Geografia PR — Maj 2021

Krok 1. Reykjavík leży na najwyższej szerokości geograficznej z trzech miast, Madryt – na najniższej, Kopenhaga – pośrodku. Porównując krzywe na wykresie, widać, że krzywa Reykjavíku ma największą rozpiętość (od ok. 4 h zimą do ok. 21 h latem), krzywa Kopenhagi mniejszą, a krzywa Madrytu – najmniejszą (od ok. 9 h do ok. 15 h).

Krok 2. Oznacza to, że im dalej od równika (im większa szerokość geograficzna), tym większa jest różnica (amplituda) między najdłuższym a najkrótszym dniem w roku.

Odpowiedź: Im większa szerokość geograficzna, tym większa zmiana (amplituda) długości dnia w ciągu roku – im bliżej równika, tym zmiany długości dnia w ciągu roku są mniejsze.

Krok 1. Warszawa leży na szerokości ok. 52°N, czyli pośrodku między Reykjavíkiem (64°N) a Madrytem (40°N) – najbliższa jej pod względem szerokości i przebiegu zmian długości dnia jest Kopenhaga (ok. 56°N).

Krok 2. Prędkość liniowa punktów na powierzchni Ziemi w ruchu obrotowym zmniejsza się od równika do biegunów, więc najmniejszą prędkość liniową ma miasto leżące najdalej od równika, czyli Reykjavík.

Krok 3. Maksymalna wysokość górowania Słońca w ciągu roku jest największa w mieście leżącym najbliżej równika (najmniejsza szerokość geograficzna) – to Madryt.

Krok 4. Zmierzch i brzask trwają najdłużej tam, gdzie Słońce wędruje pod horyzontem najbardziej ukośnie (płasko) względem horyzontu – dzieje się to na najwyższych szerokościach geograficznych, czyli w Reykjavíku.

Odpowiedź: Kopenhaga; Reykjavík; Madryt; Reykjavík.

Krok 1 (szerokość geograficzna). W dniu równonocy Słońce góruje w zenicie nad równikiem, więc wysokość górowania zależy wyłącznie od odległości od równika – im dalej na północ, tym Słońce góruje niżej. Kopenhaga ma wysokość górowania większą o 8°30′ niż Reykjavík, więc leży bliżej równika (na mniejszej szerokości) o tę różnicę: ${\phi }_{Kopenhaga}=64°10^{\prime }N-8°30^{\prime }=55°40^{\prime }N$.

Krok 2 (długość geograficzna). Górowanie Słońca w Kopenhadze nastąpiło wcześniej niż w Reykjavíku, co oznacza, że Kopenhaga leży dalej na wschód. Ziemia obraca się o $360°$ w ciągu $24$ godzin ($1440$ minut), więc $1°$ długości geograficznej odpowiada $4$ minutom czasu.

Krok 3. Różnica czasu górowania: $2$ godz. $18$ min $=138$ minut. Odpowiadająca jej różnica długości geograficznej: $138:4=34°30^{\prime }$.

Krok 4. Kopenhaga leży o $34°30^{\prime }$ na wschód od Reykjavíku: ${\lambda }_{Kopenhaga}=21°50^{\prime }W-34°30^{\prime }=12°40^{\prime }E$ (odejmujemy, bo przesuwamy się od zachodniej długości w stronę wschodnią, przechodząc przez południk 0°).

Odpowiedź: Szerokość geograficzna: $55°40^{\prime }N$, długość geograficzna: $12°40^{\prime }E$.

Krok 1. Nad punktem X (na południu Bałkanów) przechodzi front chłodny (linia z trójkącikami skierowanymi w stronę przesuwania frontu). Front chłodny oznacza wsuwanie się chłodniejszej masy powietrza pod cieplejszą, wypierając ją do góry.

Krok 2. Po przejściu frontu chłodnego nad danym punktem napływa tam chłodniejsza masa powietrza znajdująca się za frontem, więc temperatura powietrza w punkcie X się zmniejszyła.

Krok 3. Przed strefą czoła frontu chłodnego cieplejsze powietrze jest wypychane (wznoszone) gwałtownie do góry przez wsuwające się pod nie powietrze chłodne; wznoszące się powietrze ochładza się adiabatycznie, a zawarta w nim para wodna kondensuje, tworząc rozbudowaną pokrywę chmur. Dlatego zachmurzenie w punkcie X się zwiększyło.

Odpowiedź: Temperatura powietrza się zmniejszyła, ponieważ po przejściu frontu chłodnego napłynęła chłodniejsza masa powietrza. Zachmurzenie się zwiększyło, ponieważ na froncie chłodnym ciepłe powietrze jest gwałtownie wypychane do góry i ochładzając się adiabatycznie, oddaje wilgoć w postaci rozbudowanych chmur.

Krok 1. Prędkość wiatru jest tym większa, im większy jest poziomy gradient baryczny, czyli im gęściej rozmieszczone są izobary (linie łączące punkty o tym samym ciśnieniu) na danym obszarze.

Krok 2. Na mapie synoptycznej izobary w rejonie wybrzeża Norwegii są rozmieszczone znacznie gęściej (bliżej siebie) niż w rejonie wybrzeża Niemiec, co świadczy o większych różnicach ciśnienia na niewielkiej odległości.

Odpowiedź: w Norwegii. Zagęszczenie izobar na obszarze Morza Północnego u wybrzeży Norwegii jest większe niż u wybrzeży Niemiec, co wskazuje na większy poziomy gradient baryczny, a więc większą prędkość wiatru.

Krok 1. Na rysunku widać stożek zbudowany z naprzemianległych, wyraźnie odseparowanych warstw lawy i materiału piroklastycznego (warstwa lawy i warstwa materiału piroklastycznego na przemian) – to charakterystyczna budowa wewnętrzna.

