Geografia PR — Maj 2017

Krok 1. Wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem jest — dla obserwatora na półkuli północnej — praktycznie równa jego szerokości geograficznej. To podstawowa zależność astronomiczna, wykorzystywana do wyznaczania szerokości geograficznej miejsca obserwacji.

Krok 2. Na rysunku Gwiazda Polarna znajduje się na wysokości ok. 30° nad horyzontem, a więc miejsce obserwacji leży w przybliżeniu na szerokości geograficznej ok. 30°N.

Krok 3. Na mapie punkt oznaczony numerem 2 leży na półkuli północnej, w okolicach zwrotnika Raka (Azja Południowa) — najbliżej odpowiada to odczytanej wysokości GP. Punkt 1 leży znacznie dalej na północ (ok. 60°N, gdzie GP byłaby widoczna dużo wyżej), a punkty 3 i 4 leżą na półkuli południowej, gdzie Gwiazda Polarna nie jest widoczna nad horyzontem.

Odpowiedź: 2.

Krok 1. Wysokość Słońca w momencie górowania opisuje wzór $h=90°-|\phi -\delta |$, gdzie $\phi$ to szerokość geograficzna miejsca obserwacji, a $\delta$ — deklinacja Słońca w danym dniu (w pierwszych dniach pór roku: $0°$ przy równonocach 21 marca i 23 września, $+23°26^{\prime }$ przy przesileniu letnim 22 czerwca, $-23°26^{\prime }$ przy przesileniu zimowym 22 grudnia).

Krok 2. Na rysunku Słońce góruje na wysokości $76°34^{\prime }$, czyli $|\phi -\delta |=90°-76°34^{\prime }=13°26^{\prime }$.

Krok 3. Miejsce X leży na mapie w Ameryce Południowej, blisko równika, na szerokości ok. $10°S$. Sprawdzając kolejne dni: przy równonocach różnica wynosiłaby ok. $10°$, przy przesileniu letnim (22 VI) ok. $33,5°$, a przy przesileniu zimowym (22 XII, gdy $\delta =-23°26^{\prime }$) różnica $|-10°-(-23°26^{\prime })|\approx 13°26^{\prime }$ — dokładnie tyle, ile wynika z rysunku.

Odpowiedź: D (22 grudnia).

Krok 1. Całkowite zaćmienie Słońca jest widoczne tylko z tych miejsc na Ziemi, które znajdują się w obrębie cienia (najciemniejszej, wąskiej części stożka rzucanego przez Księżyc) — tam Księżyc całkowicie zakrywa dysk Słońca.

Krok 2. Miejsca leżące w półcieniu widzą tylko częściowe (zaćmienie częściowe), bo Księżyc zakrywa Słońce niecałkowicie.

Krok 3. Na rysunku punkty 1, 2 i 4 leżą w obrębie półcienia, natomiast punkt 3 leży w obrębie cienia — właśnie tam obserwator zobaczy całkowite zaćmienie Słońca.

Odpowiedź: C (3.).

Informacja 1. Kokot (pole F4) i Wielka Sowa (pole F6) leżą w tej samej kolumnie siatki mapy, a Kokot jest położony dalej na północ (mniejszy numer wiersza) — skierowanie obiektywu na Kokot oznacza więc skierowanie go na północ, a nie na północny zachód. Informacja jest fałszywa. Odpowiedź: F.

Informacja 2. Kierunek cienia rzucanego przez wieżę widokową (strzałka na zdjęciu) wskazuje, że Słońce znajdowało się po przeciwnej stronie nieba — z układu cienia wynika, że był to poranek, czyli czas między wschodem Słońca a momentem jego górowania. Odpowiedź: P.

Informacja 3. Na mapie szczegółowej w rejonie szczytu Wielkiej Sowy krzyżują się szlaki pieszy niebieski i żółty oraz szlak rowerowy — dokładnie tam, gdzie na zdjęciu oznaczono literą X. Odpowiedź: P.

Odpowiedź: F, P, P.

Krok 1. Warunki do funkcjonowania wyciągu narciarskiego zależą przede wszystkim od czasu zalegania pokrywy śnieżnej na stoku, a ten z kolei zależy od ekspozycji (nasłonecznienia) i wysokości względnej stoku.

