Geografia PR — Maj 2018

Krok 1. Strefa I to strefa równikowa i podrównikowa (najniższe szerokości geograficzne), strefa II – zwrotnikowa (pustynie gorące), III – podzwrotnikowa, IV – umiarkowana, V – okołobiegunowa.

Krok 2. Odpowiedź C: w strefie I (niskie szerokości, klimat równikowy i monsunowy) występuje duże zachmurzenie związane z silną konwekcją i obfitymi opadami, większe niż w suchej, zdominowanej przez pustynie strefie II (pustynie gorące, np. Sahara) – to prawidłowość zgodna z rzeczywistością.

Krok 3. Odpowiedź E: strefa V to strefa okołobiegunowa – nawet na wybrzeżach panuje tam chłodny, suchy klimat z niewielkimi opadami (powietrze zimne zawiera mało pary wodnej), mniejszymi niż na wybrzeżach strefy IV (klimat umiarkowany, cieplejszy, z większymi opadami, np. wybrzeża oceaniczne).

Krok 4. Pozostałe stwierdzenia są błędne: najwyższe temperatury na Ziemi notowano w strefie II (pustynie gorące), nie I; region najniższych opadów w Ameryce Południowej (Atakama) leży w strefie II, nie I; w strefie IV amplitudy roczne w głębi kontynentu są większe, nie mniejsze, niż na wybrzeżu.

Odpowiedź: C, E.

Krok 1. Pustynia Namib leży na wybrzeżu Namibii, nad Oceanem Atlantyckim, który znajduje się na zachód od pustyni.

Krok 2. Na fotografii wydmy pustynne widać po lewej stronie kadru, a ocean po prawej stronie. Trzeba ustalić, w którą stronę patrzy fotografujący, gdy ocean (leżący na zachodzie) wypada mu po prawej ręce.

Krok 3. Gdy człowiek stoi zwrócony twarzą na południe, wschód znajduje się po jego lewej stronie, a zachód – po prawej. Ocean (zachód) jest więc po prawej stronie kadru wtedy, gdy fotograf (a więc obiektyw aparatu) jest skierowany na południe.

Odpowiedź: C (południe).

Krok 1. Wzdłuż wybrzeża Namibii płynie chłodny Prąd Benguelski, więc powietrze napływające z Atlantyku przemieszcza się nad prądem zimnym.

Krok 2. Chłodny prąd morski wychładza dolne warstwy powietrza od dołu, co prowadzi do powstawania mgieł, a nie chmur konwekcyjnych (te wymagają wznoszenia i ogrzewania powietrza od podłoża) – nad wybrzeżem Namib tworzą się więc mgły.

Krok 3. Pustynia Namib leży w okolicach zwrotnika Koziorożca, w strefie stałego działania zstępujących ruchów powietrza (część komórki Hadleya, wyż podzwrotnikowy) – powietrze opadając ogrzewa się i wysusza, co pogłębia suchość klimatu.

Odpowiedź: zimnym; mgły; zstępujących.

Krok 1 (cecha wspólna). Oba rodzaje wód występują w warstwie wodonośnej uwięzionej między dwiema warstwami skał nieprzepuszczalnych (zwykle w niecce geologicznej), dzięki czemu znajdują się pod ciśnieniem hydrostatycznym i samoczynnie wznoszą się ku górze, gdy nawiercimy warstwę wodonośną.

Krok 2 (wyjaśnienie). W studni artezyjskiej ciśnienie jest tak duże, że woda samoczynnie wypływa ponad powierzchnię terenu (poziom piezometryczny leży wyżej niż powierzchnia terenu) – nie trzeba jej wypompowywać.

Krok 3. W studni subartezyjskiej woda pod wpływem ciśnienia tylko podpływa w górę otworu, ale nie wypływa samoczynnie na powierzchnię (poziom piezometryczny leży poniżej powierzchni terenu) – aby ją pozyskać, konieczne jest wypompowanie jej spod powierzchni.

Odpowiedź: Cecha wspólna – obie warstwy wodonośne leżą między nieprzepuszczalnymi warstwami skalnymi i wody w nich są pod ciśnieniem hydrostatycznym, samoczynnie podnoszącym się ku górze. Wody artezyjskie są dogodniejsze w pozyskiwaniu, bo samoczynnie wypływają nad powierzchnię terenu, natomiast wody subartezyjskie tylko podpływają do góry i trzeba je wypompowywać.

Krok 1. Zmarzlina ciągła występuje tam, gdzie średnia roczna temperatura powietrza jest niższa niż −5°C – to najchłodniejsze, najbardziej wysunięte na północ/w głąb kontynentu stacje.

Krok 2. Z pięciu stacji: Bergen (Norwegia, wybrzeże, klimat umiarkowany morski ocieplany przez Prąd Zatokowy) i Saratów (Rosja europejska, klimat umiarkowany kontynentalny) mają zbyt wysoką średnią roczną temperaturę – leżą poza zmarzliną ciągłą. Krasnojarsk (środkowa Syberia, ale niżej i cieplej niż Dikson/Wierchojańsk) leży w strefie zmarzliny nieciągłej/miejscowej, a nie ciągłej.

Krok 3. Dikson (na wybrzeżu Morza Karskiego, daleka północ) i Wierchojańsk (środek Syberii Wschodniej, jeden z najchłodniejszych punktów na Ziemi) mają średnią roczną temperaturę poniżej −5°C i leżą w strefie zmarzliny ciągłej.

Odpowiedź: C (dokładnie dwie miejscowości: Dikson, Wierchojańsk).

Krok 1. Saratów (klimat umiarkowany kontynentalny, niższe szerokości, cieplejszy) – szukamy klimatogramu z najwyższą temperaturą letnią i najwyższymi temperaturami zimowymi spośród czterech – to wykres A (zima około −11°C, lato do ok. 20°C).

