Geografia PR — Maj 2020

Krok 1. Na zdjęciu satelitarnym granica między oświetloną (dzień) i nieoświetloną (noc) częścią Europy przechodzi tak, że zachodnia część kontynentu (Wyspy Brytyjskie, Półwysep Iberyjski) jest jeszcze oświetlona, a obszar, na którym leży Warszawa, znajduje się już w strefie nocy.

Krok 2. Oznacza to, że w Warszawie noc rozpoczęła się kilkadziesiąt minut wcześniej niż na obszarach leżących dalej na zachód – odpowiada to wariantowi A.

Krok 3. Ziemia obraca się z zachodu na wschód, dlatego punkty położone dalej na wschód (np. Warszawa względem Londynu) wcześniej wchodzą w strefę cienia (nocy) i wcześniej z niej wychodzą. To właśnie ruch obrotowy Ziemi z zachodu na wschód jest przyczyną tego, że różne miejscowości na tej samej szerokości geograficznej wchodzą w noc lub dzień w różnym czasie.

Odpowiedź: A4 – w Warszawie kilkadziesiąt minut wcześniej rozpoczęła się noc, co jest następstwem ruchu obrotowego Ziemi z zachodu na wschód.

Krok 1. Pierwsza tabela ma wysokie temperatury cały rok (11–22°C) i opady skoncentrowane na półroczu chłodniejszym (deszcze zimowe, susza latem) – to klimat śródziemnomorski, charakterystyczny dla wybrzeża Maroka (stacja 1).

Krok 2. Druga tabela ma bardzo wysokie temperatury (13–27,5°C) i opady bliskie zeru cały rok – to typowy klimat zwrotnikowy suchy (pustynny), jak w głębi Egiptu/Sahary (stacja 2).

Krok 3. Trzecia tabela ma umiarkowanie wysokie, wyrównane temperatury (13–18°C) i minimalne opady – to klimat podrównikowy suchy, typowy dla obszaru w okolicach równika po stronie zawietrznej/pustynnej (stacja 4, wybrzeże Namibii/Angoli, gdzie chłodzi zimny prąd morski).

Krok 4. Czwarta tabela ma umiarkowane, dość wyrównane temperatury (12–23°C) z opadami skoncentrowanymi w lecie (grudzień–luty na półkuli południowej) – to klimat podzwrotnikowy, typowy dla RPA (stacja 5).

Odpowiedź: 5, 2, 4, 1 (w kolejności tabel: pierwsza – 5, druga – 2, trzecia – 4, czwarta – 1).

Krok 1. Wysoka bariera orograficzna o kierunku SW–NE, dzieląca kraj klimatycznie i gospodarczo, to Atlas – to od razu wskazuje na Maroko, a nie na Egipt (nizinny, zdominowany przez dolinę Nilu) ani na RPA (leżącą w innej części kontynentu, z inną historią kolonizacji).

Krok 2. W Maroku miasta na wybrzeżu i nad rzekami (np. Fez, Marrakesz) mają starą, arabsko-berberyjską genezę, z typowym dla miast islamskich chaotycznym układem: wąskimi, krętymi ulicami (medina), bazarem (suk) i świątynią z minaretem (meczetem).

Odpowiedź: B1 – opisano Maroko, którego typ fizjonomiczny miasta charakteryzuje się chaotyczną strukturą przestrzenną, z centrum o wąskich ulicach, bazarem i świątynią z minaretem.

Krok 1. Linia przekroju I–II na mapie synoptycznej przebiega przez front ciepły (na mapie oznaczony czerwonymi półkolami), który w tym miejscu dopiero nadciąga – po stronie „I” znajduje się chłodne powietrze, a front wznosi się łagodnie w kierunku ciepłego sektora.

Krok 2. Rysunek numer 1 przedstawia klasyczny przekrój przez front ciepły: łagodnie nachyloną powierzchnię frontalną, przed którą (w kierunku ruchu frontu) występuje sekwencja chmur charakterystyczna dla nadchodzącego ciepłego frontu – najpierw wysokie Ci, potem Cs, As, a na samym froncie Ns i Cb (opady).

Krok 3. Rysunki 2–4 przedstawiają inne konfiguracje (front ciepły bez chmur opadowych przy powierzchni, front chłodny szybki, front zokludowany) – żaden z nich nie odpowiada układowi chmur i frontu widocznemu na linii I–II.

Odpowiedź: A (rysunek numer 1).

Krok 1. Na mapie synoptycznej nad Półwyspem Iberyjskim (w rejonie Madrytu) zaznaczony jest wyż baryczny (ośrodek wysokiego ciśnienia, oznaczony literą W).

Krok 2. W wyżu barycznym powietrze w środkowej i górnej troposferze osiada (zstępujący ruch mas powietrza), ponieważ powietrze "wypływa" u powierzchni od centrum wyżu na boki, a jego miejsce musi zająć powietrze osiadające z wyższych partii atmosfery.

Krok 3. Osiadające powietrze ogrzewa się adiabatycznie (sprężanie przy opadaniu), co zmniejsza jego wilgotność względną i utrudnia kondensację pary wodnej, a tym samym uniemożliwia powstawanie chmur.

Odpowiedź: W Madrycie panuje wyż baryczny, w którym powietrze osiada (zstępujący ruch mas powietrza) i ogrzewa się adiabatycznie, co utrudnia kondensację pary wodnej i powstawanie chmur – dlatego niebo jest bezchmurne.

Krok 1. Prądy morskie płynące w kierunku wyższych szerokości geograficznych to prądy ciepłe (niosą wodę z niższych, cieplejszych szerokości w stronę biegunów).

