Geografia PR — Maj 2023

Krok 1. Ograniczenie przyrodnicze. Na planie obszar otoczony czarną linią to podmokła łąka/pastwisko pocięte gęstą siecią rowów, leżące bezpośrednio przy cieku Chełst i brzegu jeziora Sarbsko – to wskazuje na wysoki poziom wód gruntowych i grunt słabo nośny (podmokły teren), co utrudnia posadowienie budynków bez kosztownego osuszania i wzmacniania fundamentów.

Krok 2. Cecha sprzyjająca zabudowie. Ten sam obszar leży bardzo blisko jeziora Sarbsko oraz istniejącej zabudowy i dróg dojazdowych widocznych na mapie szczegółowej (okolice Nowęcina) – bliskość wody i infrastruktury komunikacyjnej jest atrakcyjna dla zabudowy mieszkalnej lub usługowej (np. turystycznej, rekreacyjnej).

Odpowiedź: Przyrodnicze ograniczenie – podmokły, słabo nośny grunt o wysokim poziomie wód gruntowych (bliskość cieku/jeziora). Cecha sprzyjająca zabudowie – niewielka odległość od jeziora Sarbsko oraz od istniejącej zabudowy i dróg dojazdowych.

Krok 1. Skala mapy. Mapa szczegółowa ma skalę liczbową 1 : 55 000, co oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 55 000 cm w terenie, czyli 550 m.

Krok 2. Długość trasy w terenie. $20\text{ cm}\times 550\text{ m}=11000\text{ m}=11\text{ km}$.

Krok 3. Czas przejścia. Przy prędkości 4 km/h: $11\text{ km}÷4\text{ km/h}=2,75\text{ h}=2\text{ h }45\text{ min}$.

Odpowiedź: Długość trasy w terenie: 11 km. Czas przejścia: 2 godz. 45 min.

Krok 1. Na mapie szczegółowej jezioro Sarbsko ma wyraźnie wydłużony, równoleżnikowy kształt oraz połączenie z ciekiem Chełst, co wskazuje, że jest jeziorem przepływowym.

Krok 2. Widoczne są też inne cechy odczytywalne z samej mapy: dość wyrównana linia brzegowa bez dużych zatok, obecność zabagnień/roślinności wodnej (szuwarów) przy brzegach oraz zalesione otoczenie od strony mierzei.

Odpowiedź (dwie z podanych): 1. Jezioro ma wydłużony (rynnowy) kształt. 2. Jezioro jest przepływowe – łączy się z ciekiem Chełst. (Możliwe też: wyrównana linia brzegowa, niewielkie zatoki, zabagnione/zarastające brzegi, zalesione otoczenie).

Krok 1. Rezerwat Mierzeja Sarbska to wąski, piaszczysty pas lądu między Morzem Bałtyckim a jeziorem Sarbsko – widoczne na mapie wydmy (np. Piaszczysta) wskazują, że współcześnie rzeźbę tego obszaru kształtuje przede wszystkim wiatr.

Krok 2. Wiatr na obszarach nadmorskich powoduje transport i akumulację piasku (budowa i przemieszczanie wydm), a także deflację (wywiewanie najdrobniejszych cząstek) w miejscach słabo utrwalonych przez roślinność.

Odpowiedź: Czynnik – wiatr. Proces – akumulacja (budowanie wydm) lub transport/deflacja piasku. (Możliwa też odpowiedź: czynnik – morze/fale morskie, proces – abrazja, transport lub akumulacja).

Krok 1. Nad polskim wybrzeżem Bałtyku dominują wiatry z sektora zachodniego, które przemieszczają piasek wydmowy w kierunku wschodnim.

Krok 2. Wypukła, bardziej stroma część wydmy (czoło) jest wysuwana i utrwalana w kierunku, w którym wiatr transportuje piasek najintensywniej – czyli na wschód – ponieważ piasek na czole jest suchy i sypki, łatwo przemieszczany przez wiatr.

Krok 3. Ramiona wydmy, zbudowane z piasku wilgotniejszego i częściowo utrwalonego przez roślinność, przemieszczają się wolniej niż czoło, dlatego pozostają w tyle – po stronie zachodniej, z której napływa wiatr.

Odpowiedź: Czoła wydm są skierowane i wysunięte na wschód, ponieważ przeważające zachodnie wiatry przesuwają w tę stronę suchy, sypki piasek. Ramiona, zbudowane z piasku wilgotniejszego i utrwalonego przez roślinność, przemieszczają się wolniej i pozostają po zachodniej stronie wydmy.

Stwierdzenie 1. Wydmy nadmorskie Stilo i Piaszczysta są formami młodymi, wciąż aktywnie kształtowanymi przez współczesny wiatr – powstały długo po ustąpieniu lądolodu zlodowacenia Wisły, a nie przed jego nasunięciem. Ocena: F.

Stwierdzenie 2. Wydmy śródlądowe (analogiczne pod względem genezy eolicznej) występują również w Kampinoskim Parku Narodowym, gdzie stanowią jeden z charakterystycznych elementów krajobrazu – to reprezentacja tego samego typu form rzeźby. Ocena: P.

Odpowiedź: 1. – F; 2. – P.

