Geografia PR — Maj 2022

Krok 1. Port przedstawiony na fotografii to Port Gliwicki, położony w polu CD5 mapy szczegółowej, na Kanale Gliwickim między Gliwicami a Łabędami.

Krok 2. Na mapie kanał w tym miejscu prowadzi od zabudowanych terenów Gliwic-Łabęd (na północy) w stronę otwartych, niezabudowanych pól rozciągających się na południe od portu. Układ obiektów widocznych na fotografii (rozległe pola i zabudowania w głębi kadru, infrastruktura portowa na pierwszym planie) odpowiada spojrzeniu w stronę tych otwartych terenów, czyli w kierunku południowym.

Odpowiedź: południe (S).

Stwierdzenie 1. Kanał Gliwicki jest połączony (poprzez Kłodnicę) z Odrą – to jego główna funkcja transportowa, umożliwiająca wywóz towarów z Górnego Śląska w stronę Wrocławia i dalej Odrą. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 2. Węgiel przewożony z Gliwic do elektrociepłowni we Wrocławiu to węgiel kamienny, który w Polsce wydobywa się metodą podziemną (głębinową), a nie odkrywkową (odkrywkowo wydobywa się w Polsce głównie węgiel brunatny). Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: 1 – P, 2 – F.

Krok 1. Oba zbiorniki są sztuczne (powstały w wyniku spiętrzenia rzek), a nie jeziorami naturalnymi.

Krok 2. Oba są jeziorami przepływowymi – zasilanymi i odprowadzającymi wodę rzekami (Dzierżno Duże łączy się z Kłodnicą, a Dzierżno Małe z Dramą) oraz mają połączenie z Kanałem Gliwickim.

Krok 3. Ze względu na położenie w silnie zurbanizowanym i uprzemysłowionym regionie Górnego Śląska, oba zbiorniki charakteryzują się wysokim zanieczyszczeniem wody i są narażone na proces eutrofizacji.

Odpowiedź: Przykładowe dwie wspólne cechy: (1) obydwa są zbiornikami sztucznymi, przepływowymi, połączonymi z Kanałem Gliwickim; (2) obydwa charakteryzują się wysokim zanieczyszczeniem wody i są narażone na eutrofizację (ze względu na położenie w regionie o wysokim stopniu urbanizacji i industrializacji).

Krok 1. Azymut na odcinku B5–B6. Turysta idzie w kierunku północno-zachodnim – azymut mierzony jest zgodnie z ruchem wskazówek zegara od kierunku północnego, a kierunkowi NW odpowiada azymut 315° (270° to kierunek zachodni). Odpowiedź: 315°.

Krok 2. Zakład w polu A5. Na mapie w polu A5, przy stawie, oznaczony jest symbol zabytkowej kuźni (XVII w.) – obiektu związanego z obróbką metalu. Odpowiedź: metalowy.

Krok 3. Obiekt po szlaku czarnym. Po minięciu dwóch miejscowości na północny wschód od pola A6 szlak czarny dochodzi do linii kolejowej ze stacją, widocznej na mapie w tym kierunku. Odpowiedź: stacji kolejowej.

Krok 4. Przebieg trasy względem autostrady A4. Autostrada A4 przebiega przez zachodnią część mapy, w oddaleniu od opisanej trasy szlaków niebieskiego i czarnego – trasa nie krzyżuje się z nią. Odpowiedź: nie przebiegała.

Odpowiedź: 315°; metalowy; stacji kolejowej; nie przebiegała.

Krok 1. Skala mapy szczegółowej wynosi 1 : 50 000, co oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 50 000 cm w terenie.

Krok 2. Długość trasy w terenie: $22\text{cm}\times 50000=1100000\text{cm}$.

Krok 3. Zamiana na kilometry: $1100000\text{cm}=11000\text{m}=11\text{km}$.

Odpowiedź: Długość trasy wynosi 11 km.

Krok 1. Walor przyrodniczy. Oba kąpieliska (Czechowice i Leśne) leżą w otoczeniu lasów widocznych na mapie w polach D3 i D5, co stanowi atrakcyjne, naturalne otoczenie sprzyjające rekreacji nad wodą.

Krok 2. Walor pozaprzyrodniczy. Do obu kąpielisk prowadzą drogi, a w ich sąsiedztwie przebiegają szlaki turystyczne i znajduje się infrastruktura rekreacyjna – co ułatwia dojazd i korzystanie z tych miejsc.

Odpowiedź: Walor przyrodniczy: położenie obu kąpielisk w otoczeniu lasów. Walor pozaprzyrodniczy: dogodny dojazd drogami oraz obecność szlaków turystycznych/infrastruktury rekreacyjnej w pobliżu obu kąpielisk.

Krok 1. W polu D5 widoczne są rozległe tereny przemysłowe oraz gęsta, zróżnicowana sieć transportowa (linie kolejowe, drogi, kanał) – to typowe cechy silnie zurbanizowanego i uprzemysłowionego Górnego Śląska.