Krok 2. Dikson (wybrzeże Morza Karskiego, daleka północ, ale klimat łagodzony bliskością morza) – chłodne, ale wilgotne lato, zimy mroźne, ale nie ekstremalne, niewielkie roczne amplitudy jak dla stacji nadmorskiej – to wykres B (łagodniejsza zima ok. −26°C, chłodne lato do ok. 5°C, wyrównany przebieg).

Krok 3. Wierchojańsk (środek Syberii Wschodniej, skrajnie kontynentalny klimat, jeden z „biegunów zimna” Ziemi) – najniższe temperatury zimowe i największa amplituda roczna – to wykres D (zima do ok. −46°C, lato do ok. 15°C, ogromna amplituda).

Krok 4. Pozostały wykres C (zima ok. −16°C, lato do ok. 18°C) odpowiadałby piątej, niewykorzystanej w tym zadaniu stacji – Krasnojarskowi.

Odpowiedź: Dikson – B, Saratów – A, Wierchojańsk – D.

Krok 1. Obrzeża Oceanu Spokojnego to w większości granice, na których płyta oceaniczna (pacyficzna i sąsiednie płyty oceaniczne) styka się z płytami kontynentalnymi lub inną płytą oceaniczną.

Krok 2. Na tych granicach dochodzi do subdukcji – ciężka, gęstsza płyta oceaniczna podsuwa się (zanurza) pod lżejszą płytę kontynentalną (lub inną płytę oceaniczną) i opada w głąb płaszcza.

Krok 3. Podsuwana płyta oceaniczna, wraz z uwodnionymi osadami, topi się na pewnej głębokości, tworząc magmę, która – jako lżejsza od otaczających skał – wznosi się ku powierzchni i zasila wulkany ułożone łukowato wzdłuż strefy subdukcji, tworząc pacyficzny pierścień ognia.

Odpowiedź: Występowanie wulkanów na obrzeżach Oceanu Spokojnego nawiązuje do przebiegu granic płyty pacyficznej z sąsiednimi płytami litosfery, gdzie dominuje subdukcja – podsuwanie się płyty oceanicznej pod płytę kontynentalną. Powstająca w strefie subdukcji magma wydostaje się na powierzchnię, zasilając czynne wulkany.

Krok 1. Jezioro Narie leży na Pojezierzu Mazurskim, na obszarze młodoglacjalnym, gdzie dominują jeziora rynnowe.

Krok 2. Kształt jeziora na planie batymetrycznym – wąska, wydłużona, silnie urozmaicona rynna z kilkoma głębszymi, oddzielonymi od siebie zagłębieniami (widoczne głębokości 40,1; 43,8; 29,0; 20,2 m) – jest typowy dla rynny polodowcowej wyerodowanej przez wody płynące pod lądolodem (lub pod jego czołem) pod dużym ciśnieniem.

Krok 3. Pozostałe odpowiedzi nie pasują do takiego kształtu misy: zatarasowanie odpływu materiałem morenowym daje jeziora zaporowe (inny, bardziej zwarty kształt); cyrk lodowcowy tworzy jeziora górskie (cyrkowe), a nie na nizinnym pojezierzu; wytopienie bryły martwego lodu daje raczej niewielkie, owalne „oczka”, nie długą, wydłużoną rynnę.

Odpowiedź: A (erozyjna działalność wód płynących pod lądolodem).

Krok 1. Jezioro Narie to jezioro rynnowe, powstałe erozyjnie w wyniku działalności wód płynących pod lądolodem.

Krok 2. Z podanych jezior: Druzno jest jeziorem zalewowym (deltowym), Łebsko – przybrzeżnym (laguna nadmorska odcięta mierzeją), Włocławskie – zbiornikiem sztucznym (zaporowym na Wiśle). Jezioro Gopło natomiast jest klasycznym jeziorem rynnowym, o wydłużonym, silnie urozmaiconym kształcie – tej samej genezy co jezioro Narie.

Odpowiedź: B (Gopło).

Krok 1. Prędkość liniowa punktu wynikająca z ruchu obrotowego Ziemi zależy od długości równoleżnika, na którym punkt się znajduje – im niższa szerokość geograficzna (bliżej równika), tym dłuższy równoleżnik i tym większa prędkość liniowa (przy tej samej prędkości kątowej ok. 15°/h każdy punkt musi w ciągu doby pokonać drogę równą obwodowi swojego równoleżnika).

Krok 2. Punkt 2 leży na niższej szerokości geograficznej (bliżej równika) niż punkt 1, a więc leży na dłuższym równoleżniku.

Odpowiedź: Z większą prędkością liniową porusza się punkt 2, ponieważ jest położony w niższej szerokości geograficznej (bliżej równika), a wraz ze zmniejszaniem się szerokości geograficznej zwiększa się długość równoleżnika (drogi), którą punkt musi pokonać w ciągu doby.

Krok 1. 22 czerwca (przesilenie letnie) Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Raka (23,5°N), a wysokość górowania Słońca w danym miejscu jest tym większa, im mniejsza jest różnica szerokości geograficznej między tym miejscem a 23,5°N.

Krok 2. Punkt 2 (ok. 25°N) leży bardzo blisko zwrotnika Raka, znacznie bliżej niż punkt 1 (ok. 55°N).

Odpowiedź: Wysokość górowania Słońca 22 czerwca jest większa w punkcie 2, gdyż ten punkt leży bliżej zwrotnika Raka, nad którym w tym dniu Słońce góruje w zenicie.

Krok 1 (szerokość geograficzna). W dniu równonocy Słońce góruje w zenicie nad równikiem, więc wysokość jego górowania w danym miejscu jest równa 90° minus szerokość geograficzna tego miejsca: $h=90°-\phi$. Stąd $\phi =90°-39°55^{\prime }=50°05^{\prime }$.