Krok 2. Zgodnie z kluczem CKE stok w polu F5 ma warunki bardziej korzystne niż stok w polu E6, ponieważ charakteryzuje się dłuższym zaleganiem pokrywy śnieżnej — a nie, jak mogłoby się wydawać, samą tylko południową ekspozycją (ta akurat sprzyjałaby szybszemu topnieniu śniegu, a więc byłaby niekorzystna dla wyciągu).

Odpowiedź: A4.

Krok 1. Z poziomic na mapie odczytujemy, że dolna stacja wyciągu jest położona na wysokości 700 m n.p.m., a górna — zgodnie z treścią zadania — na wysokości 1010 m n.p.m.

Krok 2. Różnica wysokości między stacjami wynosi: $1010\text{ m}-700\text{ m}=310\text{ m}$

Krok 3. Spadek terenu wyrażony w procentach to stosunek różnicy wysokości do długości odcinka w terenie: $x=\frac{310\text{ m}}{1465\text{ m}}\cdot 100\%\approx 21,16\%$

Odpowiedź: Średni spadek terenu wynosi ok. 21,16% (przyjmując inną metodę obliczeń, uwzględniającą długość poziomą wyciągu wyznaczoną z trójkąta prostokątnego, klucz CKE podaje również wynik ok. 21,65% — oba sposoby są akceptowane).

Krok 1. Śledząc na mapie bieg rzeki Młynówki od gospodarstwa Biała Sowa (pole C3) do jej ujścia do Jeziora Bystrzyckiego (pole B2), widzimy, że dolina biegnie w kierunku z SE na NW.

Krok 2. Poziomice po obu stronach koryta są gęsto rozmieszczone i układają się w przekrój zbliżony do litery V, a na lewym stoku doliny widoczne są oznaczenia form skalnych.

Krok 3. Zalesienie na tym odcinku jest zróżnicowane — stoki doliny są pokryte lasem gęściej niż samo dno doliny.

Odpowiedź (przykładowe dwie cechy): 1. Kierunek biegu doliny z SE na NW. 2. Przekrój poprzeczny doliny zbliżony do litery V (ewentualnie: występowanie form skalnych na lewym stoku, lub zróżnicowanie zalesienia stoków i dna doliny).

Środowisko przyrodnicze. Pole F7 obejmuje wyżej położony, bardziej naturalny fragment Gór Sowich (w rejonie Wielkiej Sowy i Kozich Siodeł) — teren ma większą maksymalną wysokość n.p.m. niż pole D7 i jest silniej zalesiony; tylko na obszarze F7 na mapie oznaczono odkryte skały i głazy na powierzchni.

Zagospodarowanie. Pole D7 (rejon Sokoła i Przełęczy Sokolej) ma znacznie bardziej rozwiniętą infrastrukturę turystyczną — bazę noclegową, gastronomiczną, parkingi i obiekty sportowe, a przez ten obszar przebiega droga asfaltowa i stoi wieża RTV; przez pole F7 przebiegają tylko szlaki turystyczne (pieszy i rowerowy), bez podobnej infrastruktury.

Odpowiedź: Różnice w środowisku: 1. Większa maksymalna wysokość n.p.m. w polu F7. 2. Większe zalesienie i obecność odkrytych skał/głazów w polu F7. Różnice w zagospodarowaniu: 1. W polu D7 występuje zróżnicowana infrastruktura turystyczna (baza noclegowa, gastronomiczna, parkingi, obiekty sportowe), a w F7 tylko szlaki. 2. Tylko przez pole D7 przebiega droga asfaltowa i znajduje się tam wieża RTV.

Krok 1. Na mapie odczytujemy siatkę współrzędnych geograficznych i wyznaczamy obszar leżący na północ od równoleżnika 50°43′N — to górna (północna) część mapy, obejmująca m.in. rejon Zagórza Śląskiego i Walimia.

Krok 2. W tym rejonie mapa oznacza symbolem rezerwatu przyrody „Rez. Góra Choina”, a symbolami pomników przyrody — kilka obiektów, m.in. Lipę Siedmiu Braci, Kanciarski Buk, Babi Kamień i Sępik.

Odpowiedź (przykładowe dwa obiekty różnych form ochrony przyrody): 1. Rezerwat przyrody: Góra Choina. 2. Pomnik przyrody: Lipa Siedmiu Braci (lub: Kanciarski Buk, Babi Kamień, Sępik).

Krok 1. Z legendy mapy odczytujemy wiek skał budujących poszczególne pasma: gnejsy są skałami przedpaleozoicznymi (najstarsze na mapie), łupki są sylurskie (paleozoik), porfiry i inne skały magmowe są permskie, a piaskowce są kredowe (mezozoik, najmłodsze na mapie).