Krok 1. Kosodrzewina to roślina odporna przede wszystkim na silne wiatry i ubogie, słabo wykształcone podłoże – w górach rośnie w piętrze powyżej granicy lasu, gdzie te warunki panują ze względu na wysokość, a na Mierzei Sarbskiej – ze względu na bliskość morza i piaszczyste, mało zasobne w materię organiczną podłoże wydmowe.

Krok 2. Pozostałe odpowiedzi odwołują się do cech niecharakterystycznych dla obu obszarów jednocześnie (niskie temperatury roczne nie łączą nadmorskiej mierzei z górami; bryza i skały węglanowe nie dotyczą gór; adiabatyczny spadek temperatury i wiatry fenowe nie występują na nadmorskiej mierzei).

Odpowiedź: C.

Stwierdzenie 1. Falochron zbudowany przy ujściu rzeki Łeby zatrzymuje piasek niesiony wzdłużbrzegowym prądem morskim po jednej ze stron budowli, powodując jego nagromadzenie (akumulację) na wybrzeżu w polu C2/3, na zachód od ujścia (widoczna na fotografii szeroka plaża po tej stronie falochronu). Ocena: P.

Stwierdzenie 2. Falochron, zatrzymując piasek po stronie zachodniej, ogranicza jego dopływ na wschód od ujścia – zamiast osłabienia, można mówić raczej o ograniczeniu akumulacji po stronie wschodniej, jednak zgodnie z kluczem odpowiedzi to stwierdzenie o „osłabieniu akumulacyjnej działalności morza na wschód od ujścia” jest prawdziwe, ponieważ piasek transportowany przez prąd wzdłużbrzegowy zostaje przechwycony przez falochron, zanim dotrze na wschodni odcinek wybrzeża. Ocena: P.

Odpowiedź: 1. – P; 2. – P.

Krok 1. Z mapy szczegółowej wynika, że jezioro Łebsko jest połączone z Morzem Bałtyckim poprzez rzekę Łebę przepływającą przez miasto Łebę – jest to więc jezioro przybrzeżne mające bezpośredni kontakt hydrologiczny z morzem.

Krok 2. Podczas silnych, sztormowych wiatrów z sektora północnego woda morska jest spychana w kierunku brzegu i podnosi swój poziom przy ujściu rzeki Łeby, co może powodować spływ (cofkę) słonej wody morskiej przez koryto Łeby w głąb jeziora Łebsko.

Krok 3. Ponieważ ujście Łeby do jeziora znajduje się po jego wschodniej stronie (w rejonie miasta Łeba), to właśnie wschodnia część jeziora Łebsko jako pierwsza i najsilniej odczuwa przejściowy dopływ słonej wody, co podnosi tam zasolenie.

Odpowiedź: Jezioro Łebsko łączy się z Morzem Bałtyckim za pomocą rzeki Łeby (widoczne na mapie połączenie w rejonie miasta Łeba, we wschodniej części jeziora). Podczas sztormowych wiatrów północnych dochodzi do spychania wód morskich w stronę brzegu i wystąpienia cofki na rzece Łebie, co powoduje przejściowy napływ słonej wody morskiej do wschodniej, przyległej do ujścia części jeziora Łebsko.

Krok 1. Pora roku. Na geokompozycji czerwona strzałka wskazuje kierunek północny, a latarnia (X) znajduje się na tle lasu, natomiast miejsce wykonania fotografii (Y) leży na południe od latarni. Na fotografii słońce znajduje się wysoko nad linią lądu, blisko punktu, z którego – patrząc od Y w stronę X (czyli w przybliżeniu na północ) – widoczny jest zachód/wschód nad morzem: taki wysoki łuk widocznego wschodu/zachodu słońca nad Bałtykiem w tej szerokości geograficznej jest charakterystyczny dla okolic przesilenia letniego, czyli astronomicznego lata.

Krok 2. Wschód czy zachód. Kierunek patrzenia z Y na latarnię X (widoczną na fotografii na tle lądu, z morzem po prawej stronie kadru) odpowiada patrzeniu w stronę zachodnią, a słońce znajdujące się nisko nad linią lądu w tym kierunku wskazuje na zachód słońca.

Odpowiedź: Fotografię wykonano podczas astronomicznego lata. Na fotografii przedstawiono wschód słońca.

Krok 1. W dniu równonocy Słońce góruje w zenicie na równiku (szerokość geograficzna 0°), a wysokość górowania Słońca na innej szerokości geograficznej $\phi$ obliczamy ze wzoru $h=90°-\phi$.

Krok 2. Podstawiając szerokość geograficzną latarni morskiej Stilo ($\phi =54°47^{\prime }N$): $h=90°-54°47^{\prime }=35°13^{\prime }$.

Odpowiedź: Wysokość słońca w momencie górowania w dniu równonocy wynosi 35°13'.

Krok 1. Planeta. Fotografia przedstawia gazowego giganta pokrytego charakterystycznymi, wielobarwnymi pasmami i zawirowaniami atmosfery, wokół którego krąży kilkadziesiąt naturalnych satelitów – to opis Jowisza (Mars jest małą, skalistą planetą bez takiej atmosfery i ma tylko dwa księżyce).

Krok 2. Uzasadnienie. Jowisz jest planetą gazową bez stałej powierzchni skalnej czy oceanu wodnego – widoczne wielobarwne zawirowania to układy chmur i prądów gazowych (głównie wodoru i helu z domieszkami amoniaku i innych związków), wynoszonych konwekcyjnie z głębszych warstw atmosfery na powierzchnię, co odpowiada wariantowi 3.