Krok 2. Skoro obszar leży na półkuli północnej (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska), szerokość geograficzna wynosi $50°05^{\prime }N$ — wartość ta pasuje do siatki współrzędnych widocznej na mapie (50°04′–50°05′N).

Krok 3 (długość geograficzna). Ziemia obraca się o 360° w ciągu 24 godzin, czyli o 15° na godzinę, a więc o 1° co 4 minuty. Różnica czasu między południkiem Greenwich a naszym punktem wynosi 78 minut 40 sekund.

Krok 4. Przeliczamy różnicę długości: $78\text{ min }40\text{ s}:4=19°40^{\prime }$.

Krok 5. Skoro w naszym punkcie Słońce góruje wcześniej niż nad Greenwich, punkt ten leży na wschód od południka 0° (na wschodzie południe słoneczne następuje wcześniej) — wartość ta również pasuje do siatki mapy (19°38′–19°43′E).

Odpowiedź: Szerokość geograficzna: $50°05^{\prime }N$, długość geograficzna: $19°40^{\prime }E$.

Krok 1. Rezerwat Dolina Mnikowska obejmuje odcinek doliny rzeki Sanki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej – warto wskazać cechy tej doliny widoczne na mapie: jej przebieg, kształt zboczy, obecność form skalnych i jaskiń oraz zalesienie.

Krok 2. Na mapie w rejonie F2/3 widać wąską, głęboko wciosaną dolinę Sanki o stokach dużego nachylenia, z licznymi urwiskami skalnymi (skałki wapienne), zalesione stoki i dno doliny, a także jaskinię krasową (Jaskinia Nad Matką Bożą) oraz znaczne deniwelacje terenu.

Odpowiedź (przykładowe trzy walory):

1. Obszar rezerwatu jest przecięty wąską doliną rzeki Sanki o stokach dużego nachylenia.
2. Dno doliny i jej zalesione stoki oraz obecność urwisk skalnych (skałek wapiennych).
3. Występowanie jaskini krasowej (Jaskinia Nad Matką Bożą) i dużych deniwelacji terenu.

Krok 1. Budowa autostrady w terenie o urozmaiconej rzeźbie (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska) wymaga wykonania robót ziemnych – przekopów, nasypów, wyrównania terenu – co zmienia naturalną rzeźbę i pokrycie terenu.

Krok 2. Na mapie w polu CD1 widać, że autostrada przecina obszar leśny Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego oraz sieć cieków wodnych – budowa drogi musiała więc naruszyć zarówno pokrywę leśną, jak i naturalny system odwodnienia.

Odpowiedź (przykładowe dwa przekształcenia):

1. Zmiana rzeźby terenu w wyniku prac ziemnych – wyrównanie terenu i wykonanie przekopu, przez który przebiega autostrada, z charakterystycznymi skarpami ziemnymi.
2. Przekształcenie naturalnych siedlisk roślin i zwierząt w pasie autostrady w wyniku wycięcia lasu i usunięcia gleby, a także zmiana stosunków wodnych spowodowana przecięciem cieków wodnych przez trasę drogi.

Krok 1. Wąwóz Półrzeczki (pole F2) jest wyerodowany w wapieniach górnojurajskich Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, na których rozwinęły się liczne ostańce skalne opisane w tekście.

Krok 2. Z tekstu wynika, że ostańce te powstały jako efekt zróżnicowanej odporności osadów węglanowych (wapieni) wynurzonych z górnojurajskiego zbiornika morskiego, na które działały późniejsze procesy denudacyjne (krasowienie, wietrzenie, ruchy masowe) – to opis 1 (działanie wód na skały wynurzone z morza i późniejsze procesy denudacyjne).

Krok 3. Odpowiedzi A i B odpadają: dolina rzeczna w polu G2 i zbocze Góry Opatrzności nie są głównym miejscem koncentracji opisanych w tekście ostańców wapiennych Wąwozu Półrzeczki; uzasadnienia 2 i 3 (skały osadowe okruchowe, skały magmowe naniesione przez lądolód) nie pasują do wapiennej (węglanowej) genezy ostańców.

Odpowiedź: C1.

Informacja 1. W obrębie zielonej linii (rejon Zalasu) i w jego bezpośrednim otoczeniu na mapie geologicznej widoczne są skały dolnego karbonu (C₁ – paleozoik), jury (J₂/J₃ – mezozoik) oraz miocenu (M – kenozoik) – w obszarze tym występują więc skały wszystkich trzech er. Informacja jest prawdziwa – P.

Informacja 2. Graptolity i trylobity to skamieniałości przewodnie starszego paleozoiku (kambr–sylur), a na powierzchni omawianego obszaru przeważają skały jury (J₂, J₃), których skamieniałościami przewodnimi są amonity, nie graptolity i trylobity. Informacja jest fałszywa – F.

Informacja 3. W legendzie mapy skały permskie to: P_M (zlepieńce, martwice wapienne – skały osadowe), P_T (tufy – skały piroklastyczne/osadowe) oraz P_W (skały wulkaniczne – skały magmowe) – żadna z nich nie jest skałą przeobrażoną (metamorficzną). Informacja jest fałszywa – F.

Odpowiedź: P, F, F.

Krok 1. Na fotografii widać wyrobisko kopalni „Zalas” urządzone w charakterystyczne tarasy (piętra) schodzące w głąb wzgórza – to typowa metoda eksploatacji odkrywkowej (nie głębinowej), w której terasowanie zboczy ułatwia zarówno kontrolę stateczności skarp (ograniczenie procesów stokowych, np. obrywów), jak i transport wydobytego surowca między poziomami – to potwierdza informację C.

Krok 2. Na barwnej mapie szczegółowej w polu B1 widoczna jest zarówno droga (sieć dróg samochodowych) prowadząca do kopalni, jak i linia kolejowa dochodząca do zakładu przetwórczego – oznacza to, że do przewozu surowca wykorzystywany jest transport samochodowy i kolejowy – to potwierdza informację D.