Krok 2. Góry Sowie (A) są zbudowane z gnejsów przedpaleozoicznych — to najstarsze skały na mapie. Góry Stołowe (C) są zbudowane z piaskowców kredowych — to najmłodsze skały na mapie.

Odpowiedź: Pasmo o skałach najstarszych: A (Góry Sowie). Pasmo o skałach najmłodszych: C (Góry Stołowe).

Krok 1. Skała na fotografii A (czerwono-czarna, o wyraźnych dużych kryształach) to granit — nie reaguje z kwasem solnym i nie pasuje do żadnego z podanych opisów.

Krok 2. Skała na fotografii B intensywnie pieni się pod wpływem kwasu solnego (widoczne pęcherzyki) — to typowa reakcja węglanu wapnia, świadcząca o skale osadowej pochodzenia organicznego, czyli wapieniu.

Krok 3. Skała na fotografii C ma łuskową, warstwowaną budowę i jednolitą, ciemną barwę, a kwas solny na niej nie reaguje — to łupek krystaliczny, skała przeobrażona (metamorficzna), znana m.in. z Sudetów i podłoża krystalicznego północno-wschodniej Polski.

Odpowiedź: łupek krystaliczny, C; wapień, B.

Krok 1. Skałą magmową na fotografii jest granit (fotografia A) — widoczne są na niej duże, dobrze wykształcone, wyraźnie odgraniczone od siebie kryształy minerałów. Taką budowę nazywa się strukturą jawnokrystaliczną.

Krok 2. Granit jest skałą głębinową (plutoniczną) — powstaje w wyniku krystalizacji magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi, w skorupie ziemskiej.

Krok 3. Ponieważ zastyganie magmy zachodzi tam bardzo powoli (otaczające skały są dobrym izolatorem termicznym), minerały mają dużo czasu na wzrost i tworzą duże, dobrze widoczne kryształy — to właśnie powolna krystalizacja w warunkach głębinowych tłumaczy strukturę jawnokrystaliczną.

Odpowiedź: Struktura jawnokrystaliczna. Skała powstaje w wyniku zastygania magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi, w skorupie ziemskiej; w takich warunkach zachodzi powolna krystalizacja minerałów, dzięki czemu powstaje skała zbudowana z dużych, dobrze widocznych kryształów.

Krok 1. Z mapy 2. wynika, że obszar oznaczony literą X, leżący w południowo-wschodniej Polsce, był objęty zasięgiem tylko jednego (najstarszego) zlodowacenia, natomiast północno-wschodnia Polska była objęta zasięgami wszystkich głównych zlodowaceń plejstoceńskich.

Krok 2. Im więcej kolejnych zlodowaceń obejmowało dany obszar, tym więcej kolejnych warstw osadów (moren, piasków, glin zwałowych) mogło się na nim nawarstwić — stąd w północno-wschodniej Polsce miąższość osadów polodowcowych jest dużo większa.

Krok 3. Ponadto starsze osady polodowcowe na obszarze X, nieprzykryte przez młodsze zlodowacenia, były przez dłuższy czas narażone na denudację (wietrzenie, erozję, spłukiwanie), co dodatkowo zmniejszyło ich dzisiejszą miąższość.

Odpowiedź: Obszar X był objęty zasięgiem tylko jednego zlodowacenia, a północno-wschodnia Polska — wszystkimi głównymi zlodowaceniami plejstoceńskimi, co sprzyjało nagromadzeniu tam znacznie większej ilości osadów polodowcowych; osady na obszarze X uległy też w większym stopniu denudacji, gdyż nie zostały przykryte przez młodsze zlodowacenia.

Wiersz 1. Nieckowate zagłębienie o stromych zboczach, powstałe przez erozję lodowcową (egzarację) w polu firnowym u szczytu góry, to cyrk lodowcowy — typowa forma wysokogórska, charakterystyczna dla Karkonoszy.

Wiersz 2. Wydłużone zagłębienie wyerodowane przez wody płynące pod lądolodem, występujące na wysoczyznach morenowych i sandrach, to rynna polodowcowa (rynna subglacjalna) — bardzo częsta forma na Pojezierzu Suwalskim.