Krok 2. Taka warstwowa budowa świadczy o erupcjach eksplozywnych, podczas których wulkan wyrzuca na przemian gęstą, lepką lawę oraz duże ilości materiału piroklastycznego (popiołów, bomb wulkanicznych) – widocznych na rysunku jako obłok pyłu i wyrzucane fragmenty skalne nad kraterem.

Krok 3. Wulkan tarczowy zbudowany jest niemal wyłącznie z licznych, płynnych potoków lawy zasadowej (niskolepkiej), tworzących płaski, łagodny stożek – to nie odpowiada obrazowi na rysunku, gdzie stożek jest wysoki i stromy.

Odpowiedź: stratowulkan. W jego budowie występują naprzemianległe warstwy lawy i materiału piroklastycznego, a wybuchy mają charakter eksplozywny – wulkan wyrzuca, oprócz lawy, duże ilości materiałów piroklastycznych, co daje mu charakterystyczny, stromy, stożkowy kształt.

Krok 1. Na mapie na szerokości 25°S wschodnie wybrzeże Ameryki Południowej (Brazylia) pokryte jest lasami/formacjami wilgotnymi, natomiast wybrzeże zachodnie (Chile) to obszar pustynny/półpustynny (Atakama) z bardzo ubogą roślinnością.

Krok 2. Przyczyną tej różnicy są prądy morskie opływające kontynent – u wybrzeży wschodnich płynie ciepły prąd Brazylijski, który ogrzewa powietrze i zwiększa jego wilgotność, sprzyjając powstawaniu opadów i bujnej roślinności.

Krok 3. U wybrzeży zachodnich płynie natomiast chłodny prąd Peruwiański, który wychładza dolne warstwy powietrza, stabilizuje je (hamując konwekcję) i ogranicza parowanie, co skutkuje bardzo niskimi opadami i skąpą, pustynną roślinnością.

Odpowiedź: Odmienne formacje roślinne wynikają z wpływu różnych prądów morskich (czynnik klimatotwórczy) – ciepły prąd Brazylijski u wybrzeża wschodniego podnosi temperaturę i wilgotność powietrza, sprzyjając lasom, natomiast chłodny prąd Peruwiański u wybrzeża zachodniego wychładza powietrze i ogranicza opady, co prowadzi do powstania pustyni/półpustyni (Atakama).

Krok 1. Z wymienionych rzek do Oceanu Arktycznego uchodzi Lena (płynąca przez Syberię), a do Oceanu Indyjskiego – Ganges (płynący przez Indie i Bangladesz); pozostałe rzeki (Amu-daria, Jangcy, Wołga) uchodzą do zlewisk innych zbiorników (Jangcy – Pacyfik, Wołga – Morze Kaspijskie – zlewisko bezodpływowe, Amu-daria – dawniej Jezioro Aralskie).

Krok 2 (Lena). Na wykresie dopływ wód do Oceanu Arktycznego rośnie bardzo gwałtownie i krótko w okolicach maja–czerwca. Wynika to z topnienia pokrywy śnieżnej i lodu na obszarze zlewni Leny na Syberii w okresie wiosennego ocieplenia – ogromna ilość wody roztopowej spływa w krótkim czasie do rzeki.

Krok 3 (Ganges). Na wykresie dopływ do Oceanu Indyjskiego wzrasta łagodniej i ma maksimum w okolicach lipca–sierpnia. Odpowiada to sezonowi monsunowemu w Azji Południowej – intensywne opady monsunowe (a także topnienie lodowców himalajskich) w tym okresie zasilają Ganges maksymalną ilością wody.

Odpowiedź: Ocean Arktyczny – Lena; przyczyna: intensywne topnienie pokrywy śnieżnej i lodu w zlewni Leny wiosną. Ocean Indyjski – Ganges; przyczyna: intensywne opady monsunowe (i topnienie lodowców górskich) w zlewni Gangesu w lecie.

Krok 1. Na barwnej mapie szczegółowej Góra Zamkowa (pole B1) i przełęcz Szopka (pole A1) leżą na trasie szlaków opisanych w zadaniu, pomiędzy Schroniskiem Orlica a Trzema Koronami.

Krok 2. Porównując przebieg szlaku na mapie z profilem terenu (odległości od Schroniska Orlica – początku profilu), Góra Zamkowa – jako wyraźne wzniesienie widoczne bliżej środka trasy – odpowiada punktowi oznaczonemu numerem 3 na profilu (lokalna kulminacja przed Trzema Koronami).

Krok 3. Przełęcz Szopka, jako obniżenie terenu pomiędzy dwoma wzniesieniami na trasie żółtego szlaku, odpowiada punktowi oznaczonemu numerem 4 na profilu.

Odpowiedź: Góra Zamkowa – 3; przełęcz Szopka – 4.

Krok 1. Opis wskazuje na początek trasy w dolinie Dunajca (najniżej położony fragment profilu, blisko Schroniska Orlica) oraz wznoszenie się po stokach góry słynącej z widoku na przełom Dunajca – to Sokolica, znana punktem widokowym na przełomowy odcinek rzeki.

Krok 2. Na profilu terenu odcinek najbliższy Schronisku Orlica (D1), czyli pierwszy licząc od lewej strony wykresu, oznaczony jest literą A.

Odpowiedź: Odcinek szlaku oznaczono na profilu terenu literą A.

Krok 1. Fotografię wykonano z brzegu Dunajca po stronie słowackiej, patrząc na polską stronę doliny, na której leżą Trzy Korony – strona słowacka Dunajca (patrząc od źródła w kierunku przepływu) to brzeg prawy.

Krok 2. Trzy Korony leżą na północ od miejsca fotografowania (po stronie polskiej, na północ od Dunajca płynącego tu w przybliżeniu z zachodu na wschód), więc obiektyw był skierowany na północ.

Krok 3. Na mapie szczegółowej w polu B2 (blisko pola AB2, gdzie leżą Trzy Korony) znajduje się wzniesienie Łysina – to ono jest widoczne na drugim planie fotografii po stronie wskazanej strzałką, a nie Bańków Gronik (leżący w polu A1, po drugiej stronie doliny, dalej od miejsca fotografowania).

