołuje on wypływanie (upwelling) głębinowych, chłodnych, bogatych w substancje odżywcze wód ku powierzchni, co sprzyja rozwojowi planktonu i — w konsekwencji — bardzo dużej liczebności ryb.

Odpowiedź: Łowisko A — przyczyna społeczno-gospodarcza: duże zapotrzebowanie żywnościowe i rozwinięta flota połowowa gęsto zaludnionych państw Azji Wschodniej. Łowisko B — przyczyna przyrodnicza: obecność chłodnego Prądu Peruwiańskiego i wywoływane przez niego wynoszenie (upwelling) żyznych wód ku powierzchni.

Krok 1. Pierwszy opis. Trudne warunki wydobycia i transportu wynikające z klimatu, rzeźby terenu i wieloletniej zmarzliny, znaczne oddalenie od rynków zbytu oraz przesył rurociągiem i żeglugą morską to cechy wydobycia ropy na Alasce — oznaczonej na mapie numerem 1.

Krok 2. Drugi opis. Region o kluczowym znaczeniu dla światowego wydobycia ropy, mimo niestabilności politycznej, gdzie niektóre kraje mają wyższe PKB na mieszkańca niż europejskie kraje importujące ropę, to Zatoka Perska (m.in. Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Arabia Saudyjska) — oznaczona na mapie numerem 6.

Odpowiedź: Alaska — 1; Zatoka Perska — 6.

Krok 1. Skoro główni producenci ropy naftowej (np. państwa Bliskiego Wschodu) i główni jej konsumenci (np. wysoko rozwinięte państwa Europy, Ameryki Północnej i Azji) to często różne regiony świata, ropa musi być transportowana na duże odległości — najczęściej tankowcami przez morskie szlaki żeglugowe lub rurociągami.

Krok 2. Taki układ powoduje uzależnienie gospodarek krajów importujących od sytuacji politycznej i gospodarczej w regionach wydobycia oraz od bezpieczeństwa szlaków transportowych, a dodatkowo zwiększa koszty transportu i ryzyko środowiskowe (np. wycieki ropy z tankowców).

Odpowiedź: Skutkiem jest uzależnienie gospodarek krajów importujących ropę od sytuacji politycznej w regionach jej wydobycia oraz konieczność jej transportu na duże odległości (m.in. tankowcami), co zwiększa koszty i ryzyko zanieczyszczenia środowiska.

Krok 1. Województwo 1. ma najmniejszą średnią powierzchnię gospodarstwa (4,2–5,1 ha) — to wartości typowe dla silnie rozdrobnionego, górskiego/podgórskiego rolnictwa południowo-wschodniej Polski, gdzie tradycyjnie gospodarstwa są bardzo małe — takie wartości ma podkarpackie.

Krok 2. Województwo 3. ma największą średnią powierzchnię (13,2–14,4 ha) wśród trzech ponumerowanych województw — zbliżoną do wysokiej wartości typowej dla wielkoobszarowego rolnictwa zachodniej/wielkopolskiej Polski — to wielkopolskie.

Krok 3. Województwo 2. ma wartości pośrednie (7,2–8,2 ha) — odpowiada to lubelskiemu, gdzie gospodarstwa są większe niż na Podkarpaciu, ale mniejsze niż w Wielkopolsce.

Krok 4. Takiemu przyporządkowaniu (1. podkarpackie, 2. lubelskie, 3. wielkopolskie) odpowiada odpowiedź B.

Odpowiedź: B.

Krok 1. Na terenie dzisiejszego województwa warmińsko-mazurskiego przed 1990 r. funkcjonowały duże, wielkoobszarowe Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR-y), typowe dla byłych ziem „odzyskanych”.

Krok 2. Po 1990 r., w wyniku likwidacji PGR-ów, ich ziemię w dużej części wykorzystano do powiększenia istniejących gospodarstw indywidualnych, co — w połączeniu ze stosunkowo niskim zaludnieniem regionu (mniejsza presja na podział ziemi między liczne rodziny) — utrwaliło znacznie większą niż w reszcie Polski średnią powierzchnię gospodarstwa.

Odpowiedź: Wysoka średnia powierzchnia gospodarstwa w województwie warmińsko-mazurskim wynika z dawnej obecności wielkoobszarowych PGR-ów, których ziemię po 1990 r. w dużej mierze przejęły i powiększyły nimi swoje areały gospodarstwa indywidualne, a także ze stosunkowo niskiego zaludnienia regionu.