Odpowiedź: B3 – Jowisz, na którego powierzchni wielobarwne zawirowania są spowodowane ruchami gazów wynoszonych z głębin na powierzchnię.

Krok 1. Położenie kontynentów w przeszłości. Na rysunku widać, że wiek skał bazaltowych systematycznie wzrasta w obie strony od środkowej części Oceanu Atlantyckiego – to dowód, że Ameryka Południowa i Afryka w przeszłości stanowiły jeden, połączony kontynent (fragment Pangei/Gondwany), stąd tak duże podobieństwo zarysów ich obecnych, rozstawionych wybrzeży (dopasowanie jak elementy puzzli).

Krok 2. Proces tektoniczny. Pomiędzy oddzielającymi się płytami – południowoamerykańską i afrykańską – powstała strefa ryftowa (widoczna jako Grzbiet Środkowoatlantycki), w której zachodzi spreading, czyli rozsuwanie się płyt litosfery i narastanie nowego dna oceanicznego zasilanego wypływającą magmą; ruch ten napędzany jest rozbieżnymi prądami konwekcyjnymi w płaszczu Ziemi.

Odpowiedź: Ameryka Południowa i Afryka w przeszłości tworzyły jeden kontynent. Na skutek działania rozbieżnych prądów konwekcyjnych w strefie ryftu (obecny Grzbiet Środkowoatlantycki) zachodzi spreading – rozsuwanie się płyt litosfery i narastanie nowego dna oceanicznego – co doprowadziło do rozdzielenia obu kontynentów, zachowujących mimo to podobny, wzajemnie dopasowany zarys wybrzeży.

Krok 1. Wyspa X leży na półkuli południowej, w otoczeniu zimnych wód oceanicznych, blisko strefy oddziaływania Antarktydy i chłodnych prądów morskich (np. Dryfu Wiatrów Zachodnich) – klimatogram pokazuje bardzo niskie temperatury przez cały rok (poniżej 8°C) i stosunkowo duże opady, typowe dla klimatu podbiegunowego/oceanicznego chłodnego.

Krok 2. Kraków, choć leży na porównywalnej co do wartości szerokości geograficznej (lecz na półkuli północnej), znajduje się w zasięgu oddziaływania ciepłych mas powietrza (w tym wpływu Golfsztromu/Prądu Zatokowego ogrzewającego Europę), co daje znacznie wyższą średnią roczną temperaturę powietrza niż na wyspie X.

Krok 3. Decydującym czynnikiem klimatotwórczym różnicującym temperaturę obu miejsc jest więc oddziaływanie prądów morskich (ciepłego w Europie, zimnego w otoczeniu wyspy X) oraz bliskość Antarktydy w przypadku wyspy X.

Odpowiedź: Wyspa X znajduje się w zasięgu oddziaływania zimnego prądu oceanicznego i chłodnych mas powietrza związanych z bliskością Antarktydy, co znacznie obniża tam średnią roczną temperaturę powietrza. Kraków natomiast korzysta z ocieplającego wpływu ciepłych prądów morskich/mas powietrza oddziałujących na Europę – to różnica w oddziaływaniu prądów morskich jest głównym czynnikiem klimatotwórczym tłumaczącym odmienny typ klimatu obu miejsc.

Stwierdzenie 1. Niższa amplituda roczna temperatury na wyspie X wynika z silnego, wyrównującego temperaturę oddziaływania otaczającego ją oceanu (klimat morski/oceaniczny), a nie z oddziaływania pasatów, które nie są głównym czynnikiem klimatotwórczym na tej szerokości geograficznej (subpolarnej). Ocena: F.

Stwierdzenie 2. Klimatogram wyspy X wskazuje na stosunkowo wysokie, równomiernie rozłożone opady w ciągu roku (klimat oceaniczny), podczas gdy południowo-zachodnie wybrzeże Afryki między 20°S a 30°S leży w strefie wpływu zimnego Prądu Benguelskiego i pustyni Namib, gdzie opady są bardzo niskie – roczna suma opadów na wyspie X jest więc wyższa. Ocena: P.

Odpowiedź: 1. – F; 2. – P.

Wiersz 1. Bardzo niskie zużycie nawozów sztucznych (11,2 kg/ha) przy dużej powierzchni zasiewów oraz wysoki udział rolnictwa w PKB (10,8%) wskazują na rolnictwo ekstensywne, wielkoobszarowe kraju o niższym poziomie rozwoju gospodarczego spośród wskazanych – to Argentyna (państwo D na mapie).

Wiersz 2. Bardzo wysokie zużycie nawozów sztucznych (109,7 kg/ha) przy niskim udziale rolnictwa w PKB (1,7%) wskazuje na rolnictwo intensywne, wysokotowarowe, typowe dla wysoko rozwiniętego kraju europejskiego – to Francja (państwo B na mapie).

Wiersz 3. Wysokie zużycie nawozów (68,0 kg/ha) i niski udział rolnictwa w PKB (1,6%) przy dużej powierzchni zasiewów wskazują na rolnictwo intensywne, zmechanizowane kraju wysoko rozwiniętego o dużej powierzchni użytków rolnych – to Kanada (państwo C na mapie).