Krok 3. Pozostałe informacje są nieprawdziwe: eksploatacja w kopalni „Zalas” jest odkrywkowa (nie głębinowa, jak podaje B); porfir wykorzystywany jest głównie jako kruszywo drogowe i budowlane, nie jako surowiec dla przemysłu ceramicznego i cementowo-wapienniczego (E); ocena ekspozycji urwisk na fotografii (A) nie znajduje potwierdzenia przy analizie układu wyrobiska.

Odpowiedź: C, D.

Krok 1. Barwna mapa szczegółowa ma skalę 1:25 000, czyli 1 cm na mapie odpowiada 25 000 cm = 250 m = 0,25 km w terenie.

Krok 2. Powierzchnia odpowiadająca 1 cm² na mapie wynosi $0,25\text{ km}\times 0,25\text{ km}=0,0625$ km².

Krok 3. Obliczamy, ile cm² na mapie odpowiada 0,75 km² w terenie: $x=\frac{0,75}{0,0625}=12$.

Odpowiedź: Kopalnia zajmuje na mapie powierzchnię 12 cm².

Krok 1. Porfir jest skałą magmową, w której krystalizacja zachodziła w dwóch etapach, w różnych warunkach – to widać na fotografii jako duże, dobrze wykształcone kryształy (prakryształy) otoczone drobnokrystalicznym „ciastem skalnym”.

Krok 2 (prakryształy). Pierwszy etap krystalizacji zachodził jeszcze w głębi skorupy ziemskiej (w warunkach plutonicznych) – magma stygła tam bardzo wolno, co dało czas na wzrost dużych, dobrze wykształconych kryształów (prakryształów).

Krok 3 (ciasto skalne). W drugim etapie reszta stopu magmowego przemieściła się bliżej powierzchni (lub wylała się na powierzchnię) w warunkach wulkanicznych, gdzie stygła bardzo szybko – szybkie tempo krzepnięcia nie pozwoliło na wykształcenie się dużych kryształów, przez co powstało drobnokrystaliczne ciasto skalne wypełniające przestrzenie między prakryształami.

Odpowiedź: Prakryształy porfiru wykrystalizowały jako pierwsze, wolno, w głębi skorupy ziemskiej (w warunkach plutonicznych). Następnie pozostała część magmy przemieściła się w chłodniejszy rejon skorupy (lub na powierzchnię) i zastygła szybko, w warunkach wulkanicznych, tworząc drobnokrystaliczne ciasto skalne otaczające wcześniej powstałe prakryształy.

Krok 1. Najstarszym wydarzeniem jest sedymentacja ewaporatów (soli) w warunkach morskich w permie – oznaczona już w schemacie literą C.

Krok 2. Po osadzeniu się soli na dnie zbiornika permskiego, w młodszych okresach doszło do sedymentacji kolejnych osadów – wapieni i piaskowców (B) przykrywających warstwy solonośne.

Krok 3. Nagromadzone warstwy solonośne, jako plastyczne i lżejsze od otaczających skał, zaczęły się wypiętrzać i wciskać (diapirowo) w młodsze, przykrywające je warstwy skalne, tworząc wysad solny (F).

Krok 4. Po ukształtowaniu się wysadu doszło do wyrównania powierzchni terenu erozyjnie, tworząc przedczwartorzędową powierzchnię zrównania (E).

Krok 5. Najmłodszym wydarzeniem jest nagromadzenie osadów polodowcowych (z epoki lodowej, czwartorzęd) na powierzchni zrównania i ich późniejsza denudacja (D).

Odpowiedź: C – B – F – E – D.

Krok 1. Na przekroju widać, że warstwy solonośne zostały wciśnięte (jako wysad solny) blisko powierzchni terenu, znacznie bliżej niż typowe, płasko zalegające złoża soli permskiej.

Krok 2. Dzięki wysadowej (diapirowej) budowie złoże soli na Kujawach zalega stosunkowo płytko, co czyni jego eksploatację technicznie łatwiejszą i ekonomicznie opłacalną w porównaniu ze złożami zalegającymi głęboko.

Odpowiedź: Wydobycie soli kamiennej na Kujawach podjęto, ponieważ dzięki budowie wysadu solnego warstwy solonośne zostały wypiętrzone i zalegają tam stosunkowo płytko (w przeciwieństwie do głęboko zalegających złóż permskich poza wysadem), co sprawia, że ich eksploatacja jest technicznie możliwa i ekonomicznie opłacalna.

Krok 1. X na mapie leży bardziej na zachód (bliżej zachodniego skraju Sudetów), a Y – nieco na wschód od X, w głębi łuku sudeckiego (rejon Ziemi Kłodzkiej).

Krok 2. Opis C (trzon z karbońskich granitów, uskoki i spękania, kotły polodowcowe i granitowe skałki w rezerwatach) jednoznacznie wskazuje na Karkonosze – granitowy masyw z charakterystycznymi kotłami polodowcowymi (np. Śnieżne Kotły) i skałkami granitowymi. Karkonoski Park Narodowy odpowiada literze X.

Krok 3. Opis A (piaskowce kredowe, wysokość do 1000 m n.p.m., urozmaicone formy wietrzeniowe) to charakterystyka Gór Stołowych – zbudowanych z płytowych piaskowców z licznymi labiryntami skalnymi (np. Błędne Skały, Szczeliniec Wielki). Park Narodowy Gór Stołowych odpowiada literze Y.

Krok 4. Opis B (flisz, orogeneza alpejska, szczyt 1725 m n.p.m.) opisuje Babią Górę (Babiogórski Park Narodowy) – nie jest to jednak żaden z parków oznaczonych na mapie literami X i Y, to opis „zapychający”.

Odpowiedź: X – opis C, Karkonoski Park Narodowy; Y – opis A, Park Narodowy Gór Stołowych.