Odpowiedź: 1. prawego; 2. północ; 3. Łysina w polu B2.

Krok 1. Barwna mapa szczegółowa Pienin ma skalę 1:25 000 (odczytana z legendy mapy), co oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 25 000 cm w terenie.

Krok 2. Długość trasy na mapie wynosi 16,8 cm, więc rzeczywista długość trasy w terenie: $16,8\text{ cm}\times 25000=420000\text{ cm}$.

Krok 3. Zamieniamy centymetry na metry: $420000\text{ cm}=4200\text{ m}$.

Odpowiedź: Długość trasy: 4 200 m.

Krok 1. Most łączy stronę słowacką z polską częścią Pienin (obszar Trzech Koron, pola mapy A2/3 i B2/3), które są bogate w atrakcje turystyczne (szczyty widokowe, szlaki, przełom Dunajca).

Krok 2. Dzięki mostowi turyści ze Słowacji zyskali bezpośredni, pieszy dostęp do masywu Trzech Koron i punktu widokowego na przełom Dunajca, bez konieczności dużego objazdu – to zwiększa liczbę osób odwiedzających ten obszar.

Krok 3. Most ułatwia też dostęp do przystani spływu Dunajcem (flisu) w Sromowcach Niżnych po polskiej stronie, z których korzystają również turyści ze Słowacji, oraz sam most, widoczny na tle Trzech Koron, stał się atrakcyjnym punktem widokowym.

Odpowiedź: 1. Most zwiększył dostępność masywu Trzech Koron i punktu widokowego na przełom Dunajca dla turystów ze Słowacji. 2. Most zwiększył dostępność przystani flisackiej w Sromowcach Niżnych i spływu Dunajcem dla turystów ze Słowacji (a sam most stanowi dodatkowy atrakcyjny punkt widokowy na dolinę Dunajca).

Krok 1. Flisz karpacki (piaskowce, łupki, zlepieńce) powstał w paleogenie, a intruzje andezytowe (neogen) wtargnęły w istniejące już skały fliszowe, przecinając je – oznacza to, że flisz karpacki jest starszy niż intruzje andezytowe.

Krok 2. W południowej części mapy geologicznej Dunajec przepływa przez obszar zaznaczony jako skały wapienne jednostek pienińskich, które powstały w erze mezozoicznej (jura–kreda), więc rozcina tam skały mezozoiczne.

Krok 3. Przełom Dunajca (dolina rzeczna wcięta w skały) jest formą rzeźby terenu, która mogła powstać dopiero po ukształtowaniu się (wydźwignięciu) pasma skał wapiennych jednostek pienińskich – rzeka wykorzystała istniejące już wcześniej struktury skalne i przecięła je erozyjnie, więc przełom jest młodszy od wapieni jednostek pienińskich.

Odpowiedź: 1. starsze; 2. mezozoiczne; 3. młodszy.

Krok 1. Skała powstająca w wyniku intruzji magmowych blisko powierzchni Ziemi to andezyt (skała wylewna/subwulkaniczna). Na mapie geologicznej trójkąt oznaczający szczyt leżący na obszarze intruzji andezytowych (szary kolor) odpowiada – po porównaniu położenia ze szczytami z mapy szczegółowej – szczytowi Bryjarka.

Krok 2. Skała opisana jako powstała z sedymentacji i diagenezy różnoziarnistych osadów lądowych na dnie głębokiego morza to piaskowiec (flisz karpacki – żółty kolor na mapie geologicznej). Szczyt leżący na obszarze fliszu karpackiego to Łupiska.

Odpowiedź: 1. Bryjarka; 2. Łupiska.

Krok 1. W odcinku przełomowym rzeka wcina się (erozja wgłębna) w twarde, odporne skały wapienne pasma Pienin, tworząc głęboką, wąską dolinę o bardzo stromych, wysokich (skalistych) zboczach.

Krok 2. Poniżej przełomu rzeka płynie już przez obniżenie zbudowane z mniej odpornych skał (fliszu), gdzie dolina jest znacznie szersza, o łagodniejszych zboczach.

Krok 3. Dodatkowo w odcinku przełomowym Dunajec silnie meandruje (tworzy liczne zakola wcięte w skały), co jest charakterystyczne dla dolin przełomowych powstałych w wyniku wcinania się rzeki wzdłuż jej wcześniejszego, meandrującego biegu.

Odpowiedź: 1. Dolina przełomowa ma znacznie bardziej strome i wyższe (skaliste) zbocza niż dolina poniżej przełomu. 2. Dolina przełomowa jest węższa i ma więcej zakoli (meandrów wciosowych) niż szersza dolina poniżej przełomowego odcinka.

Krok 1. Wraz z przemieszczaniem się od miejscowości 1 do 3 systematycznie spada średnia roczna temperatura powietrza (8,0°C → 7,9°C → 6,6°C) i rośnie roczna amplituda temperatury (19,0°C → 20,8°C → 22,3°C) – to typowy obraz wzrostu kontynentalizmu klimatu w miarę przemieszczania się w głąb lądu, z zachodu na wschód, a nie z południa na północ.

Krok 2. Taki wzorzec (spadek wpływu łagodzącego Atlantyku, wzrost amplitudy) jest charakterystyczny dla miejscowości leżących w przybliżeniu na tym samym równoleżniku, a nie na tym samym południku (bo wzdłuż południka temperatura zmieniałaby się głównie z szerokością geograficzną, a nie w sposób związany z kontynentalizmem).

Krok 3. Z map Polski wynika, że to grupa miejscowości położona najbardziej na północ, w przybliżeniu wzdłuż równoleżnika 53°N (zgodnie z czwartą z zaznaczonych na mapie grup).

Odpowiedź: D. równoleżnika 53°N.