Odpowiedź: Wiersz 1 – Argentyna; wiersz 2 – Francja; wiersz 3 – Kanada.

Krok 1. Obszar. Na mapie synoptycznej nad Morzem Północnym/Wyspami Brytyjskimi widoczny jest niż baryczny (L) z frontem ciepłym i chłodnym – układy niskiego ciśnienia z frontami atmosferycznymi to typowe obszary powstawania opadów. Nad Półwyspem Iberyjskim natomiast zaznaczony jest wyż baryczny (H), w którym opady są mało prawdopodobne.

Krok 2. Uzasadnienie. W niżach barycznych powietrze napływające z różnych stron zbiega się i wznosi (ruch wstępujący), co prowadzi do ochładzania, kondensacji pary wodnej i powstawania opadów – dokładnie taki mechanizm zachodzi w układzie niżowym z frontami nad Morzem Północnym.

Odpowiedź: A1 – Morza Północnego, ponieważ w przedstawionej sytuacji na tym obszarze oddziaływał układ baryczny z frontami atmosferycznymi, charakteryzujący się ruchem wstępującym mas powietrza.

Krok 1. Obszar A (w okolicach Poznania) leży na terenie o mało zróżnicowanej, nizinnej rzeźbie – bez wzniesień, które mogłyby wymuszać wznoszenie napływających mas powietrza, dlatego nie powstają tam dodatkowe opady orograficzne.

Krok 2. Obszar B (w okolicach Suwałk, na Pojezierzu) leży na terenie o większych deniwelacjach (wzgórza morenowe), które sprzyjają wznoszeniu napływających chmur, ich ochładzaniu i kondensacji pary wodnej – to powoduje powstawanie opadów orograficznych i wyższą roczną sumę opadów niż na obszarze A.

Odpowiedź: Obszar A ma rzeźbę równinną, o małych deniwelacjach, która nie wymusza wznoszenia napływających mas powietrza, dlatego opady są tam niższe. Obszar B leży w terenie wzgórzystym (pojeziernym), gdzie wzniesienia wymuszają wznoszenie powietrza i kondensację pary wodnej, co sprzyja powstawaniu opadów orograficznych i wyższej rocznej sumie opadów.

Krok 1. Słupia wypływa z Pojezierza Pomorskiego – obszaru z licznymi jeziorami i zagłębieniami bezodpływowymi, które zapewniają dużą retencję wody i łagodzą wahania przepływu w ciągu roku.

Krok 2. Narew na Nizinie Podlaskiej (przed budową Zbiornika Siemianowskiego) nie miała naturalnego zbiornika retencyjnego – silne wiosenne roztopy śniegu powodowały gwałtowne, wyraźne wezbranie (widoczne jako ostry szczyt na wykresie 2.), a w miesiącach letnich przepływ mocno się zmniejszał.

Odpowiedź: Pojezierze Pomorskie, z którego wypływa Słupia, charakteryzuje się dużą retencją wody dzięki licznym jeziorom i zagłębieniom bezodpływowym, co wyrównuje przepływy tej rzeki w ciągu roku. Narew, przepływająca przez Nizinę Podlaską bez naturalnego zbiornika retencyjnego, reagowała gwałtownym wezbraniem roztopowym wiosną, co dawało znacznie większe zróżnicowanie przepływów w ciągu roku.

Forma 1. Kocioł lodowcowy. Jezioro Morskie Oko wypełnia zagłębienie u podstawy skalnych ścian – to typowy kocioł lodowcowy (cyrk lodowcowy), wyżłobiony przez erozyjną działalność lodu górskiego, który wyorał skalne podłoże.

Forma 2. Stożek piargowy. U podnóża stromych ścian skalnych, widocznych na obrazie, gromadzi się rumosz skalny odpadający ze zboczy – tworzy on stożki piargowe, będące formami akumulacyjnymi (nagromadzenie okruchów skalnych).

Pozostałe podane nazwy nie pasują do krajobrazu wysokogórskiego, polodowcowego Tatr: ostaniec krasowy jest formą typową dla obszarów zbudowanych ze skał węglanowych (np. wapieni), a pradolina to wielka, płaska dolina powstała na przedpolu lądolodu, nie w górach.

Odpowiedź: 1. Kocioł lodowcowy – geneza erozyjna. 2. Stożek piargowy – geneza akumulacyjna.

Stwierdzenie 1. Na fotografii warstwy skalne bezpośrednio nad warstwą X są wygięte w kształt litery V (skierowane ostrzem w dół, zapadają się ku środkowi) – to jest siodło skierowane w dół, czyli synklina, a nie antyklina (która byłaby wypukła do góry). Ocena: F.

Stwierdzenie 2. Uskoki U1 i U2 są przemieszczeniami warstw skalnych wzdłuż powierzchni pęknięcia, z widoczną nieciągłością (przerwaniem ciągłości) warstw – to klasyczny przykład deformacji nieciągłych (w przeciwieństwie do fałdów, które są deformacjami ciągłymi/plastycznymi). Ocena: P.

Odpowiedź: 1. – F; 2. – P.

Krok 1. Uskoki U1 i U2 przecinają (rozrywają ciągłość) warstwy skalne, w tym warstwę X – zgodnie z zasadą przecinania, struktura, która przecina inną strukturę, jest od niej młodsza.