Krok 1. Krajobraz 1 (gliny lodowcowe, urozmaicona rzeźba, grądy – lasy liściaste wymagające żyźniejszego podłoża) sprzyja wytworzeniu się gleb brunatnych (na glinach, pod lasami liściastymi) oraz, lokalnie w zagłębieniach, czarnych ziemi.

Krok 2. Krajobraz 2 (piaszczyste i żwirowe równiny sandrowe, głębokie wody gruntowe, bory – lasy iglaste na ubogim, przepuszczalnym podłożu) sprzyja wytworzeniu się gleb bielicowych – kwaśnych, ubogich w składniki pokarmowe, typowych dla piaszczystych sandrów pod borami.

Odpowiedź: B (krajobraz 1 – brunatne i czarne ziemie, krajobraz 2 – bielicowe).

Krok 1. Im dalej na północ (w kierunku chłodniejszego klimatu), tym niżej przebiega górna granica lasu i tym mniej pięter roślinnych, a piętro lasów podzwrotnikowych zanika.

Krok 2. Cztery największe wyspy Japonii z południa na północ to: Kiusiu, Sikoku, Honsiu, Hokkaido. Hokkaido, najbardziej północna, ma najchłodniejszy klimat i najniższe góry pokryte głównie lasami typu umiarkowanego (bez piętra lasów podzwrotnikowych i przy wąskim paśmie muraw wysokogórskich) – to odpowiada profilowi 1, w którym góry są niskie i dominuje piętro lasów typu umiarkowanego.

Krok 3. Pozostałe profile (zwłaszcza 3, z najwyższymi górami i pełnym zestawem pięter od lasów podzwrotnikowych po murawy wysokogórskie) odpowiadają wyspom położonym dalej na południu, o cieplejszym klimacie.

Odpowiedź: A (rysunek 1).

Krok 1. Obszar 1 leży w chłodnej strefie borealnej/tundrowej Kanady (gleby bielicowe/tundrowe, mało próchnicy), obszar 2 – w strefie leśnej, umiarkowanie chłodnej (gleby bielicowe/szare leśne, umiarkowana zawartość próchnicy), obszar 3 – w strefie stepowej Wielkich Równin, obszar 4 – w strefie tropikalnej Ameryki Środkowej (szybki rozkład materii organicznej, mało próchnicy).

Krok 2. Największą zawartość próchnicy mają czarnoziemy, typowe dla stepów/prerii o umiarkowanym, kontynentalnym klimacie z bogatą roślinnością trawiastą i ograniczonym wymywaniem składników – to obszar oznaczony numerem 3 (Wielkie Równiny).

Odpowiedź: 3.

Krok 1. Profil na rysunku ma niezbyt potężny poziom próchniczny, jasny poziom wymywania (eluwialny) i ciemniejszy poziom wmywania (illuwialny) – to układ typowy dla gleb bielicowych/szarych leśnych, kształtujących się pod lasami w klimacie umiarkowanym, chłodniejszym niż strefa stepowa.

Krok 2. Taki profil odpowiada glebom strefy leśnej, umiarkowanie chłodnej, czyli obszarowi oznaczonemu numerem 2 (a nie stepowym czarnoziemom z obszaru 3, które mają znacznie potężniejszy, ciemny poziom próchniczny bez wyraźnego poziomu wymywania).

Odpowiedź: 2.

Górski Karabach (opis D). Górski Karabach leży w granicach Azerbejdżanu (państwa o przewadze ludności muzułmańskiej), ale jest zamieszkany głównie przez Armeńczyków – chrześcijan, którzy domagają się przyłączenia regionu do sąsiedniej, w większości chrześcijańskiej Armenii, z którą się utożsamiają – to opis D.

Północny Cypr (opis C). Cypr jest członkiem Unii Europejskiej, ale nie sprawuje władzy na północy wyspy z powodu okupacji przez Turcję (członka NATO). Deklarację niepodległości Tureckiej Republiki Cypru Północnego uznaje tylko Turcja – to opis C.

Sahara Zachodnia (opis A). Sahara Zachodnia była kolonią hiszpańską; jej status nie został rozstrzygnięty, a sąsiedni Maroko bezprawnie wcielił ten obszar do swego terytorium, czego społeczność międzynarodowa nie uznała – to opis A.

Krok dodatkowy. Opisy B (Somalia) i E (Naddniestrze) są w tym zadaniu decoyami – nie odnoszą się do żadnego z trzech terytoriów podanych w tabeli.

Odpowiedź: Górski Karabach – D, Północny Cypr – C, Sahara Zachodnia – A.

Krok 1. Obszar A na mapie leży w rejonie Karpat Rumuńskich – w strefie niskiej gęstości zaludnienia związanej z górzystym charakterem terenu, utrudniającym rozwój rolnictwa i osadnictwa – odpowiada czynnikowi 1 (trudne warunki rozwoju rolnictwa wynikające z dużej wysokości n.p.m.).

Krok 2. Obszar B leży w Dolinie Padu (Nizina Padańska, północne Włochy) – to obszar bardzo wysokiej gęstości zaludnienia dzięki żyznym, aluwialnym glebom naniesionym przez rzeki oraz równinnemu ukształtowaniu terenu, sprzyjającym intensywnemu rolnictwu i osadnictwu – odpowiada czynnikowi 5 (gleby aluwialne i równinne ukształtowanie terenu).

Odpowiedź: A – 1, B – 5.

Krok 1. W fazie urbanizacji wstępnej (X) ludność koncentruje się w centrum miasta, blisko miejsc pracy w tradycyjnym przemyśle, co daje wysoką gęstość zaludnienia w centrum. W fazie dezurbanizacji (Y) gęstość zaludnienia w centrum spada, a rozkłada się bardziej równomiernie na obszarach peryferyjnych.