Wiersz 3. Wydłużone, równoległe do czoła lądolodu zagłębienie, wyżłobione przez wody roztopowe odprowadzane wzdłuż krawędzi lądolodu, to pradolina — typowa dla Niziny Mazowieckiej (np. Pradolina Warszawsko-Berlińska).

Odpowiedź: cyrk lodowcowy, Karkonosze; rynna polodowcowa, Pojezierze Suwalskie; pradolina, Nizina Mazowiecka.

Krok 1. Na mapie w rejonie równoleżnika 30°S widać, że skały najmłodsze (kolor czerwony, wiek bliski 0 mln lat) budują dno oceanu tuż wokół środkowoatlantyckiego grzbietu ryftowego, przebiegającego przez środek Atlantyku.

Krok 2. W miarę oddalania się od tej strefy — w obu kierunkach, na wschód (ku Afryce) i na zachód (ku Ameryce Południowej) — kolory na mapie zmieniają się od czerwonych i pomarańczowych przez żółte i zielone do niebieskich, co odpowiada wzrostowi wieku skał.

Krok 3. Zjawisko to wynika z rozprzestrzeniania się dna oceanicznego (spreadingu) — nowa skorupa oceaniczna powstaje nieustannie w strefie ryftu i jest odsuwana symetrycznie w obie strony, dlatego jest najstarsza tam, gdzie powstała najdawniej, czyli najdalej od ryftu.

Odpowiedź: Wraz ze wzrostem odległości od strefy ryftowej, położonej w środkowej części oceanu, wzrasta wiek geologiczny skał budujących dno basenu oceanicznego.

Krok 1. Wulkan X jest najmłodszy, powstaje właśnie teraz nad nieruchomą plamą gorąca, natomiast starsze wulkany (o coraz większym wieku, widocznym na rysunku 2.) są przesuwane wraz z płytą litosfery w kierunku przeciwnym do miejsca, w którym powstają nowe wulkany.

Krok 2. Płyta musi się więc przemieszczać w takim kierunku, że kolejne, coraz starsze wulkany znajdują się po stronie przeciwnej do X — na rysunku 1. tę zależność opisuje strzałka 2, a na rysunku 2. strzałka 3.

Odpowiedź: C (2 i 3.).

Krok 1. Na zdjęciu satelitarnym obszar X jest położony na wybrzeżu wschodniej Szwecji, gdzie teren jest nizinny, bez wysokich pasm górskich rozdzielonych głębokimi dolinami (co jest typowe dla wybrzeży fiordowych Norwegii).

Krok 2. Charakterystyczny obraz licznych, małych, skalistych wysepek przy wybrzeżu (widoczny na fotografii wybrzeża szkierowego) odpowiada temu, co widać na zdjęciu satelitarnym w rejonie X — to skały polodowcowe (mutony), wygładzone przez lądolód, otoczone niewielkim, nizinnym lądem.

Krok 3. Taki typ wybrzeża, złożony z mnóstwa małych skalistych wysp oddzielonych wąskimi cieśninami, nazywamy wybrzeżem szkierowym; powstaje ono na obszarach o nizinnym ukształtowaniu, urozmaiconym licznymi mutonami polodowcowymi.

Odpowiedź: B3.

Informacja 1. Rysunek 1. przedstawia potężną chmurę kłębiastą (cumulonimbus) z wyładowaniami atmosferycznymi, powstającą właśnie w wyniku silnie wzmożonej konwekcji (unoszenia się ogrzanego powietrza) — to typowy schemat opadu konwekcyjnego (burzowego). Informacja jest prawdziwa. Odpowiedź: P.

Informacja 2. Rysunek 2. przedstawia łagodnie nachyloną powierzchnię frontową, po której ciepłe powietrze wznosi się nad chłodniejszym — to schemat frontu ciepłego, a nie chłodnego. Informacja jest fałszywa. Odpowiedź: F.

Informacja 3. Opady konwekcyjne (rysunek 1.) są rzeczywiście raptowne i nawalne, ale opady na froncie ciepłym (rysunek 2.) są zwykle długotrwałe i o umiarkowanym natężeniu (rozlane w czasie), a nie nawalne i krótkotrwałe. Informacja jest fałszywa. Odpowiedź: F.

Odpowiedź: P, F, F.

Krok 1. Wilgotne powietrze napływające w stronę gór natrafia na barierę orograficzną (stok górski) i jest zmuszone do wznoszenia się wzdłuż jej zbocza.