Krok 2. W tym polu znajdują się także tereny składowe/magazynowe oraz osiedla mieszkaniowe usytuowane blisko terenów przemysłowych – charakterystyczne dla regionu o wysokiej gęstości zaludnienia i historycznie silnym przemyśle.

Odpowiedź: Przykładowe cechy: (1) obecność terenów przemysłowych i gęsta, zróżnicowana sieć transportowa (drogowa, kolejowa, wodna); (2) sąsiedztwo osiedli mieszkaniowych z terenami przemysłowymi i wysoki stopień urbanizacji przestrzennej obszaru.

Krok 1. Rozstrzygnięcie. Lokalizacja zakładów jest korzystna.

Krok 2. Argument 1. Zakłady znajdują się w sąsiedztwie linii kolejowej i Kanału Gliwickiego, co umożliwia tani transport ciężkich, wielkogabarytowych wyrobów (pojazdów, konstrukcji metalowych) – zarówno kolejowo, jak i żeglugą śródlądową.

Krok 3. Argument 2. Region Górnego Śląska charakteryzuje się dużymi zasobami wykwalifikowanej siły roboczej (gęsto zaludnione osiedla w bliskim sąsiedztwie zakładu) oraz rozwiniętą energetyką i hutnictwem, zapewniającymi surowce (stal) i energię potrzebne do produkcji.

Odpowiedź: Lokalizacja jest korzystna, ponieważ: (1) sąsiedztwo linii kolejowej i Kanału Gliwickiego zapewnia tani transport ciężkich wyrobów; (2) region Górnego Śląska dysponuje dużymi zasobami pracy oraz rozwiniętym hutnictwem i energetyką wspierającymi produkcję zakładu.

Krok 1. Nazwa procesu. Utworzenie nowej, nowoczesnej fabryki samochodów oraz Specjalnej Strefy Ekonomicznej w miejsce dawnego przemysłu ciężkiego to przykład restrukturyzacji gospodarki.

Krok 2. Uzasadnienie. Górnośląski Okręg Przemysłowy był dawniej zdominowany przez energochłonny i surowcochłonny przemysł ciężki (górnictwo węgla, hutnictwo), który po 1990 r. stał się niekonkurencyjny i nierentowny w warunkach gospodarki rynkowej. Zamykane zakłady tego przemysłu zastępowano nowocześniejszymi, mniej szkodliwymi dla środowiska zakładami o rynkowym profilu produkcji (np. fabryką samochodów), co jednocześnie tworzyło nowe miejsca pracy dla pracowników zwalnianych z upadających kopalni i hut.

Odpowiedź: Proces: restrukturyzacja. Uzasadnienie: dawny przemysł ciężki GOP stał się po 1990 r. niekonkurencyjny i kapitałochłonny, dlatego zastępowano go nowocześniejszymi zakładami (np. fabryką samochodów, SSE), zapewniającymi pracę zwalnianym pracownikom przemysłu ciężkiego.

Krok 1. 22 czerwca (blisko letniego przesilenia) Słońce na półkuli północnej wschodzi najwcześniej najdalej wysunięte na wschód i na północ (a przy tej porze roku dłuższy dzień mają też punkty położone dalej na północy), a najpóźniej – najdalej na zachodzie i na południu.

Krok 2. Z mapy odczytujemy współrzędne: w parze (B/D) punkt B leży dalej na wschodzie i dalej na północy (54°N, 22°E) niż D – dlatego wschód Słońca wystąpi najwcześniej w punkcie B.

Krok 3. W parze (A/C) punkt C leży najbardziej na południu i najbardziej na zachodzie – dlatego wschód Słońca wystąpi tam najpóźniej.

Odpowiedź: Najwcześniej – w punkcie B; najpóźniej – w punkcie C.

Krok 1. Z mapy odczytujemy długości geograficzne punktów: A leży na długości 16°E, a B na długości 22°E.

Krok 2. Różnica długości geograficznej: $22°E-16°E=6°$.

Krok 3. Czas słoneczny miejscowy zmienia się o 4 minuty na każdy 1° długości geograficznej (bo $360°\to 24\text{ h}=1440\text{ min}$; $1440/360=4\text{ min}/1°$).

Krok 4. Różnica czasu: $6°\times 4\text{ min}=24\text{ min}$. Punkt A leży na zachód od punktu B, więc Słońce góruje tam później – czas słoneczny w A jest wcześniejszy (mniejszy) niż w B.

Krok 5. Godzina w A: $16.15-24\text{ min}=15.51$.

Odpowiedź: W punkcie A jest godzina 15.51 czasu słonecznego.

Krok 1. Położenie stacji. Stacja A leży na wybrzeżu Norwegii, nad otwartym Morzem Norweskim, w zasięgu ciepłego prądu Golfsztrom, a stacja B – w głębi Zatoki Botnickiej, na wybrzeżu Szwecji, w znacznie większym oddaleniu od otwartego oceanu.