Krok 2 (argument 1). Obszar C to kraje wysoko rozwinięte, w których nastąpił rozwój transportu (motoryzacja indywidualna, metro, drogi wielopasmowe), co umożliwiło mieszkańcom łatwy dojazd do pracy z terenów podmiejskich – ludność mogła się przenieść z centrum na tańsze i bardziej komfortowe tereny peryferyjne.

Krok 3 (argument 2). W miastach tych tradycyjny przemysł, który w fazie urbanizacji wstępnej dawał pracę mieszkańcom centrum, zanikł lub przeniósł się na przedmieścia (nowoczesny przemysł lokalizowany na terenach podmiejskich, wymagający mniejszej liczby, ale wyżej kwalifikowanych pracowników), co dodatkowo skłoniło ludność do przenoszenia się poza centrum.

Odpowiedź (przykładowe argumenty):

1. Rozwój transportu i motoryzacji umożliwił mieszkańcom dojazd do pracy z terenów podmiejskich, dzięki czemu mogli się tam przenieść, obniżając gęstość zaludnienia centrum.
2. Zanik tradycyjnego przemysłu w centrach miast i rozwój nowoczesnego przemysłu na terenach podmiejskich skłonił ludność do przenoszenia się poza centrum.

Krok 1. Brytyjskim terytorium zamorskim o małym znaczeniu gospodarczym, z językiem angielskim jako urzędowym, są Falklandy (Malwiny), oznaczone na mapie literą E (skrajne południe Ameryki Południowej).

Krok 2. Państwem z dwoma językami urzędowymi – angielskim i francuskim (językiem romańskim) – jest Kanada, oznaczona na mapie literą B.

Krok 3. Państwem, które było kolonią brytyjską do 1966 r. (a język angielski pozostał językiem urzędowym), jest Gujana (Ameryka Południowa), oznaczona na mapie literą C.

Odpowiedź: Falklandy (Malwiny) – E; Kanada – B; Gujana – C.

Krok 1. Państwo X ma dzietność, która w latach 1970–2013 spadła drastycznie (z 4,5 do 1,2) – to typowy przebieg dla kraju, który przeszedł szybki rozwój gospodarczy i modernizację społeczną (silny spadek dzietności) – takim krajem jest Korea Południowa.

Krok 2. Państwo Y ma dzietność wysoką i utrzymującą się na niemal niezmienionym, bardzo wysokim poziomie (6,5 i 6,6) – to charakterystyczne dla najsłabiej rozwiniętych krajów Afryki, o niskim poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego – takim krajem jest Czad.

Krok 3. Pozostałe pary państw nie pasują: Stany Zjednoczone i Kanada oraz Polska i Niemcy mają zbyt niską dzietność już w 1970 r.; Niger i Somalia mają wysoką dzietność w obu okresach, ale w tym zestawieniu wartościom Y dokładnie odpowiada Czad.

Odpowiedź: B (Koreę Południową i Czad).

Krok 1. Spadek dzietności wiąże się przede wszystkim ze zmianami społecznymi towarzyszącymi rozwojowi gospodarczemu – wzrostem wykształcenia kobiet i ich aktywności zawodowej.

Krok 2. Wraz z rozwojem gospodarczym zmienia się też model rodziny (z wielodzietnej na małodzietną) oraz następuje upowszechnienie metod planowania rodziny (antykoncepcji).

Odpowiedź (przykładowe dwie przyczyny):

1. Wzrost aktywności zawodowej i edukacyjnej kobiet, które później podejmują decyzję o urodzeniu pierwszego dziecka i mają mniej dzieci.
2. Upowszechnienie metod planowania rodziny oraz zmiana modelu rodziny z wielodzietnej na małodzietną wraz z rozwojem gospodarczym.

Krok 1. Różnica aktywności zawodowej kobiet i mężczyzn ma źródła głównie w tradycyjnym podziale ról społecznych i obowiązków rodzinnych oraz w różnicach w preferencjach pracodawców.

Odpowiedź (przykładowe trzy argumenty):

1. Mężczyźni są chętniej zatrudniani przez pracodawców, gdyż są zwykle bardziej dyspozycyjni, a kobiety częściej przebywają na urlopach macierzyńskich lub wychowawczych.
2. Mężczyźni częściej wykonują prace fizyczne, do których zwyczajowo nie są kierowane kobiety, co zwiększa udział mężczyzn w rynku pracy.
3. Kobiety wcześniej niż mężczyźni przechodzą na emeryturę, co zmniejsza ich aktywność zawodową w starszych grupach wiekowych; część kobiet nie podejmuje też pracy z powodu wysokich zarobków współmałżonka.

Krok 1. Saldo migracji = napływ − odpływ. Dla dolnośląskiego: $35287-32861>0$ (dodatnie); dla lubelskiego: $19806-24931<0$ (ujemne); dla małopolskiego: $31390-27818>0$ (dodatnie); dla podlaskiego: $11294-13206<0$ (ujemne).

Krok 2. Ujemne saldo migracji mają więc województwa lubelskie i podlaskie – oba to regiony Polski Wschodniej, o niższym poziomie rozwoju gospodarczego, dużym udziale rolnictwa i słabszej sieci komunikacyjnej z resztą kraju.

Odpowiedź: Województwa: podlaskie, lubelskie. Przykładowe cechy społeczno-gospodarcze:

1. Stosunkowo wysoki poziom bezrobocia na tle kraju, sprzyjający migracji ludności w poszukiwaniu pracy.
2. Duży udział rolnictwa w gospodarce (mało atrakcyjna forma zatrudnienia dla młodych ludzi) i słabe uprzemysłowienie, przez co jest mało ofert pracy, a województwa są słabiej skomunikowane i mniej atrakcyjne dla inwestorów.

Krok 1. Wiersz 3 (biomasa 23%, węgiel 64%, brak energii jądrowej i minimalny udział ropy/gazu) odpowiada najstarszemu z podanych lat – to okres dominacji węgla i biomasy, przed masowym wykorzystaniem ropy i gazu, a więc rok 1920.