Krok 2. Punkt A leży na wybrzeżu Kolumbii Brytyjskiej (Kanada), gdzie działa ciepły Prąd Północnopacyficzny (Alaski); punkt D leży na wybrzeżu Florydy/Zatoki Meksykańskiej, gdzie działa ciepły Prąd Zatokowy – oba płyną w kierunku wyższych szerokości geograficznych. Punkty B (wybrzeże Labradoru – chłodny prąd) i C (wybrzeże Kalifornii – chłodny Prąd Kalifornijski) są pod wpływem prądów chłodnych, płynących w stronę niższych szerokości.

Krok 3. Ciepłe prądy morskie ogrzewają przylegające powietrze, zwiększając jego temperaturę i zdolność do parowania, co ma określone konsekwencje klimatyczne dla wybrzeża.

Odpowiedź: Miejsca: A, D. Konsekwencje: 1. Większa średnia roczna (dobowa) temperatura powietrza na wybrzeżu. 2. Większa roczna suma opadów atmosferycznych i większe zachmurzenie (a także mniejsza roczna amplituda temperatury powietrza).

Krok 1. Na mapie temperatury wód powierzchniowych oceanów widać, że u wybrzeży Peru i Angoli (w przeciwieństwie do sąsiednich obszarów na tych samych szerokościach) temperatura wody jest wyraźnie niższa – to skutek działania chłodnych prądów morskich (Peruwiańskiego u wybrzeży Peru, Benguelskiego u wybrzeży Angoli), wywołanych zjawiskiem upwellingu.

Krok 2. Cyklony tropikalne mogą powstawać tylko nad wodami o temperaturze powyżej ok. 26–27°C, ponieważ ich energia pochodzi z ciepła utajonego skraplającej się pary wodnej odparowującej z ciepłej powierzchni oceanu.

Krok 3. Ponieważ chłodne prądy morskie utrzymują temperaturę wody u wybrzeży Peru i Angoli poniżej progu potrzebnego do zainicjowania cyklonu, cyklony tropikalne się tam nie tworzą.

Odpowiedź: Względnie niska temperatura powierzchniowych wód oceanicznych, spowodowana występowaniem tam zimnych prądów morskich (Peruwiańskiego i Benguelskiego).

Krok 1. Na mapie widać, że strzałki trajektorii cyklonów zawsze prowadzą od rejonów ich powstawania (blisko równika, ale poza pasem ok. 0–5°) w kierunku wyższych szerokości geograficznych.

Krok 2. Na półkuli północnej trajektorie zakrzywiają się w prawo (np. w stronę NE), a na półkuli południowej w lewo – to skutek działania siły Coriolisa, która odchyla poruszające się masy powietrza w prawo na półkuli północnej i w lewo na półkuli południowej.

Krok 3. Dodatkowo cyklony, docierając do wybrzeży i przemieszczając się nad obszary lądowe, słabną i zanikają, ponieważ tracą dopływ energii z ciepłej powierzchni oceanu.

Odpowiedź: 1. Cyklony tropikalne przemieszczają się od obszarów podrównikowych w kierunku wyższych szerokości geograficznych. 2. Trajektorie cyklonów odchylają się zgodnie z działaniem siły Coriolisa – na półkuli północnej w prawo, a na półkuli południowej w lewo (i zanikają po dotarciu nad obszary lądowe).

Krok 1. 22 czerwca (przesilenie letnie) Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Raka, a dla miejscowości na półkuli północnej powyżej zwrotnika wysokość górowania Słońca wyraża się wzorem: $\phi =90°-h+\delta$, gdzie $h$ to zmierzona wysokość górowania, a $\delta$ deklinacja Słońca.

Krok 2. Podstawiamy dane: $\phi =90°-59°10^{\prime }+23°26^{\prime }$.

Krok 3. Wykonujemy obliczenia: $90°-59°10^{\prime }=30°50^{\prime }$, a następnie $30°50^{\prime }+23°26^{\prime }=54°16^{\prime }$.

Krok 4. Otrzymana szerokość geograficzna to 54°16'N. Spośród podanych miejsc na mapie szczegółowej Suwalskiego Parku Krajobrazowego, tej szerokości geograficznej odpowiada punkt na brzegu jeziora Hańcza, na granicy pól C1/C2 (odczytane ze skali szerokości geograficznej na ramce mapy).

Odpowiedź: $\phi =54°16^{\prime }N$. Pomiar został wykonany na brzegu jeziora Hańcza na granicy pól mapy C1/C2 (odpowiedź C).

Stwierdzenie 1. Rezerwat w polu C2 (Rezerwat Jezioro Hańcza) leży na obszarze silnie urzeźbionym, wśród wzgórz morenowych, a nie na płaskiej równinie sandrowej; na fotografii widoczne są duże głazy narzutowe (eratyki) pozostawione przez lądolód, a nie otoczaki rzeczne. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Wzgórza moreny czołowej powstają w wyniku akumulacji materiału skalnego transportowanego i spychanego przez czoło lądolodu w miejscu jego dłuższego zatrzymania – jest to więc rzeczywiście efekt akumulacyjnej działalności lądolodu. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 3. Na wysoczyznach morenowych (suchszych, żyźniejszych siedliskach) dominują zwykle lasy liściaste typu grądowego lub bory mieszane, a nie lasy łęgowe (rosnące w dolinach rzecznych, na terenach okresowo zalewanych); w obniżeniach terenu, wilgotniejszych, częściej występują właśnie lasy łęgowe, nie buczyny. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: F, P, F.

Krok 1. Na mapie szczegółowej widać, że przez jezioro Hańcza przepływa rzeka Czarna Hańcza (wpływa i wypływa z jeziora) – jezioro Hańcza jest więc jeziorem przepływowym, nie bezodpływowym.

Krok 2. Duża przezroczystość wody oznacza mało unoszącego się w niej planktonu i materii organicznej, co jest charakterystyczne dla jezior mało żyznych – oligotroficznych (a nie eutroficznych, w których woda jest zwykle mętna od glonów).