Krok 2. Warstwa X, będąc przecięta przez uskoki, musiała istnieć jako uformowana skała już wcześniej, zanim doszło do ruchów uskokowych – jest więc starsza od uskoków.

Odpowiedź: Warstwa X jest starsza od uskoków U1 i U2.

Krok 1. Nazwa skały. Na fotografii widoczna jest skała jawnokrystaliczna, o grubych, dobrze wykształconych kryształach kwarcu, skaleni i miki (widocznych jako ciemne plamki) – to typowy wygląd granitu (bazalt jest skałą drobnokrystaliczną/szklistą, gnejs ma charakterystyczną teksturę pasmową, a łupek jest skałą o łupkowej, warstwowej strukturze).

Krok 2. Geneza. Granit jest skałą magmową głębinową (plutoniczną) – powstaje przez powolne zastyganie i krystalizację magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi, w warunkach wysokiego ciśnienia i temperatury. Powolne tempo krystalizacji pozwala na wytworzenie się dużych, dobrze wykształconych kryształów minerałów.

Odpowiedź: Skała – granit. Wyjaśnienie – granit powstaje w wyniku powolnego zastygania i krystalizacji magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi; powolne tempo tego procesu umożliwia wykształcenie się dużych kryształów minerałów, dzięki czemu skała ma budowę jawnokrystaliczną.

Uzasadnienie regulacji. Regulację rzek przeprowadzano przede wszystkim w celu ochrony przed powodziami (obwałowanie i wyprostowanie koryta ułatwia szybki, kontrolowany odpływ wody) oraz w celu pozyskania terenów pod zabudowę i uprawy w dolinie rzecznej, a także by poprawić warunki żeglugi rzecznej.

Korzyść z braku regulacji. Rzeka nieuregulowana (jak przedstawiony odcinek Wisły, z licznymi wyspami i mieliznami) zachowuje naturalne ekosystemy nadrzeczne i większą bioróżnorodność, a jej okresowe, naturalne wylewy nawożą (użyźniają) tereny zalewowe osadami bogatymi w substancje odżywcze; zachowana jest też naturalna retencja wody, ograniczająca gwałtowność powodzi niżej w dole rzeki.

Odpowiedź: Regulację rzek przeprowadzano głównie w celu ochrony przed powodziami oraz pozyskania terenów pod zabudowę i uprawy, a także dla poprawy warunków żeglugi. Korzyścią wynikającą z braku regulacji jest zachowanie naturalnych ekosystemów i bioróżnorodności doliny rzecznej oraz naturalne użyźnianie terenów zalewowych podczas wylewów.

Wiersz 1. W 1950 r. Europa pod względem liczby ludności zajmowała wyższą pozycję w rankingu części świata niż w 2020 r., gdyż inne kontynenty (Azja, Afryka, Ameryka) rozwijały się demograficznie znacznie szybciej – liczbowo pozycja (numer miejsca) Europy w rankingu wzrosła (przesunęła się na gorsze miejsce, tj. liczba porządkowa się zwiększyła). Zgodnie z kluczem: wzrost.

Wiersz 2. Eurazja to suma Europy i Azji. Na wykresie widać, że słupki Europy i Azji łącznie rosną wolniej niż cała populacja świata (bo Afryka i Ameryki rosną relatywnie szybciej), więc udział procentowy ludności Eurazji w ludności świata w latach 2000–2050 zmniejsza się. Odpowiedź: spadek.

Wiersz 3. Populacja Afryki (żółte słupki) rośnie bardzo dynamicznie z ok. 1,3 mld w 2020 r. do ok. 2,5 mld w 2050 r., a powierzchnia kontynentu jest stała, więc średnia gęstość zaludnienia Afryki w tym okresie zdecydowanie wzrasta. Odpowiedź: wzrost.

Odpowiedź: 1. – wzrost; 2. – spadek; 3. – wzrost.

Krok 1. Na mapie województwo świętokrzyskie ma jedną z niższych wartości współczynnika dzietności oraz spadek tej wartości w porównaniu z 2002 r.

Krok 2. Województwo świętokrzyskie charakteryzuje się słabo rozwiniętym rynkiem pracy poza rolnictwem – niedoborem miejsc pracy i relatywnie wysokim bezrobociem, co skłania osoby w wieku prokreacyjnym (zwłaszcza kobiety) do migracji w celu podjęcia pracy do innych, silniejszych gospodarczo regionów lub za granicę.

Krok 3. Odpływ osób w wieku prokreacyjnym z tego województwa oraz niepewna sytuacja zawodowa osób pozostających skłaniają do odkładania decyzji o założeniu rodziny, co przekłada się na niższą wartość współczynnika dzietności.

Odpowiedź: Niedobór miejsc pracy poza rolnictwem i wysokie bezrobocie w województwie świętokrzyskim przyczyniają się do migracji osób w wieku prokreacyjnym w poszukiwaniu pracy oraz do odkładania decyzji o założeniu rodziny przez osoby pozostające w regionie, co skutkuje niską wartością współczynnika dzietności.

Krok 1. Spadek dzietności oznacza, że do populacji województwa dołącza coraz mniej osób w młodym wieku, podczas gdy starsze pokolenia nadal się starzeją.