Krok 1. Jezioro Mamry (oznaczone literą B, na Pojezierzu Mazurskim) to jezioro polodowcowe, rynnowe, które powstało najwcześniej – w czasie zlodowacenia bałtyckiego, gdy lądolód wytopił i wypełnił wodą rynny.

Krok 2. Jezioro Łebsko (litera A, na wybrzeżu) to jezioro przybrzeżne (lagunowe), które powstało później, w wyniku odcięcia zatoki morskiej przez mierzeję – proces ten trwa (i trwał) już po ustąpieniu lądolodu, w holocenie.

Krok 3. Jezioro Jeziorsko (litera C, w środkowej Polsce) jest jeziorem pochodzenia antropogenicznego – zaporowym zbiornikiem retencyjnym na rzece Warcie, utworzonym przez człowieka w drugiej połowie XX w., czyli najmłodszym z trzech.

Odpowiedź: I (najstarsze) – Mamry – B; II – Łebsko – A; III (najmłodsze) – Jeziorsko – C.

Krok 1. Odcinki oznaczone numerami 2 i 4 mają przebieg zbliżony do równoleżnikowego, czyli w przybliżeniu z zachodu na wschód lub odwrotnie – w przypadku Odry oznacza to bieg wzdłuż obniżeń pozostałych po zlodowaceniach.

Krok 2. Podczas zlodowaceń przed czołem lądolodu oraz w okresach jego topnienia powstawały szerokie, równoleżnikowo (a właściwie w przybliżeniu z zachodu na wschód) przebiegające obniżenia terenu – pradoliny, wykorzystywane następnie przez wody odpływające z topniejącego lądolodu.

Krok 3. Odra na tych odcinkach wykorzystuje właśnie takie pradolinne obniżenia (nawiązujące też do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych, które są barierami wymuszającymi taki kierunek odpływu), stąd jej bieg jest tam skierowany na zachód, a nie południkowo.

Odpowiedź: Na odcinkach oznaczonych numerami 2 i 4 Odra płynie w przybliżeniu z zachodu na wschód (lub odwrotnie), ponieważ wykorzystuje obniżenia pradolin powstałych wzdłuż czoła lądolodu w czasie zlodowaceń – jej bieg nawiązuje do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych i pradolin pozostałych po zlodowaceniach.

Stwierdzenie 1. Obszar Polski jest generalnie nachylony od południa (gór) w kierunku północnym (Morza Bałtyckiego), stąd odcinki o przebiegu południkowym (1 i 3) faktycznie płyną w kierunku zgodnym z tym ogólnym nachyleniem terenu. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 2. Dorzecze Odry jest wyraźnie asymetryczne – większość dopływów (i większa powierzchnia zlewni) znajduje się po prawej (wschodniej) stronie rzeki, m.in. za sprawą rzeźby polodowcowej i przebiegu pradolin. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 3. Odcinek oznaczony numerem 4 ma przebieg równoleżnikowy, wykorzystujący obniżenie pradolinne – w takich odcinkach rzeka głównie erodowała boczne (poszerzała dno pradoliny), a nie prowadziła intensywnej erozji wstecznej (typowej dla odcinków źródłowych, górskich, o dużym spadku). Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: 1. – P; 2. – P; 3. – F.

Krok 1. Region z podmokłymi glebami bagiennymi, chłodniejszym klimatem sprzyjającym uprawom mniej wymagającym (żyto, owies, ziemniaki) oraz łąkom i pastwiskom to Nizina Podlaska – region o najchłodniejszym klimacie w tej części Polski i dużym udziale dolin rzecznych z glebami bagiennymi/torfowymi.

Krok 2. Region z glebami wytworzonymi z utworów ostatniego zlodowacenia (bałtyckiego), o klimacie sprzyjającym pszenicy i burakom cukrowym, ale z deficytem wody z powodu niskich opadów, to Pojezierze Wielkopolskie – klasyczny obszar tzw. „polskiej pustyni” opadowej.

Odpowiedź: Nizina Podlaska; Pojezierze Wielkopolskie.

Krok 1. Na mapie podatności osuwiskowej największe zagrożenie (kolor czarny i czerwony) koncentruje się w Karpatach i na ich przedpolu, a najmniejsze (kolor szary) obejmuje większość nizinnego obszaru Polski.

Krok 2. Krajobraz młodoglacjalny (np. Pojezierza) ma urozmaiconą rzeźbę z licznymi jeziorami, wzgórzami morenowymi i stosunkowo dużymi deniwelacjami (co lokalnie zwiększa ryzyko osuwisk), natomiast krajobraz staroglacjalny (np. niziny środkowej Polski) ma rzeźbę silnie zdenudowaną (spłaszczoną przez erozję po ustąpieniu starszych zlodowaceń), z małymi różnicami wysokości.

Krok 3. Im mniejsze są deniwelacje (różnice wysokości) i mniej strome stoki, tym mniejsze jest ryzyko powstawania osuwisk (osuwiska wymagają odpowiednio dużego nachylenia stoku).

Odpowiedź: B2 – najmniejsze zagrożenie osuwiskami występuje na obszarach o krajobrazie nizinnym staroglacjalnym, ponieważ występują tam zdenudowane formy polodowcowe o małych deniwelacjach terenu.

Krok 1. Na mapie obszary o bardzo dużej i dużej podatności osuwiskowej (kolor czarny i czerwony) koncentrują się wyraźnie w Karpatach (Beskidach), na południu Polski.

Krok 2. Z podanych par parków narodowych to Magurski i Gorczański leżą w Beskidach (Karpatach fliszowych), czyli właśnie na obszarze największego zagrożenia osuwiskowego – w przeciwieństwie do Ojcowskiego, Poleskiego, Karkonoskiego, Biebrzańskiego, Świętokrzyskiego czy Roztoczańskiego, leżących poza strefą największego zagrożenia.

Odpowiedź: B. Magurski, Gorczański.

Krok 1. Budowa dróg i innych obiektów wymaga często podcinania naturalnych stoków (wykopów), co osłabia ich stabilność i zwiększa ryzyko osuwania się mas skalnych i gruntu.