Krok 3. Jezioro Jaczno ma dużą ilość planktonu, co świadczy o wysokiej trofii (eutrofii), natomiast Hańcza – ze względu na przezroczystość wody – jest oligotroficzna; to są więc dwa różne typy jezior pod względem zawartości substancji biogennych (różny typ, nie ten sam).

Odpowiedź: przepływowym; oligotroficznych; innego.

Krok 1. Na mapie szczegółowej jezioro Hańcza ma wydłużony, wąski kształt, o przebiegu zbliżonym do południkowego, oraz jest znane jako najgłębsze jezioro w Polsce (ponad 100 m głębokości), ze stromymi brzegami – to cechy typowe dla jezior rynnowych, powstałych w wyerodowanych przez lądolód (i wody roztopowe) głębokich rynnach.

Krok 2. Jeziora morenowe (zaporowe) mają zwykle nieregularny kształt, mniejszą głębokość i powstają w zagłębieniach między wzgórzami moreny czołowej – to nie odpowiada cechom Hańczy.

Odpowiedź: B2 – Hańcza jest jeziorem rynnowym, o czym świadczą jego głębokość, strome brzegi i zbliżone do południkowego ułożenie misy.

Krok 1. Jezioro kryptodepresyjne to takie, którego dno w najgłębszym miejscu leży poniżej poziomu morza (0 m n.p.m.).

Krok 2. Maksymalna głębokość jeziora Hańcza wynosi 108 m, a linia brzegowa leży na wysokości 227 m n.p.m., więc najgłębszy punkt dna znajduje się na wysokości: $227\text{m}-108\text{m}=119\text{m n.p.m.}$

Krok 3. Ponieważ 119 m n.p.m. jest wartością dodatnią (powyżej poziomu morza), dno jeziora nie sięga poniżej poziomu morza – jezioro Hańcza nie jest więc kryptodepresyjne.

Odpowiedź: nie należy – najgłębszy punkt dna jeziora Hańcza jest położony 108 m poniżej linii brzegowej, czyli na wysokości 119 m n.p.m., a więc powyżej poziomu morza.

Krok 1. Na mapie widać, że dolina Czarnej Hańczy w tym miejscu jest wąska i głęboko wcięta w otaczającą wysoczyznę – gęsto ułożone poziomice po obu jej stronach wskazują na strome zbocza.

Krok 2. Rzeka ma tam kręty (meandrujący) przebieg, a fragmenty doliny są porośnięte lasem (widoczne sygnatury lasu wzdłuż koryta).

Krok 3. W niektórych miejscach dno doliny jest częściowo zabagnione (widoczne sygnatury bagien/podmokłości na mapie).

Odpowiedź: 1. Dolina jest wąska i głęboko wcięta, o stromych zboczach. 2. Rzeka ma kręty przebieg. 3. Fragmenty doliny są porośnięte lasem, a dno jest miejscami zabagnione.

Krok 1. Oz i rynna polodowcowa mają na szkicu podobny, wydłużony, w miarę prosty kształt – obie formy są związane z topniejącym lądolodem i mają genezę fluwioglacjalną (powstały w związku z działalnością wód roztopowych lądolodu).

Krok 2. Różnica polega na charakterze rzeźby: oz jest wąskim, wypukłym wałem (formą akumulacyjną, wyniesioną nad otoczenie – powstałą z osadów niesionych przez wody podlodowcowe w tunelach), natomiast rynna polodowcowa jest formą wklęsłą, erozyjną (obniżeniem, wyżłobionym przez wody roztopowe lub lądolód, w którym często leży dziś jezioro lub płynie rzeka).

Odpowiedź: Podobieństwo: obie formy mają wydłużony kształt i są formami fluwioglacjalnymi (powstałymi w związku z wodami roztopowymi lądolodu). Różnica: oz jest wypukłą formą akumulacyjną, a rynna polodowcowa jest wklęsłą formą erozyjną.

Krok 1. Równina Augustowska jest w większości sandrem (rozległą, piaszczystą równiną wodnolodowcową), więc łańcuch przyczynowo-skutkowy musi zaczynać się od akumulacji osadów fluwioglacjalnych (G) przez wody roztopowe wypływające z lądolodu.

Krok 2. Z nagromadzonych osadów fluwioglacjalnych uformował się sandr (A) – rozległa, piaszczysta powierzchnia.

Krok 3. Na ubogich w składniki pokarmowe, przepuszczalnych piaskach sandrowych najlepiej rozwija się las iglasty (sosnowy) (E), a nie las liściasty (wymagający żyźniejszych, wilgotniejszych gleb).

Krok 4. Pod lasem iglastym, na piaszczystym, kwaśnym podłożu, w klimacie umiarkowanym rozwija się proces bielicowania – powstaje gleba bielicowa (C), typowa dla obszarów sandrowych pokrytych borami.

Odpowiedź: G–A–E–C.

Krok 1. Na mapie liczba dni z pokrywą śnieżną jest wyraźnie większa na wschodzie Polski (w tym na Nizinie Podlaskiej) niż na zachodzie (na Nizinie Szczecińskiej).

Krok 2. Nizina Szczecińska leży bliżej Oceanu Atlantyckiego i Morza Bałtyckiego, dzięki czemu zimą silniej oddziałują na nią masy powietrza morskiego, łagodniejsze i cieplejsze, co skraca czas zalegania śniegu i sprzyja szybszym odwilżom.

Krok 3. Nizina Podlaska, leżąca dalej na wschodzie, znajduje się pod silniejszym wpływem chłodnych mas powietrza kontynentalnego napływających z Rosji/Białorusi, co sprzyja niższym temperaturom zimą i dłuższemu utrzymywaniu się pokrywy śnieżnej.