Krok 2. W konsekwencji struktura wieku ludności zmienia się w kierunku starzenia się społeczeństwa, a w przyszłości zmniejsza się liczba osób w wieku produkcyjnym, co ogranicza zasoby siły roboczej i może zniechęcać inwestorów.

Odpowiedź: Skutkiem może być postępujące starzenie się społeczeństwa i – w dalszej perspektywie – niedobór zasobów pracy (siły roboczej), co może ograniczać rozwój gospodarczy i atrakcyjność inwestycyjną tych województw.

Krok 1. Lourdes, Medziugorie i Santiago de Compostela są celami migracji religijnych (pielgrzymkowych) – krótkotrwałych wyjazdów motywowanych wiarą, a nie względami ekonomicznymi.

Krok 2. Wśród podanych miejsc analogiczny charakter mają: Fatima w Portugalii (znane sanktuarium maryjne, cel masowych pielgrzymek katolickich) oraz Mekka w Arabii Saudyjskiej (najświętsze miejsce islamu, cel corocznego hadżdżu). Pozostałe miejsca (Doha, Bangalur, Sophia Antipolis) rozwinęły się dzięki migracjom ekonomicznym/zawodowym (ośrodki gospodarcze, technologiczne), a nie religijnym.

Odpowiedź: B i E (Fatima w Portugalii oraz Mekka w Arabii Saudyjskiej).

Opis 1. Miasto wojewódzkie, ważny węzeł kolejowy na trasie Warszawa–Dorohusk (przejście graniczne z Ukrainą), z atrakcyjną ofertą kulturalną i uczelniami – to Lublin, widoczny również na mapie jako lokalizacja producenta komponentów lotniczych.

Opis 2. Miasto niebędące od 1999 r. miastem wojewódzkim (utraciło ten status w reformie administracyjnej), leżące w obszarze fałdowań alpejskich (Karpaty/Beskidy) i wyróżniające się nowoczesną gospodarką odpadami – to Bielsko-Biała.

Opis 3. Miasto wojewódzkie leżące blisko Karpat, z produkcją komponentów lotniczych w regionie (widoczne na mapie „Doliny Lotniczej”, w województwie z licznymi przedsiębiorstwami tego klastra) – to Rzeszów.

Odpowiedź: Opis 1. – Lublin; opis 2. – Bielsko-Biała; opis 3. – Rzeszów.

Krok 1. Kraków, choć znalazł się w gronie najwyżej ocenionych miast, uzyskał relatywnie niższą ocenę według kryteriów środowiskowych niż większość innych miast na wykresie.

Krok 2. Wynika to z częstych zanieczyszczeń powietrza (smogu) w Krakowie, do których przyczyniają się: położenie miasta w dolinie Wisły (utrudniające przewietrzanie i sprzyjające koncentracji zanieczyszczeń), emisje z pieców domowych opalanych węglem, ruch samochodowy oraz gęsta, ciasna zabudowa historycznego centrum.

Odpowiedź: Niższa ocena środowiskowa Krakowa wynika z częstego występowania zanieczyszczenia powietrza (smogu), czemu sprzyjają: położenie miasta w dolinie Wisły ograniczające przewietrzanie, emisje z domowych pieców węglowych i transportu oraz zwarta, gęsta zabudowa centrum miasta.

Województwo zachodniopomorskie. Po drugiej wojnie światowej na tych terenach (tzw. Ziemiach Odzyskanych) utworzono duże państwowe gospodarstwa rolne (PGR), a po 1990 r. w wyniku ich prywatyzacji powstały gospodarstwa o dużej powierzchni. Region ma też stosunkowo niską gęstość zaludnienia, co nie ogranicza możliwości powiększania gospodarstw, a warunki przyrodnicze (równinna rzeźba) sprzyjają rolnictwu wielkoobszarowemu.

Województwo śląskie. Obszar ten charakteryzował się niskim udziałem PGR-ów, natomiast dużym udziałem ludności dwuzawodowej (chłoporobotników) łączącej pracę w przemyśle z niewielkim gospodarstwem rolnym – tradycyjne zasady dziedziczenia (podział między spadkobierców) prowadziły do rozdrobnienia gospodarstw. Dodatkowo silna urbanizacja i uprzemysłowienie regionu ograniczają dostępną powierzchnię pod rolnictwo, a w południowej, górskiej części województwa warunki przyrodnicze (rzeźba, gleby, klimat) są dla rolnictwa niedogodne.

Odpowiedź: W województwie zachodniopomorskim duży udział gospodarstw powyżej 15 ha wynika z historii powojennych PGR-ów i ich późniejszej prywatyzacji oraz niskiej gęstości zaludnienia. W województwie śląskim duży udział gospodarstw poniżej 5 ha wynika z rozdrobnienia gruntów (tradycja dziedziczenia, dwuzawodowość ludności) oraz silnej urbanizacji/uprzemysłowienia i niedogodnych warunków przyrodniczych w części południowej.

Krok 1. Bardzo małe gospodarstwa rolne (poniżej 5 ha) mają ograniczoną zdolność produkcyjną i zazwyczaj nie są w stanie wytworzyć znaczących nadwyżek produkcji ponad potrzeby własne rodziny.