Krok 2. Wycinka lasów (wylesienie) pozbawia stok naturalnej roślinności, której system korzeniowy stabilizuje grunt i pochłania nadmiar wody – brak drzew ułatwia nasycenie stoku wodą i jego osuwanie.

Odpowiedź: 1. Budowa dróg (i innych obiektów) podcinających naturalne stoki. 2. Wylesienie stoków, pozbawiające je naturalnej roślinności stabilizującej grunt (dodatkowo: nadmierne obciążenie stoku budynkami lub drgania gruntu powodowane działalnością przemysłową/transportową).

Krok 1. Rysunek pokazuje, że powierzchnia arktycznej pokrywy lodowej morskiej we wrześniu 2012 r. (kolor biały) była znacznie mniejsza niż średni zasięg z lat 1982–2011 (żółta linia) – to obraz postępującego ocieplenia klimatu Arktyki.

Krok 2. Utrzymanie się trendu ocieplenia oznacza także topnienie lądolodu pokrywającego Grenlandię, co zmniejsza jego masę i nacisk na skorupę ziemską znajdującą się pod nim.

Krok 3. Skorupa ziemska, odciążona z części nacisku lądolodu, dąży do przywrócenia równowagi izostatycznej i podnosi się – jest to tzw. izostatyczne wynoszenie (podnoszenie) obszaru zlodowaconego.

Odpowiedź: podnoszenia się. Ocieplanie się klimatu Arktyki przyczyni się do topnienia lądolodu i postępującego odciążania Grenlandii od jego nacisku, co wywoła izostatyczne ruchy skorupy ziemskiej skierowane do góry (dążenie do równowagi izostatycznej) w centralnej części tej wyspy.

Krok 1. Punktem wyjścia jest wieloletnia tendencja obserwowana na rysunku – zmniejszanie się powierzchni pokrywy lodowej Oceanu Arktycznego (C), a nie jej zwiększanie (D).

Krok 2. Mniejsza powierzchnia białego, odbijającego promieniowanie lodu oznacza, że coraz większą część powierzchni oceanu stanowi ciemna, słabo odbijająca woda – to prowadzi do obniżenia się średniej wartości albeda powierzchni oceanu (B).

Krok 3. Niższe albedo oznacza, że powierzchnia oceanu odbija mniej, a pochłania więcej promieniowania słonecznego – stąd wzrost pochłaniania promieniowania cieplnego Słońca przez ocean (E).

Krok 4. Zwiększone pochłanianie energii słonecznej ogrzewa wodę, prowadząc do wzrostu temperatury wód Oceanu Arktycznego (A) – to zamyka podany w zadaniu łańcuch przyczynowo-skutkowy.

Odpowiedź: C → B → E → A.

Krok 1. Koszt budowy mostu zależy od jego wymiarów – długości (szerokości doliny na poziomicy 320 m) oraz wysokości (głębokości doliny w danym miejscu, licząc od poziomu rzeki do wysokości przejazdu 320 m).

Krok 2. Analizując przebieg poziomic na mapie wzdłuż linii A, B i C: wzdłuż linii A odległość między poziomicami 320 m na obu zboczach (czyli szerokość doliny na tej wysokości) jest najmniejsza, a sama dolina w tym miejscu jest najmniej głęboka – most byłby tu najkrótszy i najniższy, więc najtańszy.

Krok 3. Wzdłuż linii B poziomice 320 m są od siebie oddalone bardziej niż przy A (dolina jest tam szersza) – most musiałby być dłuższy, co zwiększa koszty budowy.

Krok 4. Wzdłuż linii C poziomice na mapie są znacznie gęściej rozmieszczone (stoki są bardziej strome, dolina głębsza) – most musiałby być wyższy (dłuższe podpory), co również zwiększa koszty budowy.

Odpowiedź: Najtańsza lokalizacja mostu: A. Argumenty: most wzdłuż południka B wymagałby większych kosztów, bo dolina jest tam szersza (między poziomicami 320 m), więc most musiałby być dłuższy; most wzdłuż południka C wymagałby większych kosztów, bo dolina jest tam głębsza (bardziej strome zbocza), więc most musiałby być wyższy.

Krok 1. Bogota to stolica Kolumbii – kraju w północnej części Ameryki Południowej (blisko równika) o zdecydowanie dominującym chrześcijaństwie (katolicyzmie); na mapie odpowiada to punktowi 4.

Krok 2. Kair to stolica Egiptu – kraju muzułmańskiego, gdzie dominującą religią jest islam; na mapie Egipt (Afryka Północna/Bliski Wschód) odpowiada punktowi 1.

Krok 3. Manila to stolica Filipin – jedynego w większości katolickiego kraju w Azji Południowo-Wschodniej (dziedzictwo kolonializmu hiszpańskiego); na mapie Filipiny odpowiadają punktowi 3.

Odpowiedź: Bogota – chrześcijaństwo (katolicyzm) – 4; Kair – islam – 1; Manila – chrześcijaństwo (katolicyzm) – 3.

Krok 1. Kolkata (Kalkuta) jest wielką aglomeracją w kraju rozwijającym się (Indie), która wciąż intensywnie przyjmuje migrantów z obszarów wiejskich, a jej strefy peryferyjne/przedmieścia szybko się rozbudowują i zaludniają.

Krok 2. Taki obraz – dynamiczny rozwój obszarów wokół głównego miasta, napływ ludności z terenów wiejskich, powstawanie nieformalnych osiedli na obrzeżach – jest charakterystyczny dla fazy suburbanizacji (typowej dla dużych metropolii krajów rozwijających się), a nie dla reurbanizacji czy dezurbanizacji (typowych dla krajów wysoko rozwiniętych).

Odpowiedź: Faza urbanizacji: suburbanizacja. Cecha fazy urbanizacji: intensywna migracja ludności do miasta i na jego obrzeża z przeludnionych obszarów wiejskich, co prowadzi m.in. do rozwoju slumsów na obrzeżach miasta.