Krok 2. Różnice temperatury. Stacja A, pod silnym wpływem ciepłego prądu i otwartego oceanu, ma wyraźnie łagodniejsze zimy (temperatury bliskie 0°C i wyższe nawet w styczniu) niż stacja B, gdzie częściowo zamknięta i zamarzająca zimą Zatoka Botnicka nie łagodzi klimatu w takim stopniu – stacja B ma niższe temperatury zimą, typowe dla klimatu bardziej kontynentalnego.

Krok 3. Różnice w opadach. Stacja A, wystawiona na wilgotne masy powietrza napływające z otwartego Atlantyku (wspomagane przez ciepły prąd), otrzymuje znacznie więcej opadów rocznie niż stacja B, która jest osłonięta od wpływów oceanicznych przez masy lądowe Skandynawii i znajduje się częściowo w cieniu opadowym Gór Skandynawskich.

Odpowiedź: Stacja A leży nad otwartym Morzem Norweskim i pod wpływem ciepłego prądu Golfsztrom, dlatego ma łagodniejsze zimy i wyższą sumę opadów. Stacja B, położona w głębi Zatoki Botnickiej, w oddaleniu od otwartego oceanu i w zasięgu wpływów kontynentalnych, ma niższe temperatury zimą (zatoka zamarza) i mniejszą sumę opadów.

Krok 1. Na mapie region o największym zachmurzeniu (najciemniejszy kolor, ponad 70 dni w roku) leży w północnej Francji.

Krok 2. W północnej Francji, leżącej bliżej strefy cyrkulacji zachodniej i frontu polarnego, znacznie częściej niż na południu kraju występują niże baryczne (cyklony) – to odpowiedź A.

Krok 3. Niże baryczne są związane z wstępującymi ruchami mas powietrza (unoszeniem powietrza wzdłuż frontów atmosferycznych), co sprzyja kondensacji pary wodnej i tworzeniu rozległej pokrywy chmur – to odpowiedź 3.

Odpowiedź: A3.

Krok 1. Wietrzenie mrozowe (mechaniczne pękanie skał) zachodzi najintensywniej, gdy temperatura powietrza wielokrotnie w krótkim czasie przekracza 0°C – wtedy woda zamarza w szczelinach skalnych (zwiększając objętość) i rozmarza wielokrotnie, rozsadzając skałę.

Krok 2. Analizując wykresy A–D, licząc liczbę przejść temperatury przez 0°C w ciągu dziesięciu dni: na wykresie B temperatura najczęściej przekracza 0°C, wielokrotnie przechodząc z wartości ujemnych do dodatnich i odwrotnie (widoczne częste, ostre wahania wokół zera).

Krok 3. Na pozostałych wykresach temperatura albo utrzymuje się głównie w jednym przedziale (dodatnim jak na A, czy ujemnym jak na C), albo wahania są bardzo duże, lecz rzadziej przechodzą dokładnie przez 0°C w krótkich odstępach (D).

Odpowiedź: Wykres B. Uzasadnienie: na wykresie B temperatura powietrza najwięcej razy przekraczała 0°C (wielokrotnie osiągała wartości ujemne, a potem dodatnie), co skutkowało największą liczbą epizodów zamarzania i rozmarzania wody w szczelinach skalnych, prowadzących do rozpadu skały.

Krok 1. Piargi i gołoborza to rumowiska skalne powstałe w wyniku intensywnego wietrzenia mrozowego odpornych skał (granitów, piaskowców kwarcytowych) na obszarach górskich o dużych wahaniach temperatury i stromych stokach.

Krok 2. Piargi granitowe są charakterystyczne dla Sudetów (np. Karkonoszy) – w południowo-zachodniej Polsce, co na mapie odpowiada regionowi B.

Krok 3. Gołoborza (rumowiska z piaskowców kwarcytowych, np. na Łysicy i Łysej Górze) są charakterystyczne dla Gór Świętokrzyskich, położonych bardziej centralnie w południowej Polsce – co odpowiada regionowi D.

Odpowiedź: B, D.

Krok 1. Opisany trend to systematyczne ocieplanie się klimatu na Dolnym Śląsku (rosnące rekordy temperatury, najcieplejszy rok w historii pomiarów).

Krok 2. Wyższe temperatury wydłużają okres wegetacyjny roślin, co umożliwia m.in. uprawę roślin bardziej ciepłolubnych i potencjalnie dodatkowe zbiory w sezonie.

Krok 3. Wyższe temperatury zwiększają parowanie wody z gleby i roślin, co prowadzi do wzrostu zapotrzebowania na wodę do irygacji oraz częstszego występowania susz glebowych i hydrologicznych.

Krok 4. Częstsze susze i silniejsze nasłonecznienie przyspieszają erozję wysuszonych, odkrytych gleb oraz mogą prowadzić do spadku plonów roślin nieprzystosowanych do wysokich temperatur.

Odpowiedź: Przykładowe trzy konsekwencje: (1) wydłużenie okresu wegetacyjnego i możliwość uprawy roślin bardziej ciepłolubnych; (2) wzrost zapotrzebowania na wodę do nawadniania i częstsze susze glebowe; (3) nasilenie erozji wysuszonych gleb oraz spadek plonów roślin nietolerujących wysokich temperatur.