Odpowiedź: Nizina Szczecińska, leżąca bliżej Atlantyku i Bałtyku, jest zimą poddawana silniejszym, ocieplającym wpływom oceanicznym, co skraca czas zalegania pokrywy śnieżnej, natomiast Nizina Podlaska, położona dalej na wschodzie, silniej podlega wpływom chłodnego powietrza kontynentalnego, co wydłuża czas zalegania śniegu.

Krok 1. Rysunek 3 przedstawia proste, poziome warstwy skalne bez uskoku i bez intruzji – to musi być stan najstarszy, wyjściowy, zanim zaszły jakiekolwiek deformacje.

Krok 2. Rysunek 2 pokazuje te same warstwy, ale już sfalowane (pogięte) – świadczy to o ruchach tektonicznych (fałdowaniu), które nastąpiły po stanie z rysunku 3.

Krok 3. Rysunek 6 przedstawia sfalowane warstwy z dodatkowo widocznym uskokiem – uskok powstał więc po sfałdowaniu warstw.

Krok 4. Rysunek 4 pokazuje uskok oraz nową, płaską warstwę osadową na powierzchni (efekt erozji i wyrównania rzeźby, a potem osadzenia nowej warstwy) – to kolejny, młodszy etap.

Krok 5. Rysunek 1 przedstawia dodatkowo intruzję magmową przecinającą wszystkie wcześniejsze warstwy oraz górę wulkaniczną na powierzchni – intruzja musi być młodsza niż otaczające ją warstwy i uskok, więc to kolejny etap.

Krok 6. Rysunek 5 przedstawia tę samą sytuację co rysunek 1, ale z widocznym już śladem erozji (obniżeniem) na powierzchni góry – jest to więc etap najmłodszy, następujący po ostudzeniu intruzji.

Odpowiedź: 3–2–6–4–1–5 (od najstarszego do najmłodszego wydarzenia).

Krok 1. Islandia leży na Środkowoatlantyckim Grzbiecie Śródoceanicznym, na granicy dwóch płyt litosfery – amerykańskiej (na zachodzie) i eurazjatyckiej (na wschodzie); Höfn, leżące na wschodnim wybrzeżu, faktycznie znajduje się w części należącej do płyty eurazjatyckiej – informacja A jest prawdziwa.

Krok 2. Skały powierzchniowe Islandii to głównie młode skały wulkaniczne (bazalty) powstałe w neogenie i holocenie – nie są to skały głębinowe (plutoniczne), a orogeneza hercyńska (paleozoiczna) nie ma tu żadnego znaczenia – informacje B i C są błędne.

Krok 3. Wody termalne na Islandii są związane z aktywnością wulkaniczną i geotermalną, czyli występują w obszarach najmłodszych skał (holoceńskich), a nie najstarszych (neogeńskich) – informacja D jest błędna.

Krok 4. Wulkany leżące pod lodowcami lub w ich bliskim sąsiedztwie mogą podczas erupcji powodować gwałtowne topnienie lodu, co prowadzi do katastrofalnych powodzi lodowcowych (tzw. jökulhlaup) – informacja E jest prawdziwa.

Odpowiedź: A, E.

Wpływ na spadek temperatury. Podczas dużych erupcji do atmosfery (nawet do stratosfery) trafiają duże ilości pyłów wulkanicznych oraz gazów (np. SO2), które łącząc się z wodą tworzą aerozole siarczanowe. Pyły i aerozole rozpraszają oraz odbijają promieniowanie słoneczne, zmniejszając jego dopływ do powierzchni Ziemi, co prowadzi do spadku temperatury powietrza w skali globalnej.

Wpływ na wzrost temperatury. Erupcje wulkaniczne emitują też gazy cieplarniane, takie jak CO2 i metan. Gazy te, gromadząc się w atmosferze, wzmacniają efekt cieplarniany (zatrzymują więcej promieniowania podczerwonego odbitego od powierzchni Ziemi), co w dłuższej perspektywie przyczynia się do wzrostu temperatury powietrza.

Odpowiedź: Duże erupcje wulkaniczne mogą obniżać temperaturę powietrza w skali globalnej poprzez pyły i aerozole siarczanowe rozpraszające promieniowanie słoneczne, a jednocześnie mogą podwyższać temperaturę poprzez emisję gazów cieplarnianych (CO2, metan), które wzmacniają efekt cieplarniany.

Wiersz 1. Gleby wytworzone na skałach węglanowych (wapieniach, dolomitach, marglach) to rędziny – ich obszarem występowania z podanej listy są okolice Chęcin w Górach Świętokrzyskich, gdzie właśnie odkrywa się skały węglanowe (wapienie dewońskie).

Wiersz 2. Gleby wytworzone na słabo przepuszczalnym podłożu, stale lub okresowo podtapiane, to gleby bagienne – w Polsce typowe dla dużych dolin rzecznych z rozlewiskami, np. Doliny Biebrzy i Narwi.

Wiersz 3. Gleby wytworzone na lessie, przy udziale roślinności łąkowo-stepowej/leśno-stepowej, to czarnoziemy – w Polsce występują na obszarach lessowych, takich jak Płaskowyż Głubczycki.

Odpowiedź: rędziny – okolice Chęcin w Górach Świętokrzyskich; bagienne – Dolina Biebrzy i Narwi; czarnoziemy – Płaskowyż Głubczycki.

Krok 1. Deformacje ciągłe (plastyczne) warstw skalnych pod wpływem naprężeń tektonicznych prowadzą do ich fałdowania – warstwy uginają się, tworząc fałdy, bez utraty ich spójności.

Krok 2. Gdy naprężenia były bardzo duże, fałd może zostać przewrócony (obalony) tak silnie, że jego dolna część zostaje oderwana od podłoża wzdłuż powierzchni nasunięcia – jest to już deformacja nieciągła (pęknięcie, przesunięcie mas skalnych).