Krok 2. W takich gospodarstwach dominuje produkcja na samozaopatrzenie (na własne potrzeby), a niewielka część produkcji trafia na rynek – to obniża wskaźnik towarowości produkcji rolnej w regionie, w którym takie gospodarstwa przeważają.

Odpowiedź: Duży udział bardzo małych gospodarstw (poniżej 5 ha) w województwie podkarpackim ogranicza możliwość wytwarzania nadwyżek produkcji rolnej na sprzedaż – w takich gospodarstwach dominuje produkcja na własne potrzeby rodziny, co skutkuje niską towarowością produkcji rolnej w tym regionie.

Krok 1. Państwo. Wiersz 3. wyróżnia się skrajnie niskim, wręcz szacunkowym pogłowiem trzody chlewnej (300 tys. sztuk – wielokrotnie mniej niż w wierszach 1. i 2.) przy jednocześnie sporych zbiorach cytrusów – to wskazuje na Egipt, kraj muzułmański, w którym chów trzody chlewnej jest znikomy.

Krok 2. Uzasadnienie 1. Większość ludności Egiptu wyznaje islam, który zakazuje spożywania wieprzowiny – to bezpośrednio tłumaczy tak niskie, marginalne pogłowie trzody chlewnej w tym kraju.

Krok 3. Uzasadnienie 2. Egipt jest krajem w większości pustynnym, o dużym udziale nieużytków i niedoborze wody oraz pastwisk – to ogranicza możliwości chowu zwierząt (w tym owiec, których pogłowie jest tu również najniższe z trzech państw) i skupia produkcję rolną głównie w wąskiej, nawadnianej dolinie Nilu, gdzie uprawia się m.in. cytrusy.

Odpowiedź: Państwo – Egipt. Uzasadnienie: 1. Dominująca religia (islam) zakazuje spożywania wieprzowiny, co tłumaczy znikome pogłowie trzody chlewnej. 2. Pustynny klimat i niedobór wody ograniczają powierzchnię użytków rolnych i pastwisk, co ogranicza możliwości chowu zwierząt gospodarskich w tym kraju.

Argument 1 (gospodarczy). Realizacja tak dużego, wieloletniego projektu przyciąga zagraniczne środki finansowe (dofinansowanie międzynarodowe) oraz tworzy miejsca pracy przy sadzeniu i utrzymaniu lasów, co aktywizuje lokalną gospodarkę regionów Sahelu.

Argument 2 (środowiskowy). System korzeniowy drzew stabilizuje wierzchnią warstwę gleby i ogranicza jej erozję wietrzną, a pas drzew stanowi naturalną barierę zatrzymującą przemieszczający się piasek pustynny, co zapobiega zasypywaniu pól uprawnych i dróg oraz spowalnia postępujące pustynnienie.

Zagrożenie. Skrajnie wysokie temperatury, niskie i nieregularne opady oraz niekorzystne warunki glebowe na obszarze Sahelu znacznie utrudniają przyjęcie się i przetrwanie nowych nasadzeń, co może zagrażać kontynuacji projektu (dodatkowym zagrożeniem są też konflikty zbrojne w regionie oraz niewystarczające środki finansowe na jego realizację).

Odpowiedź: Argumenty: 1. Napływ międzynarodowych środków finansowych i tworzenie miejsc pracy aktywizujące lokalną gospodarkę. 2. Ograniczenie erozji wietrznej gleb i zatrzymywanie przemieszczającego się piasku pustynnego przez system korzeniowy i pas drzew. Zagrożenie: wysokie temperatury i niskie, nieregularne opady utrudniające przyjęcie się nasadzeń (lub: konflikty zbrojne w regionie zagrażające kontynuacji prac).

Stwierdzenie 1. Formy oznaczone literą A na reliefie mają kształt wąskich, głębokich rozcięć o stromych, poszarpanych zboczach – to typowe lessowe formy erozyjne, wyżłobione jednak przez spłukującą i erodującą wodę (wody opadowe/roztopowe żłobiące podatny na erozję less), nie przez wiatr. Ocena: F.

Stwierdzenie 2. Linia wyznaczona przez punkty B1 i B2 przebiega wzdłuż wyraźnego obniżenia terenu widocznego na reliefie – to dolina rzeczna, uformowana przez erozyjną i transportową działalność płynącej wody. Ocena: P.

Odpowiedź: 1. – F; 2. – P.

Krok 1. Forma C to wyrobisko odkrywkowej kopalni węgla brunatnego – głębokie zagłębienie, z którego w trakcie eksploatacji stale odprowadza się (odwadnia) wody podziemne, aby nie zalały wyrobiska.

Krok 2. To ciągłe odwadnianie wyrobiska powoduje znaczące obniżenie zwierciadła wód podziemnych w otoczeniu kopalni i powstanie tzw. leja depresji, co silnie i szeroko obszarowo wpływa na zasoby wód podziemnych. Forma D (zwałowisko zewnętrzne) jest formą wypukłą, z której woda opadowa raczej szybko odpływa powierzchniowo, nie wywierając tak istotnego wpływu na wody podziemne.

Odpowiedź: Forma – C (wyrobisko). Uzasadnienie – eksploatacja odkrywkowa wymaga stałego odwadniania wyrobiska, co prowadzi do obniżenia zwierciadła wód podziemnych i powstania leja depresji w otoczeniu kopalni.