Krok 1. Baza erozyjna rzeki to poziom (najczęściej zbiornik wodny), do którego rzeka bezpośrednio uchodzi – jego wysokość nad poziomem morza decyduje o „pozycji” bazy erozyjnej danej rzeki.

Krok 2. Z mapy odczytujemy, dokąd uchodzą rzeki oznaczone literami A–D: rzeka C ma bazę erozyjną położoną najwyżej, rzeka D nieco niżej, rzeka A jeszcze niżej, a rzeka B uchodzi bezpośrednio do Bałtyku, czyli ma bazę erozyjną na poziomie morza – najniższą z możliwych.

Odpowiedź: C → D → A → B (od bazy erozyjnej położonej najwyżej do najniżej).

Krok 1. Kanał Bydgoski łączy system Wisły (poprzez Brdę) z systemem Odry (poprzez Noteć), czyli dwa dorzecza o największej powierzchni w Polsce – dorzecze Wisły i dorzecze Odry.

Krok 2. Położenie kanału X na mapie (środkowa część północnej Polski, na wysokości Bydgoszczy) odpowiada lokalizacji Kanału Bydgoskiego, a nie Kanałowi Elbląskiemu (który leży dalej na wschód, w rejonie Pojezierza Iławskiego i przebiega przez jezioro deltowe Druzno) ani kanałowi Obry (który leży w zachodniej Polsce i służy celom melioracyjnym).

Odpowiedź: B3 – kanał oznaczony literą X to Kanał Bydgoski, który łączy dwa dorzecza o największej powierzchni w Polsce.

Krok 1. Najmłodsze zlodowacenie (bałtyckie) pozostawiło na Pojezierzu Pomorskim wyraźne pasy wzniesień moren czołowych, biegnące w większości równoleżnikowo (z zachodu na wschód).

Krok 2. Te pagóry morenowe stanowią lokalny dział wodny – rozdzielają zlewiska rzek: po jednej stronie wzniesień woda odprowadzana jest bezpośrednio na północ, do Bałtyku, a po drugiej stronie rzeki są zmuszone płynąć na południe (wzdłuż pradolin), zanim skierują się do morza inną drogą.

Odpowiedź: Na Pojezierzu Pomorskim pozostały po zlodowaceniu pagóry moreny czołowej, które stanowią dział wodny dla rzek tego regionu – rozdzielają zlewiska, kierując część wód prosto na północ do Bałtyku, a część na południe (wzdłuż pradolin), zanim dotrą do morza inną drogą.

Krok 1. Rzeka mająca źródła wysoko w Alpach ma reżim zasilania śnieżno-lodowcowego wysokogórskiego – najwyższe przepływy pojawiają się latem, gdy w wysokich partiach gór topnieją zalegające śniegi i lodowce, a najniższe zimą, gdy niskie temperatury ograniczają topnienie.

Krok 2. Na wykresie taki wzorzec (wyraźny wzrost przepływu w miesiącach letnich i najniższe przepływy w miesiącach zimowych) przedstawia rzeka C.

Krok 3. Przepływy rzeki C wzrastają w okresie lata, kiedy wysoko w Alpach częściowo topnieją lodowce (śniegi) zasilające rzekę, a najniższe przepływy występują zimą z powodu ograniczonego topnienia śniegu i lodu w tej porze roku.

Odpowiedź: Rzeka C.

Krok 1. Dhaka i Kolkata leżą w delcie Gangesu i Brahmaputry, na niewielkiej wysokości nad poziomem morza, w strefie klimatu monsunowego.

Krok 2. Obfite opady monsunu letniego powodują gwałtowne wzbieranie wody w rzekach (Ganges, Brahmaputra i ich dopływy), które regularnie zalewają niziny delty, w tym obszary gęsto zamieszkałe przez miliony ludzi.

Odpowiedź: Katastrofa przyrodnicza: powodzie. Przyczyna: obfite opady monsunu letniego powodują wzbieranie wody w rzekach (Ganges, Brahmaputra), które zalewają niziny delty, na których leżą Dhaka i Kolkata.

Stwierdzenie 1. Nowa skała bazaltowa (wylewna) powstaje na grzbietach śródoceanicznych (ryftach) i jest wypychana w obie strony w miarę rozrastania się dna oceanicznego – im dalej od grzbietu, tym skały są starsze. Grzbiet, a więc i najmłodsze skały, Płyty Nazca leży w jej zachodniej części, więc skały w zachodniej części płyty są młodsze od skał w części wschodniej. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 2. Łuki wysp na styku Płyty Pacyficznej i Płyty Filipińskiej (np. Mariany) powstają w wyniku subdukcji (podsuwania się jednej płyty pod drugą), a nie tworzenia się ryftu oceanicznego (ryft to strefa rozrywania i rozchodzenia się płyt). Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: 1 – P, 2 – F.