Krok 2. Wiersz 4 (biomasa 10%, węgiel 53%, ropa 24%, gaz 8,5%, brak energii jądrowej) to okres, gdy węgiel wciąż dominuje, ale rośnie już udział ropy i gazu, a energetyki jądrowej jeszcze nie ma – rok 1950.

Krok 3. Wiersze 1 i 2 mają już znaczący udział energii jądrowej i najwyższy udział ropy/gazu – to lata najnowsze: wiersz 2 (gaz 18,9%, więcej węgla) odpowiada wcześniejszemu z tych dwóch lat – rok 1990, a wiersz 1 (najwyższy udział gazu – 22,8%) to najnowszy rok – 2010.

Odpowiedź: 2010, 1990, 1920, 1950 (w kolejności wierszy od pierwszego do czwartego).

Krok 1 (przyczyny). Chiny to kraj o bardzo dużej i wciąż rosnącej liczbie ludności oraz szybko rozwijającej się gospodarce, co generuje ogromne i stale rosnące zapotrzebowanie na energię elektryczną; budowa dużej elektrowni wodnej miała temu zapotrzebowaniu odpowiedzieć, dodatkowo zapora chroni doliny położone niżej przed powodziami.

Krok 2 (następstwa). Powstanie ogromnego zbiornika zaporowego wiąże się z licznymi negatywnymi skutkami środowiskowymi widocznymi na porównaniu zdjęć z 1987 i 2004 r. – znaczne powiększenie powierzchni wody, zalanie dawnych dolin, zmiana reżimu rzecznego.

Odpowiedź: Przyczyny (przykładowe):

1. Rosnące zapotrzebowanie na energię elektryczną wynikające ze wzrostu liczby ludności i szybkiego rozwoju gospodarczego Chin.
2. Potrzeba ochrony przed powodziami obszarów położonych w dolinie rzeki poniżej zapory.

Negatywne następstwa dla środowiska (przykładowe):

1. Zaburzenie naturalnego reżimu rzecznego i utrudnienie migracji ryb.
2. Akumulacja osadów na dnie sztucznego zbiornika i konieczność przesiedlenia ludności z terenów zalanych przez zbiornik.

Krok 1. Wiersz z wydobyciem 98,3→73,0 mln ton i udziałem w produkcji światowej tylko 1,0% to węgiel kamienny – Polska wydobywa go w dużych ilościach, ale to niewielki udział w produkcji światowej (dominują Chiny, USA, Indie); na mapie wydobycie węgla kamiennego oznaczono symbolem D (Górny Śląsk).

Krok 2. Wiersz z wydobyciem 61,6→63,9 mln ton i udziałem 7,8% to węgiel brunatny – Polska jest jednym ze światowych liderów jego wydobycia; na mapie oznaczono go symbolem B (rejon Bełchatowa/Konina – środkowa/zachodnia Polska).

Krok 3. Wiersz z wydobyciem 0,8→0,9 mln ton i minimalnym udziałem 0,03% to ropa naftowa – w Polsce wydobywana w niewielkich ilościach; na mapie oznaczono ją symbolem A.

Krok 4. Wiersz z wydobyciem 34,0→34,5 mln ton i udziałem 2,6% to rudy miedzi – wydobywane głównie na Dolnym Śląsku (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy); na mapie oznaczono je symbolem C.

Odpowiedź: węgiel kamienny – D; węgiel brunatny – B; ropa naftowa – A; rudy miedzi – C.

Informacja 1. Duże elektrownie cieplne w dolnośląskim (Turów), łódzkim (Bełchatów) i wielkopolskim (Pątnów-Adamów-Konin) powstały blisko złóż węgla brunatnego, który jest nieopłacalny w transporcie na duże odległości – to typowy przykład lokalizacji surowcowej. Informacja jest prawdziwa – P.

Informacja 2. W Polsce nie ma znaczących hydroelektrowni w województwach pomorskim i warmińsko-mazurskim, które mogłyby generować nadwyżki energii – prawdziwą przyczyną braku wielkich elektrowni cieplnych w tych regionach jest brak lokalnych złóż węgla, a nie nadwyżki z hydroenergetyki. Informacja jest fałszywa – F.

Informacja 3. Elektrownia Opole była modernizowana (nowe bloki) w drugiej dekadzie XXI w., ale opalana jest węglem kamiennym, nie brunatnym; elektrownie w wielkopolskim (Pątnów, Konin) korzystają z węgla brunatnego. Wspólną cechą obu elektrowni nie jest więc modernizacja oparta na węglu brunatnym. Informacja jest fałszywa – F.

Odpowiedź: P, F, F.

Krok 1. Wiersz 1 (ogromny udział w pogłowiu trzody chlewnej – 48,7%, duży udział w produkcji herbaty i ryżu) odpowiada Chinom – największemu producentowi wieprzowiny i jednemu z liderów produkcji ryżu i herbaty na świecie.

Krok 2. Wiersz 2 (najwyższy udział w produkcji kawy – 7,8%, minimalny udział trzody chlewnej – kraj o przewadze ludności muzułmańskiej, gdzie chów świń jest rzadki) odpowiada Indonezji – ważnemu producentowi kawy.

Krok 3. Wiersz 3 (najwyższy udział w produkcji kawy – 16,4%, niewielki udział pozostałych upraw i niskie pogłowie trzody) odpowiada Wietnamowi, drugiemu na świecie producentowi kawy.

Krok 4. Wiersz 4 (wysoki udział w zbiorach ryżu, trzciny cukrowej i herbaty, niski udział trzody chlewnej) odpowiada Indiom – krajowi o dużej populacji, ale niewielkim udziale świń ze względu na duży odsetek ludności muzułmańskiej i hinduskiej.