Krok 1. Faza II przejścia demograficznego (wczesna faza rozwoju, spadek umieralności przy wciąż bardzo wysokiej rozrodczości) charakteryzuje się najwyższym przyrostem naturalnym – to wiersz R (przyrost 25‰, urodzenia 55‰, zgony 30‰, czyli nadal wysoka umieralność, ale już spadająca względem urodzeń).

Krok 2. Faza III (dalszy spadek umieralności i już zaczynającej spadać rozrodczości, ale przyrost wciąż wysoki) odpowiada wierszowi T (przyrost 20‰, urodzenia 40‰, zgony 20‰ – niższe urodzenia i zgony niż w R, ale przyrost wciąż znaczny).

Krok 3. Faza IV (stabilizacja niskiej rozrodczości i niskiej umieralności, mały przyrost naturalny) odpowiada wierszowi E (przyrost 5‰, urodzenia 17‰, zgony 12‰ – niskie wartości obu składowych).

Odpowiedź: II – R; III – T; IV – E.

Krok 1. Wiersz Q ma ujemny przyrost naturalny (-1‰), niski współczynnik urodzeń (9‰) i jeszcze niższy, ale bliski mu współczynnik zgonów (10‰) – to obraz fazy V (regresu demograficznego), typowej dla społeczeństw najbardziej rozwiniętych i zaawansowanych w starzeniu się.

Krok 2. Z podanych par krajów, Japonia i Włochy to kraje wysoko rozwinięte, o bardzo niskiej rozrodczości, starzejącym się społeczeństwie i notujące w drugiej dekadzie XXI w. ujemny lub bliski zeru przyrost naturalny – w przeciwieństwie do Egiptu, Indii, Chin, Meksyku, Brazylii czy Filipin, gdzie przyrost naturalny jest wciąż wyraźnie pozytywny.

Odpowiedź: C. Japonii i Włoch.

Krok 1. Na mapie kolory najciemniejsze (najwyższe wartości współczynnika, powyżej 80–100%) obejmują głównie kraje Afryki Subsaharyjskiej oraz Afganistan – tam struktura wieku jest bardzo młoda (duży udział dzieci), co daje najwyższe obciążenie demograficzne.

Krok 2. Boliwia, leżąca w Ameryce Południowej, ma na mapie kolor odpowiadający przedziałowi pośredniemu (60–80%) – wciąż stosunkowo młodą strukturę wieku, ale niższą niż kraje afrykańskie czy Afganistan.

Krok 3. Wietnam, Urugwaj mają na mapie jaśniejsze kolory (niższe wartości współczynnika, poniżej 60%) – oba kraje mają już bardziej zaawansowaną strukturę demograficzną z relatywnie mniejszym udziałem dzieci, natomiast Afganistan ma wartość wyższą niż 80%.

Odpowiedź: A. Boliwia.

Krok 1 (państwa >80%). Są to głównie kraje najsłabiej rozwinięte (np. Afryki Subsaharyjskiej), o wciąż bardzo wysokim przyroście naturalnym i modelu rodziny wielodzietnej – skutkuje to bardzo dużym udziałem dzieci i młodzieży (ludności w wieku przedprodukcyjnym) w strukturze społeczeństwa, co zwiększa licznik współczynnika obciążenia demograficznego.

Krok 2 (państwa X – kraje Europy Zachodniej). Są to kraje wysoko rozwinięte, o długim trwaniu życia i niskiej umieralności, co prowadzi do dużego udziału ludności w wieku poprodukcyjnym (osób starszych) w strukturze społeczeństwa; dodatkowo w niektórych z nich znaczący jest udział imigrantów z kultur o modelu rodziny wielodzietnej, co dodatkowo zwiększa udział ludności w wieku przedprodukcyjnym.

Odpowiedź: Państwa >80%: wysoki przyrost naturalny i model rodziny wielodzietnej dają duży udział dzieci i młodzieży (ludności przedprodukcyjnej), co zwiększa obciążenie demograficzne. Państwa X: wysoka długość życia daje duży udział ludności w wieku poprodukcyjnym, a napływ imigrantów o modelu rodziny wielodzietnej dodatkowo zwiększa udział ludności przedprodukcyjnej – oba czynniki zwiększają obciążenie demograficzne.

Krok 1. Echo wyżu powojennego (widoczne na wykresie ok. połowy lat 80.) to wtórny wzrost liczby urodzeń wynikający z wchodzenia w wiek prokreacyjny licznego pokolenia urodzonego w czasie wyżu powojennego (lata 50.) – sama liczba potencjalnych rodziców była wtedy bardzo duża.

Krok 2. W latach 2005–2010 w wiek prokreacyjny wchodziło pokolenie urodzone w czasie niżu demograficznego lat 80./90., czyli liczbowo znacznie mniejsze, a jednocześnie w społeczeństwie upowszechnił się model rodziny małodzietnej (2+1 lub 2+0), co dodatkowo obniżało liczbę urodzeń.

Krok 3. Dodatkowo po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej (2004 r.) nastąpiła masowa emigracja zarobkowa młodych osób w wieku prokreacyjnym, co dodatkowo zmniejszyło liczbę urodzeń w kraju w tym okresie, a wzrost aktywności zawodowej kobiet i wydłużenie okresu kształcenia sprzyjały odkładaniu decyzji o posiadaniu dzieci.

Odpowiedź: 1. Upowszechnił się model rodziny małodzietnej (2+1), co skutkowało mniejszą liczbą urodzeń niż w czasach wyżu powojennego. 2. Po wstąpieniu Polski do UE nastąpiła masowa emigracja zarobkowa młodej ludności w wieku prokreacyjnym, co przyczyniło się do spadku liczby urodzeń w kraju (dodatkowo wzrosła aktywność zawodowa kobiet i wydłużył się okres kształcenia, co sprzyjało odkładaniu posiadania potomstwa).