Krok 1. Regiony czynne sejsmicznie związane są głównie z granicami płyt litosfery, w szczególności ze strefami subdukcji.

Krok 2. Zachodnie wybrzeże Sumatry leży na granicy Płyty Indoaustralijskiej i Płyty Eurazjatyckiej, gdzie Płyta Indoaustralijska podsuwa się pod Płytę Eurazjatycką (subdukcja) – to jeden z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów świata. Pozostałe wybrzeża (Tasmania, Grenlandia, Madagaskar) leżą w obrębie stabilnych, wewnętrznych części płyt, z dala od aktywnych granic.

Odpowiedź: A. Przyczyna: podsuwanie się jednej płyty tektonicznej (Indoaustralijskiej) pod drugą (Eurazjatycką), czyli subdukcja.

Stwierdzenie 1. Na rysunku A uskok przecina warstwy triasu, jury i kredy – powstał więc PO ich osadzeniu (uskok jest młodszy od przeciętych warstw). Trias, jura i kreda to okresy ery mezozoicznej, nie paleozoicznej, więc uskok musiał powstać najwcześniej w erze mezozoicznej (lub później), a nie w paleozoicznej. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Intruzja magmowa na rysunku B przecina (przebija) skały osadowe, co oznacza, że magma wtargnęła w już istniejące, starsze skały osadowe – intruzje magmowe są zawsze młodsze od skał, które przecinają. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 3. Wysad solny na rysunku C to efekt plastycznego wyciskania (diapiryzmu) złoża soli kamiennej ku powierzchni, wynikającego z różnicy gęstości i ciśnienia nadległych skał – jest to proces tektoniczny/sedymentacyjny, a nie metamorficzny (metamorfizm przekształciłby sól pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia w inny minerał, a nie zachował jej pierwotną postać). Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: 1 – F, 2 – P, 3 – F.

Krok 1. Powstawanie skały osadowej okruchowej zaczyna się od rozpadu skały macierzystej – to wietrzenie (E), które dostarcza luźny materiał okruchowy.

Krok 2. Powstały materiał jest przemieszczany przez wodę, wiatr lub lód – to transport (D).

Krok 3. Przenoszony materiał osiada w miejscu o mniejszej energii środowiska – to akumulacja (A), czyli sedymentacja.

Krok 4. Nagromadzony osad ulega zagęszczeniu, odwodnieniu i scaleniu (np. przez naturalne lepiszcze) w procesie diagenezy (B), w wyniku którego powstaje lita skała osadowa.

Krok 5. Metamorfizm (C) nie bierze udziału w tym procesie – to odrębny proces przekształcania skał pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia, prowadzący do powstania skał metamorficznych, nie osadowych.

Odpowiedź: E → D → A → B (wietrzenie → transport → akumulacja → diageneza).

Krok 1. Przyrost naturalny = współczynnik urodzeń − współczynnik zgonów. Dla Włoch: $7‰-11‰=-4‰$, czyli ubytek naturalny (więcej zgonów niż urodzeń).

Krok 2. Dla Indii: $18‰-7‰=+11‰$ (przyrost dodatni), a dla Somalii: $42‰-11‰=+31‰$ (bardzo wysoki przyrost dodatni) – żaden z tych krajów nie ma ubytku naturalnego.

Krok 3. Odrzucamy pozostałe odpowiedzi: Indie (dzietność 2,2, umiarkowany przyrost) i Włochy (ubytek naturalny, niska dzietność) nie są w tej samej fazie przejścia demograficznego; wskaźniki Somalii (wysokie urodzenia i zgony) są typowe dla wczesnej, nie czwartej fazy przejścia demograficznego; Somalia ma najwyższe, nie najniższe obciążenie demograficzne ze względu na wysoką dzietność.

Odpowiedź: B – jeden kraj spośród przedstawionych w tabeli (Włochy) charakteryzował się ubytkiem naturalnym.

Krok 1. Województwo dolnośląskie posiada bogatą bazę surowcową (m.in. złoża węgla brunatnego, rud miedzi, surowców skalnych), która stanowi przyrodniczą podstawę do rozwoju przemysłu wydobywczego i przetwórczego (energetyki, hutnictwa metali nieżelaznych, przemysłu materiałów budowlanych).

Krok 2. Województwo podlaskie ma znacznie uboższą bazę surowcową, a dodatkowo znaczna część jego obszaru podlega ochronie przyrody (region tzw. Zielonych Płuc Polski), co ogranicza możliwości lokalizowania tam przemysłu.

Odpowiedź: Różnica wynika z odmiennych warunków przyrodniczych: województwo dolnośląskie ma bogatą bazę surowców mineralnych (węgiel brunatny, rudy miedzi, surowce skalne), które są podstawą rozwoju przemysłu, natomiast województwo podlaskie ma ubogą bazę surowcową, a dodatkowo znaczną część jego obszaru chronią bariery ekologiczne, co ogranicza rozwój przemysłu.