Odpowiedź: Chiny, Indonezja, Wietnam, Indie (w kolejności wierszy 1–4).

Krok 1. Udział ziemniaków w strukturze zasiewów w Polsce systematycznie i silnie spada od lat 90. (z ważnej rośliny paszowej i przemysłowej do rośliny o marginalnym znaczeniu) – to odpowiada wierszowi II, w którym udział spadł z 12,9% (1990) do 2,7% (2015), czyli ponad czterokrotnie.

Krok 2. Wiersz I (wzrost udziału z 16,0% do 22,3%) odpowiada pszenicy, której znaczenie w strukturze zasiewów rosło; wiersz III (niewielki, wahający się udział ok. 4–5,5%) odpowiada owsu, którego udział zmieniał się nieznacznie.

Krok 3. Spadek udziału ziemniaków (wiersz II) wynikał głównie ze zmniejszenia pogłowia trzody chlewnej i spadku zapotrzebowania na ziemniaki jako pasza, a także z ograniczenia produkcji spirytusu z ziemniaków (zastąpionego innymi surowcami) – to uzasadnienie 2.

Odpowiedź: B2.

Krok 1. Z wykresu wynika, że gospodarstwa małe (do 4,99 ha) stanowią ponad połowę wszystkich gospodarstw indywidualnych (19% + 33% = 52%), a gospodarstwa duże (powyżej 20 ha) to tylko 10% (8% + 2%).

Krok 2. Małe gospodarstwa rzadko prowadzą produkcję towarową na dużą skalę – częściej mają charakter samozaopatrzeniowy, co ogranicza możliwość inwestowania w nowoczesny sprzęt i technologie oraz obniża dochody rolników.

Odpowiedź: Struktura wielkościowa indywidualnych gospodarstw w Polsce jest niekorzystna dla rozwoju rolnictwa, ponieważ dominują w niej gospodarstwa małe i średnie (ponad połowa ma poniżej 5 ha), które są w większości niskotowarowe i prowadzą gospodarkę samozaopatrzeniową; niski udział dużych gospodarstw ogranicza możliwości mechanizacji i specjalizacji produkcji, co obniża wydajność i dochody z produkcji rolnej.

Krok 1. Australia jest ważnym eksporterem surowców mineralnych – rud żelaza i węgla kamiennego, a także wełny – to struktura E.

Krok 2. Bangladesz jest znany jako duży producent i eksporter odzieży (tania siła robocza, przemysł tekstylny) oraz juty – to struktura C.

Krok 3. Chile jest największym producentem miedzi na świecie, a miedź i jej rudy dominują w strukturze eksportu tego kraju – to struktura B.

Odpowiedź: Australia – E, Bangladesz – C, Chile – B.

Krok 1. Z czterech zaznaczonych na mapie państw (Francja, Dania, Rumunia, Albania) należy wybrać te, których struktura PKB zawiera relatywnie wysoki udział rolnictwa – to wskazuje na kraje słabiej rozwinięte gospodarczo z regionu, czyli Rumunię i Albanię (Francja i Dania są krajami wysoko rozwiniętymi, o udziale rolnictwa poniżej 2%).

Krok 2. Wiersz 2 (rolnictwo 4,3%, zbliżony do Polski) odpowiada państwu o pośrednim, nieco wyższym niż w Polsce udziale rolnictwa – to Rumunia.

Krok 3. Wiersz 3 (rolnictwo aż 23,1% – znacznie wyższe niż w Polsce, najniższy udział usług z trójki) odpowiada najsłabiej rozwiniętemu z wymienionych krajów – Albanii.

Odpowiedź: Wiersz 2 – Rumunia, wiersz 3 – Albania.

Informacja 1. Trasy 1 i 2 na mapie przecinają grzbiety wzniesień w miejscach, gdzie poziomice tworzą charakterystyczne wcięcie (siodło) między dwoma wyższymi partiami terenu – to właśnie przełęcze. Informacja jest prawdziwa – P.

Informacja 2. Analiza poziomic na pierwszych 200 metrach od miejscowości A (leżącej wyżej) pokazuje, że nie wszystkie trzy warianty drogi jednoznacznie schodzą w dół na całym tym odcinku. Informacja jest fałszywa – F.

Informacja 3. Analiza przebiegu poziomic pokazuje, że nie każdy z trzech wariantów drogi wznosi się ponad 825 m n.p.m. – niektóre warianty omijają najwyższe partie terenu. Informacja jest fałszywa – F.

Odpowiedź: P, F, F.

Krok 1. Analizując przebieg poziomic dla wariantów 1, 2 i 3, wariant 2 charakteryzuje się najkorzystniejszym połączeniem odległości i przewyższeń w porównaniu z pozostałymi.

Odpowiedź: Najkorzystniejszy jest wariant 2.

Cecha 1: najkrótsza droga. Uzasadnienie: budowa krótszej drogi wymaga zużycia mniejszej ilości materiałów budowlanych, a więc niższych kosztów budowy, a pokonanie takiej drogi zajmuje użytkownikom mniej czasu.

Cecha 2: najmniejsze deniwelacje terenu (najmniejsze różnice wysokości na trasie). Uzasadnienie: droga o mniejszych nachyleniach wymaga zużycia mniejszej ilości paliwa przez pojazdy i jest bezpieczniejsza dla podróżujących niż droga o dużych podjazdach i spadkach.

Krok 1. Rurociąg „Przyjaźń” (1) i rurociąg transalaskański (4) to ropociągi – transportują ropę naftową (Rosja–Europa i Alaska–wybrzeże USA).

Krok 2. Rurociąg „Jamał” (2) transportuje gaz ziemny wydobywany na Półwyspie Jamalskim do Europy przez Białoruś i Polskę, a „Nord Stream” (3) to gazociąg podmorski przesyłający gaz ziemny z Rosji przez Morze Bałtyckie do Niemiec.

Odpowiedź: B (2 i 3).