Krok 1. Norwegia nie jest członkiem Unii Europejskiej, więc od razu ją wykluczamy – wszystkie trzy wiersze muszą odpowiadać Polsce, Rumunii i Holandii.

Krok 2 (wiersz 2,4%/11,5%). Umiarkowany udział w PKB przy umiarkowanym udziale w zatrudnieniu (11,5%) jest charakterystyczny dla Polski, gdzie rolnictwo wciąż zatrudnia relatywnie dużą część ludności przy niewielkim udziale w PKB (rozdrobnione, niskotowarowe gospodarstwa) – na wykresie odpowiada to serii A, w której dominują gospodarstwa o niskiej wartości produkcji.

Krok 3 (wiersz 4,2%/28,3%). Bardzo wysoki udział zatrudnienia w rolnictwie (28,3%) jest typowy dla Rumunii, gdzie rolnictwo nadal angażuje ogromną część ludności wiejskiej (liczne małe gospodarstwa przyzagrodowe) – na wykresie odpowiada to serii C, zdominowanej przez gospodarstwa o najniższej wartości produkcji.

Krok 4 (wiersz 1,6%/1,2%). Bardzo niski udział zatrudnienia (1,2%) przy relatywnie dużej wartości produkowanej żywności wskazuje na wysoko zmechanizowane, intensywne rolnictwo Holandii, gdzie niewielka liczba pracowników obsługuje bardzo produktywne, wielkotowarowe gospodarstwa – na wykresie odpowiada to serii B, z dominującym udziałem gospodarstw o najwyższej wartości produkcji.

Odpowiedź: Polska – A; Rumunia – C; Holandia – B.

Krok 1 (bydło – największy udział). Brazylia ma jedno z największych na świecie pogłowi bydła, dzięki rozległym obszarom naturalnych pastwisk (sawann, np. Cerrado) sprzyjających ekstensywnemu wypasowi – przyczyna C.

Krok 2 (bydło – najmniejszy udział). Republika Środkowoafrykańska leży w strefie gorącego klimatu równikowego/podrównikowego, gdzie występuje mucha tse-tse przenosząca śpiączkę afrykańską zabijającą zwierzęta hodowlane – to czyni chów bydła tam bardzo utrudnionym lub niemożliwym – przyczyna D.

Krok 3 (trzoda chlewna – największy udział). Chiny mają największe na świecie pogłowie trzody chlewnej, co wynika z ogromnej liczby rozdrobnionych, drobnych gospodarstw z tradycyjnym chowem przyzagrodowym świń – przyczyna E.

Krok 4 (trzoda chlewna – najmniejszy udział/brak). Iran jest krajem muzułmańskim, gdzie islam zakazuje spożywania wieprzowiny – z uwarunkowań religijnych chów trzody chlewnej praktycznie nie istnieje – przyczyna A.

Odpowiedź: bydła (największy) – Brazylia – C; bydła (najmniejszy) – Republika Środkowoafrykańska – D; trzody chlewnej (największy) – Chiny – E; trzody chlewnej (najmniejszy) – Iran – A.

Krok 1. Zalesienia w Finlandii częściowo prowadzi się na masowo osuszanych torfowiskach – osuszenie torfowiska jest jednak procesem, który poważnie zmienia (degraduje) to specyficzne, cenne przyrodniczo środowisko.

Krok 2. Torfowiska są naturalnym zbiornikiem retencjonującym wodę – ich osuszenie zmniejsza zasoby wody zatrzymywanej w środowisku i nieodwracalnie zmienia biocenozy torfowiskowe, powodując utratę naturalnego środowiska życia właściwych im roślin i zwierząt.

Krok 3. Torfowiska magazynują też ogromne ilości węgla organicznego – po ich odwodnieniu torf ulega mineralizacji i uwalnia do atmosfery duże ilości CO₂, co przyczynia się do wzrostu efektu cieplarnianego, a nowe, sztuczne nasadzenia leśne mają zwykle znacznie uboższą (mniej zróżnicowaną) strukturę gatunkową niż lasy naturalne.

Odpowiedź: Osuszanie torfowisk pod nowe nasadzenia nieodwracalnie degraduje unikatowe biocenozy torfowiskowe (utrata naturalnego środowiska życia właściwych im organizmów), zmniejsza retencję wody w środowisku oraz uwalnia do atmosfery zmagazynowany w torfie węgiel w postaci CO₂, przyczyniając się do wzrostu efektu cieplarnianego.

Krok 1 (korzyści). Rozwój turystyki tworzy liczne miejsca pracy dla lokalnej ludności (w hotelarstwie, gastronomii, transporcie) oraz generuje środki finansowe, które przyczyniają się do rozwoju infrastruktury (dróg, portów, wodociągów), z której korzystają też mieszkańcy.

Krok 2 (korzyści – dodatkowo). Dochody z turystyki mogą też skłaniać władze i mieszkańców do większej troski o stan środowiska przyrodniczego oraz ochrony obiektów przyrodniczo i krajobrazowo atrakcyjnych, bo to od nich zależą przyszłe wpływy z turystyki.

Krok 3 (zagrożenia). Intensywny ruch turystyczny prowadzi do przekształcenia naturalnych krajobrazów przez budowę infrastruktury turystycznej – hoteli, dróg, parkingów, lotnisk – co zmniejsza powierzchnię naturalnych ekosystemów (np. namorzynów, raf koralowych).

Krok 4 (zagrożenia – dodatkowo). Duży ruch turystyczny zwiększa zanieczyszczenie środowiska (odpady, ścieki, hałas, emisje ze środków transportu) oraz nadmierny pobór ograniczonych na wyspach zasobów wody słodkiej.