Krok 1. Państwa słabo rozwinięte (fotografia A). Do stref podmiejskich (peryferyjnych dzielnic nędzy, slumsów) masowo migruje ludność z przeludnionych obszarów wiejskich w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków życia w mieście; ze względu na niskie koszty życia oraz brak kontroli i planowania przestrzennego przez władze, dzielnice te rozrastają się żywiołowo, a dodatkowo utrzymuje się w nich wysoki przyrost naturalny.

Krok 2. Państwa wysoko rozwinięte (fotografia B). Ludność zamożniejsza migruje z centrów miast do stref podmiejskich w poszukiwaniu lepszej jakości życia (więcej zieleni, niższe zanieczyszczenie, większe i tańsze działki/domy), co jest możliwe dzięki masowej motoryzacji oraz rozwojowi telepracy, a także deindustrializacji miast (przemysł przenosi się poza centra, więc ludność nie musi mieszkać blisko zakładów pracy).

Odpowiedź: W państwach słabo rozwiniętych rozwój strefy podmiejskiej wynika z masowej migracji ludności wiejskiej do miast (dzielnice nędzy, niskie koszty życia, wysoki przyrost naturalny, brak kontroli rozrostu). W państwach wysoko rozwiniętych wynika z chęci poprawy jakości życia zamożniejszej ludności miejskiej (niższe koszty nieruchomości, masowa motoryzacja/telepraca, deindustrializacja centrów miast).

Krok 1. Na mapie 1 (lata 2000–2016) większość województw Polski miała dodatnią zmianę liczby ludności (kolory żółte/pomarańczowe), a ubytek ludności (fiolet) występował tylko w kilku województwach.

Krok 2. Na mapie 2 (prognoza na lata 2017–2040) sytuacja odwraca się – w większości województw prognozowany jest ubytek liczby ludności (odcienie fioletu), a dodatnia zmiana pozostaje jedynie w województwie mazowieckim.

Krok 3. Oznacza to, że w porównaniu z okresem 2000–2016 w kolejnych latach spodziewane jest znaczne pogłębienie się niekorzystnych trendów demograficznych w Polsce.

Odpowiedź: Prognozuje się, że w latach 2017–2040 ubytek liczby ludności wystąpi w większości województw Polski (a przyrost ludności utrzyma się jedynie w województwie mazowieckim), podczas gdy w latach 2000–2016 w większości województw liczba ludności wzrastała – oznacza to znaczne pogłębienie się niekorzystnych trendów demograficznych w porównaniu z wcześniejszym okresem.

Krok 1. Pierwsze zdanie. Duże nakłady pracy ludzkiej i rolnictwo samozaopatrzeniowe o niskim poziomie agrotechnicznym są typowe dla obszarów słabo rozwiniętych, gęsto zaludnionych – na mapie odpowiadają temu region 6 (Azja Południowa/Południowo-Wschodnia) i region 10 (Afryka).

Krok 2. Drugie zdanie. Rolnictwo wielkoobszarowe, silnie zmechanizowane i o wysokiej towarowości jest typowe dla rozwiniętych krajów o rozległych obszarach uprawnych, takich jak Ameryka Północna (Wielkie Równiny, region 12) i Australia (region 9).

Odpowiedź: Pierwsze zdanie: C (6 i 10). Drugie zdanie: D (9 i 12).

Krok 1. Obszar A (północna Azja/Syberia). Obszar A leży w zasięgu tajgi i wieloletniej zmarzliny. Duże zalesienie ogranicza erozję (korzenie i ściółka chronią glebę przed spłukiwaniem i wywiewaniem), a obecność wieloletniej zmarzliny oraz surowe warunki termiczne uniemożliwiają intensywne rolnicze wykorzystanie tych gleb, co dodatkowo ogranicza ich antropogeniczną degradację.

Krok 2. Obszar B (Andy w Ameryce Południowej). Obszar B obejmuje strome stoki górskie. Duże spadki terenu sprzyjają grawitacyjnemu osuwaniu się i spłukiwaniu gleby (erozji wodnej i ruchom masowym), co przyspiesza degradację pokrywy glebowej na tych stokach.

Odpowiedź: Obszar A: czynnik – duże zalesienie (tajga) i wieloletnia zmarzlina; ogranicza degradację, bo las chroni glebę przed erozją, a zmarzlina i surowy klimat uniemożliwiają intensywne rolnicze wykorzystanie gleb. Obszar B: czynnik – duża stromość stoków górskich (Andy); sprzyja degradacji, bo strome stoki ułatwiają grawitacyjne osuwanie się i zmywanie gleby (erozję).

Krok 1. Kraje wysoko rozwinięte. W rolnictwie wysoko rozwiniętych krajów powszechna jest mechanizacja z użyciem ciężkiego sprzętu, który ubija (zagęszcza) glebę, ograniczając przenikanie do niej wody i powietrza, a intensywne nawożenie mineralne zmienia chemizm gleby i szkodzi organizmom glebowym.