Krok 3. Oderwany, obalony fałd (płaszczowina) jest następnie przemieszczany (nasuwany) na dalszą odległość po powierzchni nasunięcia, nakładając się na młodsze, niezaburzone warstwy podłoża.

Odpowiedź: Płaszczowina powstała w wyniku silnego sfałdowania warstw skalnych (deformacja ciągła), a następnie obalenia i oderwania (odkłucia) tego fałdu od podłoża oraz przemieszczenia (nasunięcia) go na znaczną odległość wzdłuż powierzchni nieciągłości (deformacja nieciągła).

Wiersz 1. Największe w Polsce złoża gipsów i anhydrytów powstałe w neogenie znajdują się w Niecce Nidziańskiej (region ciechocińsko-solecko-buski, np. Gacki, Leszcze) – to region numer 4.

Wiersz 2. Elementy charakterystyczne dla platformy wschodnioeuropejskiej (stary, prekambryjski fundament) występują w północno-wschodniej Polsce, w tym na Pojezierzu Mazurskim – to region numer 1.

Wiersz 3. Struktury płaszczowinowe (nasunięte fałdy) są typowe dla Karpat fliszowych, do których należą Beskidy Lesiste – to region numer 5.

Odpowiedź: 4, 1, 5.

Krok 1. Obszar numer 5 to Beskidy Lesiste (część Bieszczadów), gdzie w dolinie Sanu (największej rzeki tego regionu) wybudowano duże zbiorniki retencyjne (Zalew Soliński i Myczkowski) – informacja C jest prawdziwa.

Krok 2. Charakterystyczną cechą szaty roślinnej Bieszczadów są rozległe, bezleśne formacje trawiaste w najwyższych partiach gór – połoniny; to jedna z najbardziej rozpoznawalnych cech tego regionu – informacja D jest prawdziwa.

Krok 3. Na tym obszarze leży tylko jeden park narodowy (Bieszczadzki Park Narodowy), więc informacja A jest błędna; formy krasu podziemnego nie są charakterystyczne dla flisz karpackiego (zbudowanego głównie z piaskowców i łupków, a nie skał węglanowych) – informacja B jest błędna; rzeźba Beskidów Lesistych ma charakter górski, ukształtowany głównie przez procesy erozyjne rzek i ruchy tektoniczne, a nie przez zlodowacenia plejstoceńskie (obszar ten leżał poza zasięgiem lądolodu) – informacja E jest błędna.

Odpowiedź: C, D.

Wiersz 1. Państwo z ludnością w większości prawosławną (72%) i znaczącym udziałem muzułmanów (19%), przyjęte do NATO w tym okresie, to Czarnogóra (przyjęta w 2017 r.) – na mapie oznaczona numerem 3.

Wiersz 2. Państwo z przewagą muzułmanów (57%) to Albania (przyjęta do NATO w 2009 r.) – na mapie oznaczona numerem 4.

Wiersz 3. Państwo z przewagą katolików (86%) to Chorwacja (przyjęta do NATO w 2009 r.) – na mapie oznaczona numerem 1.

Odpowiedź: Czarnogóra – 3; Albania – 4; Chorwacja – 1.

Krok 1. Prisztina jest stolicą Kosowa, które ogłosiło niepodległość w 2008 r., a Dżuba jest stolicą Sudanu Południowego, które uzyskało niepodległość w 2011 r. – oba te wydarzenia miały miejsce w XXI wieku.

Krok 2. Wraz z uzyskaniem niepodległości przez te państwa, miasta te – dotąd o charakterze głównie usługowym/regionalnym – zaczęły pełnić nową funkcję administracyjną najwyższego szczebla.

Odpowiedź: Miasta Prisztina i Dżuba uzyskały funkcję stołeczną (stolic państw) po ogłoszeniu niepodległości odpowiednio przez Kosowo i Sudan Południowy.

Stwierdzenie 1. Cztery języki urzędowe Szwajcarii to niemiecki, francuski i włoski (języki germańskie/romańskie z rodziny indoeuropejskiej) oraz retoromański – również język romański, a więc indoeuropejski. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 2. Obszar oznaczony literą A to duży, centralny obszar Szwajcarii (wokół Zurychu i Berna) – tam większość ludności mówi po niemiecku, czyli językiem germańskim, a nie romańskim. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 3. Obszar oznaczony literą B leży w południowo-wschodniej części kraju (region z ciemniejszym oznaczeniem na mapie, graniczący z Włochami) – tam większość ludności mówi po włosku (kanton Ticino), nie po francusku (francuski dominuje w zachodniej Szwajcarii, w obszarze oznaczonym pasami po lewej stronie mapy). Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: P, F, F.

Wiersz 1. Imigranci z Polski, Turcji i Rosji trafiają głównie do Niemiec – to wynik bliskości geograficznej (Polska), historycznych umów o pracownikach gościnnych (Turcja) oraz więzi migracyjnych z Europą Wschodnią (Rosja).

Wiersz 2. Imigranci z Indii, Egiptu i Bangladeszu (kraje o dużej liczbie migrantów pracujących w budownictwie i usługach) trafiają w dużej mierze do bogatych krajów Zatoki Perskiej – tu do Kuwejtu.

Wiersz 3. Imigranci z Algierii, Maroka i Portugalii trafiają głównie do Francji – to efekt kolonialnych związków Francji z krajami Maghrebu oraz bliskości i historycznych migracji z Portugalii.

Odpowiedź: Niemcy; Kuwejt; Francja.