Odpowiedź: Korzyści: 1. Tworzenie miejsc pracy dla mieszkańców. 2. Przyczynianie się do rozwoju infrastruktury (transportowej, wodociągów). Zagrożenia: 1. Przekształcanie naturalnych krajobrazów przez budowę infrastruktury turystycznej (hoteli, dróg, lotnisk). 2. Zanieczyszczenie środowiska (odpady, ścieki, hałas) i nadmierny pobór wody wynikające z intensywnego użytkowania turystycznego.

Krok 1 (Islandia). Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, czyli na granicy dwóch rozsuwających się (rozchodzących się) płyt litosfery – eurazjatyckiej i północnoamerykańskiej. Taka granica to ryft (spreading), gdzie skorupa jest rozciągana i pękająca.

Krok 2 (pozostałe państwa). Indonezja, Filipiny, Meksyk i Japonia leżą w obrębie tzw. Pacyficznego Pierścienia Ognia, na granicach, gdzie jedna płyta litosfery podsuwa się pod drugą (subdukcja).

Krok 3 (wyjaśnienie). W obu typach granic płyt (ryft i subdukcja) magma znajduje się bardzo blisko powierzchni Ziemi lub dochodzi do niej (aktywny wulkanizm), co powoduje silne nagrzanie skał, wód podziemnych i powierzchniowych – niski stopień geotermiczny na tych obszarach sprzyja więc łatwemu wykorzystaniu wysokiej temperatury skał/wody do produkcji energii geotermalnej.

Odpowiedź: Islandia: płyty litosfery ulegają rozsuwaniu (ryft). Pozostałe państwa: zachodzi podsuwanie się jednej płyty litosfery pod drugą (subdukcja). Wyjaśnienie: na obu typach granic płyt magma (lawa) dochodzi blisko powierzchni Ziemi lub do niej, co sprzyja występowaniu w podłożu skał i wód o wysokiej temperaturze, wykorzystywanych w elektrowniach geotermalnych.

Krok 1. Okręg, z którego pochodzi ok. 40% złota wydobytego dotychczas na świecie oraz diamenty, platyna, węgiel i chrom, to okręg Witwatersrand w Republice Południowej Afryki – na mapie odpowiada punktowi 6.

Krok 2. Okręg XX-wiecznego przemysłu samochodowego, z postępującą deindustrializacją i silnym spadkiem liczby mieszkańców głównego miasta, to okręg Detroit w USA – na mapie odpowiada punktowi 2.

Krok 3. Dynamicznie rozwijający się ośrodek high-tech, korzystający z niższych kosztów pracy i dużej liczby młodych, wykwalifikowanych pracowników, to okręg Bangalore w Indiach – na mapie odpowiada punktowi 4.

Odpowiedź: 1. (RPA – Witwatersrand) – 6; 2. (Detroit, USA) – 2; 3. (Bangalore, Indie) – 4.

Krok 1 (A). Wydobycie rud metali kolorowych (miedzi) przerabianych w okręgu przemysłowym w tym samym województwie oraz węgiel brunatny to cechy województwa dolnośląskiego (okręg legnicko-głogowski, zagłębie turoszowskie) – na mapie to województwo oznaczone numerem 4.

Krok 2 (B). Liczne kamieniołomy surowców skalnych oraz historyczna tradycja wytopu rud żelaza (Stary Okręg Przemysłowy) wskazują na województwo świętokrzyskie – na mapie oznaczone numerem 5.

Krok 3 (C). Rozproszone, niewielkie złoża ropy naftowej (kenozoicznej, karpackiej) i niewielkie rafinerie to cechy województwa podkarpackiego – na mapie oznaczone numerem 6.

Odpowiedź: A – dolnośląskie – 4; B – świętokrzyskie – 5; C – podkarpackie – 6.

Krok 1. Na mapie największe koła (największa produkcja energii elektrycznej) występują w województwach łódzkim, mazowieckim i śląskim.

Krok 2 (czynnik 1 – zasoby surowców energetycznych). W województwach łódzkim (Bełchatów – węgiel brunatny) i śląskim (węgiel kamienny) znajdują się bogate złoża surowców energetycznych, blisko których wybudowano wielkie elektrownie – bliskość surowca ogranicza koszty jego transportu i sprzyja lokalizacji dużych elektrowni.

Krok 3 (czynnik 2 – duże zapotrzebowanie na energię). Województwa mazowieckie i śląskie charakteryzują się dużą liczbą ludności oraz silnie rozwiniętym, energochłonnym przemysłem (np. hutniczym, elektromaszynowym na Śląsku), co generuje duże zapotrzebowanie na energię elektryczną i uzasadnia lokalizowanie tam dużych mocy wytwórczych.

Odpowiedź: Czynnik 1: zasoby surowców energetycznych (węgla brunatnego i kamiennego) – w województwach łódzkim i śląskim umożliwiają produkcję energii w położonych blisko złóż elektrowniach. Czynnik 2: duże zapotrzebowanie na energię elektryczną wynikające z dużej liczby ludności i rozwiniętego, energochłonnego przemysłu w województwach mazowieckim i śląskim.

Krok 1. Rozwój przemysłu (reindustrializacja) prowadzi do powstawania nowych miejsc pracy, co zmniejsza bezrobocie i zwiększa dochody ludności, a poprzez wzrost produkcji przyczynia się do wzrostu PKB.

Krok 2. Reindustrializacja w XXI w. wiąże się z unowocześnianiem procesów technologicznych i zatrudnianiem pracowników o wyższych kwalifikacjach, co zwiększa wydajność pracy i konkurencyjność wyrobów przemysłowych, a to z kolei sprzyja wzrostowi eksportu i dalszemu rozwojowi gospodarczemu kraju.

Odpowiedź: 1. Rozwój przemysłu przyczynia się do powstawania nowych miejsc pracy (spadku bezrobocia) i wzrostu PKB. 2. Reindustrializacja sprzyja unowocześnieniu procesów technologicznych i zatrudnianiu lepiej wykwalifikowanych pracowników, co zwiększa wydajność pracy i konkurencyjność wyrobów, przyczyniając się do wzrostu eksportu.