Krok 2. Kraje słabo rozwinięte. W rolnictwie krajów słabo rozwiniętych powszechny jest nadmierny wypas zwierząt oraz wypalanie roślinności, co pozbawia glebę naturalnej okrywy ochronnej, przez co wiatr i wody opadowe łatwo usuwają wierzchnią, najżyźniejszą warstwę gleby (erozja).

Odpowiedź: Kraje wysoko rozwinięte: powszechna mechanizacja (ciężki sprzęt ubijający glebę) i intensywne nawożenie mineralne zaburzają strukturę i chemizm gleby. Kraje słabo rozwinięte: nadmierny wypas zwierząt i wypalanie roślinności pozbawiają glebę naturalnej okrywy ochronnej, ułatwiając jej erozję wietrzną i wodną.

Krok 1. Rolnictwo ekstensywne charakteryzuje się niższymi (nie wyższymi) nakładami na jednostkę powierzchni – w tym niższą chemizacją niż rolnictwo intensywne – odpada odpowiedź A.

Krok 2. Wielkie Równiny w Ameryce Północnej są obszarem wielkoobszarowego rolnictwa, w którym mimo dużej powierzchni pól nakłady pracy i środków na hektar są niskie (duże, rozległe gospodarstwa, mała liczba osób pracujących na jednostkę powierzchni) – to jest rolnictwo ekstensywne, co czyni odpowiedź B poprawną.

Krok 3. Europa Zachodnia jest raczej regionem rolnictwa intensywnego (wysokie nakłady, wysoka wydajność z hektara), nie ekstensywnego – odpada odpowiedź C. Azja Południowa charakteryzuje się rolnictwem ekstensywnym, ale pracochłonnym i słabo zmechanizowanym (drobne gospodarstwa, dużo siły roboczej), nie wysoko zmechanizowanym – odpada odpowiedź D.

Odpowiedź: B.

Krok 1. Działka A. Leży na dużej wysokości n.p.m. (blisko szczytu wzniesienia, powyżej poziomicy 600 m). Duża wysokość oznacza niższe temperatury, krótszy okres wegetacyjny oraz silne, częste wiatry w pobliżu szczytów – niekorzystne dla ciepłolubnych roślin nietolerujących wiatru.

Krok 2. Działka C. Leży w dnie doliny rzecznej, bezpośrednio przy rzece – teren podmokły, z płytkim poziomem wód podziemnych i ryzykiem okresowych podtopień, co jest szkodliwe dla roślin nietolerujących płytkiego zalegania wód gruntowych.

Krok 3. Działka D. Leży na stoku o ekspozycji północnej (widoczny na mapie przebieg poziomic wskazuje na stok skierowany ku północy) – słabe nasłonecznienie, dłuższe zalegania śniegu i krótszy okres wegetacji, niekorzystne dla roślin ciepłolubnych.

Krok 4. Działka B pozostaje jedyną korzystną lokalizacją – leży na umiarkowanej wysokości, poza dnem doliny i bez niekorzystnej ekspozycji stoku.

Odpowiedź: Niekorzystne lokalizacje: A, C, D. A – czynnik: duża wysokość n.p.m. (niskie temperatury, krótszy okres wegetacyjny, silne wiatry). C – czynnik: położenie w dnie doliny rzecznej (podtopienia, płytkie wody podziemne). D – czynnik: północna ekspozycja stoku (słabe nasłonecznienie, krótszy okres wegetacji, dłuższe zalegania śniegu).

Krok 1. Z tabeli wynika, że najwięcej nowej mocy zainstalowano w elektrowniach wykorzystujących odnawialne źródła energii (wiatr, słońce, woda) – ich bilans mocy jest wysoko dodatni.

Krok 2. Jednocześnie zlikwidowano znacznie więcej mocy w elektrowniach opartych na paliwach nieodnawialnych (węgiel, olej opałowy, gaz, uran) niż zbudowano w nich nowej – ich bilans mocy jest ujemny.

Krok 3. Taka zmiana struktury oznacza zastępowanie elektrowni emitujących gazy cieplarniane i zanieczyszczenia (spalanie paliw kopalnych) elektrowniami niskoemisyjnymi, co ogranicza emisję szkodliwych substancji do atmosfery, a przy tym zmniejsza zależność UE od importu surowców energetycznych.

Odpowiedź: Kraje UE odniosły korzyści, bo przeważyła moc zainstalowana w elektrowniach wykorzystujących odnawialne, nieemisyjne źródła energii, a zlikwidowano głównie elektrownie bazujące na nieodnawialnych surowcach (węgiel, olej opałowy, gaz, uran) – ograniczyło to emisję gazów cieplarnianych i zanieczyszczeń powietrza oraz zmniejszyło zależność od importu paliw kopalnych.

Krok 1. Węgiel brunatny. Na mapie miejsca eksploatacji węgla brunatnego oznaczono literą C (w rejonie Bełchatowa/Konina i na Dolnym Śląsku) – zgodnie z lokalizacją głównych kopalni odkrywkowych węgla brunatnego w Polsce. Wielkość jego wydobycia od 2000 r. utrzymuje się na relatywnie stabilnym, wysokim poziomie (ok. 60 mln t rocznie) ze spadkiem w ostatnich latach – to wzorzec z wykresu 2.