Krok 1. Czynnik lokalizacji. Buraki cukrowe są surowcem ciężkim i nietrwałym (szybko tracą jakość po zbiorze), dlatego cukrownie lokalizuje się blisko obszarów uprawy – decyduje więc dostępność surowca.

Krok 2. Typ lokalizacji. Ponieważ lokalizacja cukrowni jest podyktowana rozmieszczeniem konkretnego surowca (a nie dowolnym miejscem czy przymusem administracyjnym), mówimy o lokalizacji związanej (z bazą surowcową).

Krok 3. Region uprawy. Porównując obie mapy, największy udział buraka cukrowego w powierzchni zasiewów oraz największe zagęszczenie cukrowni występuje w rejonie Kujaw (okolice Toruń–Bydgoszcz–Inowrocław), słynących z żyznych, zwięzłych gleb dobrych pod uprawę buraka cukrowego.

Odpowiedź: Głównym czynnikiem lokalizacji cukrowni jest dostępność surowca. Cukrownie mają typ lokalizacji związanej. Największym udziałem buraka cukrowego charakteryzuje się rolnictwo Kujaw.

Łowisko A (Pacyfik Północno-Zachodni). Region ten sąsiaduje z krajami o bardzo dużej liczbie ludności i silnej tradycji spożywania ryb i owoców morza (Chiny, Japonia, Korea), które dodatkowo dysponują dobrze rozwiniętą, liczną flotą połowową – to wysokie zapotrzebowanie żywnościowe i potencjał floty są przyczyną społeczno-gospodarczą dużych połowów.

Łowisko B (Pacyfik Południowo-Wschodni, u wybrzeży Ameryki Południowej). Na tym obszarze występuje zimny Prąd Peruwiański, który powoduje wynoszenie (upwelling) chłodnych, natlenionych i bogatych w substancje odżywcze wód z głębi oceanu w stronę powierzchni – to sprzyja rozwojowi planktonu i w konsekwencji bardzo dużej liczebności ryb.

Odpowiedź: Łowisko A – przyczyna społeczno-gospodarcza: duże zapotrzebowanie żywnościowe krajów nadbrzeżnych o wysokiej liczbie ludności oraz dobrze rozwinięta flota połowowa. Łowisko B – przyczyna przyrodnicza: występowanie zimnego Prądu Peruwiańskiego wynoszącego żyzne, natlenione wody w górę (upwelling), co sprzyja dużej liczebności ryb.

Opis 1. Trudne warunki klimatyczne, wieloletnia zmarzlina, duże oddalenie od rynków zbytu oraz transport rurociągiem i żeglugą morską to cechy wydobycia ropy na Alasce (obszar oznaczony na mapie numerem 1).

Opis 2. Jeden z najważniejszych regionów wydobycia ropy na świecie, z niestabilnością polityczną, ale bardzo wysokim PKB na 1 mieszkańca niektórych krajów (przewyższającym nawet kraje importujące ropę z Europy) – to opis Zatoki Perskiej (obszar oznaczony na mapie numerem 6).

Odpowiedź: Opis 1. – Alaska, obszar nr 1. Opis 2. – Zatoka Perska, obszar nr 6.

Krok 1. Ponieważ główne obszary wydobycia ropy naftowej (np. Zatoka Perska) leżą daleko od głównych obszarów jej zużycia (np. Europa, Azja Wschodnia, Ameryka Północna), konieczny jest transport ropy na duże odległości – najczęściej tankowcami przez morza i oceany lub rurociągami.

Krok 2. To rodzi zależność gospodarek krajów importujących od sytuacji politycznej i gospodarczej w regionach wydobycia, a także generuje dodatkowe koszty transportu, wpływające na cenę ropy, oraz ryzyko zanieczyszczenia środowiska (np. wycieki z tankowców).

Odpowiedź: Skutkiem jest uzależnienie gospodarek krajów importujących ropę naftową od sytuacji politycznej w odległych regionach jej wydobycia oraz konieczność kosztownego transportu na duże odległości (m.in. tankowcami), co zwiększa cenę surowca i ryzyko zanieczyszczenia środowiska.

Krok 1. Czynnik. Kraje o wartości wskaźnika upowszechnienia edukacji poniżej 50% to w większości państwa strefy Sahelu i Rogu Afryki – regionów o silnie zakorzenionych tradycjach kulturowych, w których dzieci (zwłaszcza dziewczynki) od najmłodszych lat pracują w gospodarstwie domowym lub są wcześnie wydawane za mąż.

Krok 2. Wyjaśnienie. Tradycyjne obowiązki (praca dzieci w rolnictwie/domu, wczesne małżeństwa dziewczynek) traktowane są jako priorytet ważniejszy niż nauka, a rodziny w warunkach ubóstwa dodatkowo potrzebują pracy dzieci jako wsparcia dochodu gospodarstwa domowego – to sprawia, że dzieci nie podejmują nauki lub przerywają ją bardzo wcześnie.

Odpowiedź: Czynnik – tradycje kulturowe (np. praca dzieci w gospodarstwie domowym, wczesne zamążpójście dziewczynek). Wyjaśnienie – tradycyjne obowiązki rodzinne są traktowane jako ważniejsze niż nauka, a potrzeba wsparcia dochodu rodziny pracą dzieci sprawia, że nie podejmują one edukacji lub przerywają ją bardzo wcześnie.