Stwierdzenie 1. Piramida z 2015 r. ma najszerszą podstawę w grupach wieku produkcyjnego (widoczne szerokie "garby" w przedziale ok. 20–70 lat), a prognozy na 2040 i 2065 r. pokazują wyraźne "wysmuklenie" piramidy w tych grupach wiekowych – rzeczywiście w 2015 r. liczba osób w wieku produkcyjnym (podaż siły roboczej) była największa. Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 2. Na wszystkich trzech piramidach widać, że słupki kobiet (czerwone, po prawej) w grupach wiekowych powyżej 75 lat są dłuższe (szersze) niż słupki mężczyzn (niebieskie, po lewej) w tych samych grupach – kobiety żyją statystycznie dłużej, więc w starszych grupach wiekowych przeważają liczebnie (wyższy współczynnik feminizacji). Stwierdzenie jest prawdziwe (P).

Stwierdzenie 3. Współczynnik obciążenia demograficznego ludnością w wieku poprodukcyjnym to relacja liczby osób starszych do liczby osób w wieku produkcyjnym. Ponieważ w 2040 r. udział osób starszych będzie większy, a jednocześnie grupa produkcyjna będzie węższa niż w 2015 r., współczynnik ten będzie w 2040 r. większy, nie mniejszy, niż w 2015 r. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: P, P, F.

Podobieństwa. Oba typy rolnictwa – mimo różnicy w intensywności – są wysoko rozwinięte gospodarczo: charakteryzują się wysokim poziomem mechanizacji (duże, sprawne parki maszynowe) oraz wysokim poziomem towarowości produkcji (produkcja w większości trafia na rynek, nie na potrzeby własne gospodarstwa).

Różnice. Rolnictwo intensywne Francji i Wielkiej Brytanii cechuje się znacznie większym zużyciem nawozów sztucznych na hektar oraz wyższymi plonami z hektara niż rolnictwo ekstensywne USA i Kanady. Z drugiej strony, gospodarstwa w USA i Kanadzie mają znacznie większą powierzchnię przeciętnego gospodarstwa niż gospodarstwa we Francji i Wielkiej Brytanii – tam wyższe plony i intensywność "kompensują" mniejszą powierzchnię ziemi.

Odpowiedź: Podobieństwa: 1. Wysoki poziom mechanizacji produkcji rolnej. 2. Wysoki poziom towarowości produkcji rolnej. Różnice: 1. Większe zużycie nawozów sztucznych we Francji i Wielkiej Brytanii niż w USA i Kanadzie. 2. Większa powierzchnia gospodarstw rolnych w USA i Kanadzie niż we Francji i Wielkiej Brytanii (przy wyższych plonach we Francji i Wielkiej Brytanii).

Stwierdzenie 1. Niziny Wewnętrzne w USA (tzw. Corn Belt) leżą w klimacie umiarkowanym ciepłym (kontynentalnym), nie w klimacie zwrotnikowym wilgotnym – kukurydza dobrze się tam udaje dzięki żyznym glebom i wystarczającej sumie opadów w sezonie wegetacyjnym, a nie dzięki klimatowi zwrotnikowemu. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 2. Głównym producentem kukurydzy są Stany Zjednoczone (klimat umiarkowany), a głównym producentem bawełny – Chiny i Indie, ale też Stany Zjednoczone; klimat monsunowy nie jest warunkiem koniecznym dla żadnej z tych roślin u głównych producentów (USA nie ma klimatu monsunowego). Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Stwierdzenie 3. Bawełna wymaga dużo wilgoci w początkowych fazach wzrostu, ale w okresie zbiorów (dojrzewania i otwierania się główek z włóknem) potrzebuje warunków suchych i słonecznych, bo nadmiar wilgoci wtedy niszczy jakość włókna. Stwierdzenie jest fałszywe (F).

Odpowiedź: F, F, F.

Krok 1. Na fotografii 1. widoczna jest maszyna (sadzarka ryżu) obsługiwana przez jednego operatora, zastępująca pracę wielu ludzi sadzących ryż ręcznie – to typowy przykład rolnictwa intensywnego, opartego na dużych nakładach kapitału (maszyny) na jednostkę powierzchni, a nie na dużych nakładach pracy ludzkiej.

Krok 2. Wysoki poziom mechanizacji produkcji rolnej jest charakterystyczny dla wysoko rozwiniętych gospodarczo krajów i terytoriów Azji, takich jak Tajwan, w przeciwieństwie do słabiej rozwiniętych obszarów (np. Nowa Gwinea) czy peryferyjnie położonego, słabo zaludnionego Sachalinu.

Odpowiedź: B1 – rolnictwo intensywne kapitałochłonne, charakterystyczne dla wyspy Tajwan.

Krok 1. Na fotografii 2. widoczna jest grupa ludzi ręcznie sadzących ryż na zalanym polu – to typowy obraz rolnictwa ekstensywnego, pracochłonnego, typowego dla słabiej rozwiniętych regionów Azji.

Krok 2. Takie regiony charakteryzują się bardzo dużą gęstością zaludnienia obszarów wiejskich i niskim poziomem rozwoju gospodarczego, co oznacza z jednej strony obfitość, a z drugiej niski koszt siły roboczej, a jednocześnie brak kapitału na zakup maszyn rolniczych.

Krok 3. Duże zasoby (i niski koszt) siły roboczej umożliwiają prowadzenie bardzo pracochłonnej uprawy ryżu (ręczne sadzenie, pielenie, zbiory) bez konieczności mechanizacji, a niski poziom rozwoju gospodarczego ogranicza możliwości inwestycji w maszyny rolnicze.

Odpowiedź: Czynnik: duża gęstość zaludnienia (duże zasoby siły roboczej) i niski poziom rozwoju gospodarczego. Uzasadnienie: duże zasoby pracy ludzkiej przy niskim jej koszcie umożliwiają prowadzenie bardzo pracochłonnej uprawy ryżu, a niski poziom rozwoju gospodarczego ogranicza możliwość mechanizacji (zakupu maszyn rolniczych).