Krok 2. Sól kamienna. Miejsca eksploatacji soli kamiennej oznaczono literą D (m.in. w rejonie Wieliczki, Kłodawy, Inowrocławia) – zgodnie z lokalizacją głównych złóż soli w Polsce. Wielkość wydobycia soli kamiennej jest znacznie mniejsza niż węgla (rząd wielkości kilku mln t rocznie) – to wzorzec z wykresu 3.

Odpowiedź: węgiel brunatny: C2; sól kamienna: D3.

Krok 1. Kraj X eksportuje głównie paliwa mineralne (59,0% eksportu) i importuje ich bardzo mało (1,7%) – to profil typowego eksportera surowców energetycznych, czyli kraju bogatego w złoża ropy naftowej i gazu ziemnego.

Krok 2. Spośród podanych krajów (Czechy, Niemcy, Polska, Rosja) tylko Rosja jest dużym eksporterem netto surowców energetycznych w takiej skali – Czechy, Niemcy i Polska są raczej importerami netto paliw.

Odpowiedź: D – Rosję.

Krok 1. Japonia ma bardzo niski udział użytków rolnych w strukturze użytkowania ziemi – kraj jest w większości górzysty i silnie zalesiony, co znacznie ogranicza powierzchnię dostępną pod produkcję rolną na eksport.

Krok 2. Japonia ma bardzo dużą liczbę ludności skoncentrowaną na niewielkim obszarze nizinnym, dlatego produkcja żywności jest w niemal całości przeznaczana na zaopatrzenie rynku wewnętrznego, a nie na eksport.

Odpowiedź: Przykładowe przyczyny: (1) wysoka górzystość i lesistość terenu, ograniczająca powierzchnię użytków rolnych; (2) duża liczba ludności powodująca, że produkcja żywności jest wykorzystywana głównie na zaopatrzenie rynku wewnętrznego, a nie na eksport.

Krok 1. Wiersz 1. Wysoki udział sektora III (usług, 72,4%) i niski sektora I (rolnictwo, 12,6%), a wśród produktów przemysłowych: wyroby przemysłu spożywczego, aluminium, tekstylia i produkty ropopochodne – to profil średnio rozwiniętej gospodarki europejskiej, czyli Grecji. Zgodnie z listą grup produktów, Grecja eksportuje oliwki, pomidory, winogrona, pszenicę, kukurydzę, buraki cukrowe i tytoń – grupa B.

Krok 2. Wiersz 2. Relatywnie wysoki udział sektora I (9,4%) i produkty rolnicze typowe dla klimatu tropikalnego/subtropikalnego (kawa, kakao, soja, ryż, kukurydza, pszenica, trzcina cukrowa, wołowina) wskazują jednoznacznie na kraj o wielkoobszarowym rolnictwie tropikalnym – to Brazylia. Zgodnie z listą, Brazylia eksportuje rudę żelaza, drewno, stal, tekstylia i obuwie, ropę naftową, pojazdy i produkty spożywcze – grupa D.

Odpowiedź: Wiersz 1: Grecja, grupa B. Wiersz 2: Brazylia, grupa D. (Trzeci wymieniony kraj, Wielka Brytania, nie został przyporządkowany do żadnego z dwóch wierszy tabeli.)

Krok 1. Wycinka lasów tropikalnych niszczy naturalne siedliska zwierząt (np. orangutanów na Borneo), prowadząc do zmniejszenia liczebności ich populacji lub wyginięcia wielu gatunków.

Krok 2. Usunięcie okrywy leśnej odsłania glebę, co nasila procesy erozji (spłukiwanie i wywiewanie wierzchniej warstwy gleby) oraz obniża poziom wód gruntowych (mniej wody zatrzymywanej przez system korzeniowy i ściółkę).

Krok 3. Zmniejszenie powierzchni lasów ogranicza tempo fotosyntezy (asymilacji CO2), co przyczynia się do wzrostu zawartości dwutlenku węgla w atmosferze i nasilenia efektu cieplarnianego.

Odpowiedź: Przykładowe trzy skutki: (1) niszczenie naturalnych siedlisk zwierząt i spadek bioróżnorodności; (2) nasilenie erozji gleby i obniżenie poziomu wód gruntowych; (3) wzrost efektu cieplarnianego wskutek zmniejszonej asymilacji CO2 przez rośliny.

Krok 1. Była brytyjska posiadłość, która w 1997 r. stała się specjalnym regionem administracyjnym Chin, to Hongkong – na mapie oznaczony literą B (niewielki obszar na wybrzeżu, blisko zwrotnika Raka).

Krok 2. Chińska prowincja, która ogłosiła niepodległość, ale nie jest uznawana przez większość państw świata, charakteryzująca się wysokim poziomem rozwoju, to Tajwan – na mapie oznaczony literą A (wyspa na wschodnim wybrzeżu).

Odpowiedź: Hongkong – B; Tajwan – A.