Regiony A i B. Region A leży na północno-wschodnich pojezierzach, a region B w Karpatach/Bieszczadach – oba obszary są chłodniejsze i wyżej położone, z krótkim okresem wegetacyjnym oraz dużym udziałem trwałych użytków zielonych (łąk i pastwisk) w strukturze użytków rolnych, ze względu na niższe temperatury i urozmaiconą, mniej sprzyjającą uprawom rzeźbę terenu.

Regiony C i D. Region C leży w rejonie Lubelszczyzny/Wyżyny Lubelskiej, a region D w Wielkopolsce/na Kujawach – oba te obszary leżą w strefie deficytu wody dla rolnictwa (niskie sumy opadów, żyzne, dobrze przepuszczalne gleby) i są to tradycyjne regiony o dużym udziale buraków cukrowych w strukturze zasiewów (żyzne czarnoziemy/gleby brunatne, ciepłe lato).

Odpowiedź: A i B: 1, 4. C i D: 2, 5.

Argument 1. Projektowany sad znajduje się na łagodnym stoku o wyższym położeniu (widoczne poziomice 200–240 m) niż dno doliny, co – zwłaszcza jeśli stok ma ekspozycję południową – sprzyja lepszemu nasłonecznieniu i ogrzewaniu gleby, korzystnym dla ciepłolubnych drzew owocowych, a jednocześnie chroni przed zastojami chłodnego powietrza (przymrozkami) charakterystycznymi dla dna doliny.

Argument 2. Łagodne nachylenie terenu (niewielkie odległości między poziomicami) umożliwia swobodne wykorzystanie maszyn rolniczych do pielęgnacji sadu oraz do zbiorów owoców.

Argument 3. W bliskim sąsiedztwie obszaru przebiega droga i linia kolejowa ze stacją, co zapewnia dobre połączenie transportowe niezbędne do wywozu zebranych owoców do odbiorców, a bliskość zabudowy (wsi) zapewnia dostęp do lokalnych zasobów pracy przy zbiorach.

Odpowiedź: 1. Umiarkowanie nasłonecznione, wyższe położenie na stoku chroni przed przymrozkami charakterystycznymi dla dna doliny. 2. Łagodne nachylenie stoku umożliwia wykorzystanie maszyn do pielęgnacji i zbiorów. 3. Bliskość drogi i kolei ze stacją umożliwia sprawny wywóz owoców, a bliskość miejscowości zapewnia zasoby pracy.

Województwo 1. Region centralno-południowy z dużymi nadwyżkami energii, w którym działa największa w Polsce elektrownia cieplna opalana węglem brunatnym wydobywanym metodą odkrywkową (Elektrownia Bełchatów, woj. łódzkie) – odpowiada czynnikowi C.

Województwo 2. Sąsiadujące województwo (opolskie), gdzie zlokalizowana jest duża elektrownia cieplna korzystająca z surowca (węgla brunatnego) wydobywanego w sąsiednim województwie, a samo województwo ma niewielki potencjał demograficzny – odpowiada czynnikowi D.

Województwo 3. Województwo śląskie, z licznymi elektrowniami cieplnymi opalanymi węglem kamiennym i bogatymi złożami tego surowca na swoim terenie – odpowiada czynnikowi A.

Odpowiedź: 1 – C, 2 – D, 3 – A.

Wiersz 1. Duże niedobory energii mimo wydobycia węgla kamiennego (surowca karbońskiego) w zagłębiu o bardzo dużych zasobach wskazują na województwo lubelskie – tam znajduje się Lubelskie Zagłębie Węglowe, ale energia elektryczna w dużej mierze zużywana jest poza tym regionem.

Wiersz 2. Zrównoważony bilans dzięki elektrowniom na węglu brunatnym wskazuje na województwo wielkopolskie – tam działa Elektrownia Konin (rejon Konina), zasilana lokalnym węglem brunatnym.

Wiersz 3. Niewielkie zaludnienie, niskie uprzemysłowienie i krótkie rzeki odpływające do Rosji wskazują na województwo warmińsko-mazurskie (rzeki uchodzące do Zalewu Wiślanego/Pregoły w kierunku Rosji/Obwodu Kaliningradzkiego).

Wiersz 4. Elektrownie wodne oraz największa w Polsce elektrownia geotermalna (Bańska Niżna/Podhale) i rzeki o dużym spadku wskazują na województwo małopolskie (Podhale, Karpaty).

Odpowiedź: lubelskie; wielkopolskie; warmińsko-mazurskie; małopolskie.

Legnica. Legnica leży na mapie w rejonie miasta numer 5 (południowo-zachodnia Polska, Dolny Śląsk) i jest znana z huty metali kolorowych (huta miedzi) – funkcjonującej w oparciu o lokalne złoża rud miedzi (LGOM).

Miasto numer 1. Miasto oznaczone numerem 1 leży na wybrzeżu (skrajnie północno-zachodnia część mapy) – to Świnoujście, gdzie znajduje się terminal LNG (gazoport) – jedyny tego typu obiekt w Polsce w tym okresie.

Świecie. Świecie (miasto numer 2 na mapie, w województwie kujawsko-pomorskim) jest znane z dużej fabryki celulozy i papieru (Mondi Świecie).

Odpowiedź: Legnica – numer 5 – C (huta metali kolorowych); Świnoujście – numer 1 – A (gazoport); Świecie – numer 2 – D (fabryka celulozy i papieru).

Czynnik 1. Poziom rozwoju społeczno-gospodarczego i zasoby finansowe państwa – wpływają na możliwość ponoszenia wysokich kosztów budowy nowoczesnych, kapitałochłonnych elektrowni (np. jądrowych czy dużych farm wiatrowych/fotowoltaicznych), których budowa jest bardzo droga.

Czynnik 2. Świadomość ekologiczna społeczeństwa i polityka klimatyczna państwa (w tym zobowiązania międzynarodowe dotyczące limitów emisji CO2) – sprzyjają decyzjom o odchodzeniu od energetyki opartej na paliwach kopalnych na rzecz odnawialnych źródeł energii, tak jak to widać np. w krajach skandynawskich na mapie.

Odpowiedź: 1. Zasoby finansowe/poziom rozwoju gospodarczego – budowa nowoczesnych elektrowni (zwłaszcza jądrowych i odnawialnych) jest bardzo kapitałochłonna, dlatego mogą sobie na nią pozwolić głównie państwa bogatsze. 2. Świadomość ekologiczna społeczeństwa i zobowiązania międzynarodowe w zakresie ochrony środowiska – sprzyjają odchodzeniu od energetyki cieplnej (paliw kopalnych) na rzecz odnawialnych źródeł energii.

Krok 1. Praca przewozowa (w tonokilometrach) to iloczyn masy przewożonego towaru i odległości przewozu – jest ona największa dla tego rodzaju transportu, który przewozi bardzo duże masy towarów na bardzo duże odległości.

Krok 2. Transport morski przewozi ogromne masy towarów masowych (ropa, węgiel, kontenery) na bardzo duże, transoceaniczne odległości – dzięki temu, mimo relatywnie niskiej prędkości, generuje największą pracę przewozową ze wszystkich rodzajów transportu.

Odpowiedź: A2 – transport morski, ponieważ charakteryzuje się najwyższą średnią odległością przewozu i dużą masą przewożonych towarów.

Japonia, Indonezja, Filipiny. Te kraje są państwami wyspiarskimi (archipelagowymi), złożonymi z wielu wysp – żegluga kabotażowa (między własnymi portami) jest tam często najprostszym, a czasem jedynym sposobem transportu towarów i ludzi między poszczególnymi wyspami tego samego kraju.

Brazylia, Australia, Chile. Te kraje mają bardzo dużą powierzchnię i niezwykle długą linię brzegową, wzdłuż której leżą liczne miasta portowe – żegluga kabotażowa jest tam efektywnym sposobem transportu towarów między odległymi regionami kraju, alternatywnym względem transportu lądowego na bardzo duże odległości.

Odpowiedź: Japonia, Indonezja, Filipiny – są to kraje wyspiarskie (archipelagowe), złożone z wielu wysp. Brazylia, Australia, Chile – mają bardzo dużą powierzchnię i długą linię brzegową.

Krok 1. Australia i Oceania to region o relatywnie niewielkim całkowitym PKB (ze względu na małą liczbę ludności), ale bardzo wysokim PKB na mieszkańca (dzięki wysoko rozwiniętej Australii i Nowej Zelandii) – takim wierszem jest C (PKB ogółem najmniejsze z podanych – 1536 mld USD, a PKB na mieszkańca wysokie – 38 561 USD).

Krok 2. Azja to region o ogromnej liczbie ludności i bardzo dużym całkowitym PKB, ale ze względu na duży udział krajów słabiej rozwiniętych – ze stosunkowo niskim PKB na mieszkańca – takim wierszem jest E (największe całkowite PKB – 27 539 mld USD, ale niskie PKB na mieszkańca – 6172 USD).

Odpowiedź: Australia i Oceania – C; Azja – E.

Wiersz 2. Państwo z bardzo niskim udziałem rolnictwa (2,6%) i wysokim udziałem przemysłu (44,2%, w tym wydobycia ropy naftowej) – to profil gospodarki naftowej Arabii Saudyjskiej.

Wiersz 3. Państwo z najniższym udziałem rolnictwa (1,1%) i bardzo wysokim udziałem usług (68,7%) – to charakterystyczny profil wysoko rozwiniętej gospodarki usługowej Japonii.

Odpowiedź: 2. Arabia Saudyjska; 3. Japonia.

Wiersz A. Państwo afrykańskie, w którego eksporcie ropa naftowa stanowi aż 93% – to Nigeria, kraj o gospodarce silnie uzależnionej od eksportu ropy naftowej z delty Nigru; na mapie oznaczona numerem 3.

Wiersz B. Państwo, w którego eksporcie dominują diamenty (82%) – to Botswana, jeden z największych producentów diamentów w Afryce; na mapie oznaczona numerem 4.

Wiersz C. Państwo, w którego eksporcie dominuje kakao (42%) oraz owoce i orzechy – to Wybrzeże Kości Słoniowej, największy producent kakao na świecie; na mapie oznaczone numerem 2.

Odpowiedź: A – Nigeria – 3; B – Botswana – 4; C – Wybrzeże Kości Słoniowej – 2.

Korzyść. Wysoki, wciąż rosnący popyt na żywność na rynku światowym (wynikający ze wzrostu liczby ludności świata) zapewnia producentom żywności i budżetom państw stabilne dochody z eksportu, które mogą być wykorzystane do inwestycji w modernizację gospodarki i infrastrukturę, a produkcja rolna daje też miejsca pracy ludności wiejskiej.

Zagrożenie. Ceny produktów rolnych na rynku światowym są niestabilne i zwykle niższe niż ceny towarów przetworzonych, a dodatkowo produkcja rolna jest bardzo podatna na niekorzystne zjawiska klimatyczne (susze, powodzie) i zmiany klimatu – w efekcie dochody państwa silnie uzależnionego od eksportu produktów rolnych mogą się gwałtownie obniżyć w przypadku spadku cen lub nieurodzaju.

Odpowiedź: Korzyść: wysoki popyt na żywność na rynku światowym zapewnia stabilne dochody z eksportu, które mogą sprzyjać inwestycjom i modernizacji gospodarki. Zagrożenie: niskie i niestabilne ceny produktów rolnych oraz podatność produkcji rolnej na niekorzystne zjawiska klimatyczne mogą prowadzić do gwałtownego spadku dochodów państwa.