Krok 2. Wznoszące się powietrze ochładza się adiabatycznie (bez wymiany ciepła z otoczeniem) — czyli traci temperaturę w miarę wzrostu wysokości, niezależnie od tego, że nie oddaje ciepła do otoczenia.

Krok 3. Gdy temperatura powietrza spadnie do punktu rosy, para wodna zawarta w powietrzu zaczyna kondensować, tworząc kropelki wody (chmury) — po stronie dowietrznej góry, co prowadzi do opadów orograficznych właśnie na tym stoku.

Odpowiedź: Bariera orograficzna wymusza wznoszenie się wilgotnego powietrza; wraz z wysokością jego temperatura spada adiabatycznie, a gdy dojdzie do punktu rosy, następuje kondensacja pary wodnej zawartej w powietrzu, czego skutkiem jest powstanie chmur i opadów atmosferycznych po dowietrznej stronie góry.

Krok 1. Alice Springs leży w głębi kontynentu (klimat zwrotnikowy suchy, kontynentalny) — na klimatogramach odpowiada temu wykres A, z dużą roczną amplitudą temperatury i bardzo niskimi opadami rozłożonymi w ciągu roku.

Krok 2. Gove leży na dalekiej północy Australii (klimat podrównikowy, monsunowy) — odpowiada temu wykres D, z wysokimi temperaturami przez cały rok i wyraźnie zaznaczoną porą deszczową (wysokie opady w miesiącach letnich półkuli południowej, XII–III).

Krok 3. Sydney leży na wschodnim wybrzeżu w klimacie subtropikalnym wilgotnym — odpowiada temu wykres C, z umiarkowaną amplitudą temperatury i opadami rozłożonymi dość równomiernie w ciągu roku, nieco wyższymi w miesiącach zimowych.

Odpowiedź: Alice Springs – A, Gove – D, Sydney – C.

Krok 1. Rysunek przedstawia gradient klimatyczny od najchłodniejszej, najkrócej wegetującej strefy (temperatura -10°C, opady 200 mm, okres wegetacyjny 2 miesiące) do strefy cieplejszej i wilgotniejszej (temperatura +2°C, opady 550 mm, okres wegetacyjny 4-5 miesięcy).

Krok 2. Formacje roślinne układają się w tej samej kolejności co warunki klimatyczne: od tundry (najchłodniejsze, najkrótszy okres wegetacyjny) przez lasotundrę i tajgę (coraz cieplej i dłuższy okres wegetacyjny) do lasu mieszanego (najcieplej i najdłuższy okres wegetacyjny z podanych). Makia (roślinność śródziemnomorska) nie pasuje do tego gradientu chłodnego klimatu i nie jest używana.

Odpowiedź: Od lewej: tundra, lasotundra, tajga, las mieszany.

Krok 1. Zjawisko El Niño zaczyna się od osłabienia pasatów wiejących nad Pacyfikiem u wybrzeży Ameryki Południowej (E).

Krok 2. Słabsze pasaty nie są w stanie utrzymywać silnego prądu spływowego wód powierzchniowych od wybrzeża, co prowadzi do zahamowania upwellingu (wypływania chłodnych wód z głębi) u wybrzeży Peru (A).

Krok 3. Brak dopływu chłodnych wód głębinowych powoduje wzrost temperatury wód oceanu na wybrzeżu Peru (B).

Krok 4. Cieplejsza powierzchnia oceanu zwiększa parowanie i ilość pary wodnej w powietrzu, co prowadzi do intensywnych, często katastrofalnych opadów w Andach Peruwiańskich (C).

Odpowiedź: E → A → B → C.

Krok 1. Rzeźba terenu w południowej Polsce (Karpaty i Sudety) sprzyja występowaniu intensywnych opadów atmosferycznych — góry wymuszają wznoszenie się mas powietrza, co prowadzi do częstszych niż na resztą obszaru Polski krótkotrwałych ulewnych opadów oraz kilkudniowych opadów o dużym natężeniu.

Krok 2. Karpaty i Sudety charakteryzują się budową geologiczną niesprzyjającą infiltracji wód opadowych, dużymi deniwelacjami i stokami o dużym nachyleniu, co sprzyja szybkiemu spływowi powierzchniowemu wody do rzek, wywołując gwałtowne wezbrania.

Krok 3. Natomiast Pojezierze Pomorskie i Pojezierze Mazurskie charakteryzują się wysoką jeziornością i licznymi zagłębieniami bezodpływowymi, które retencjonują wodę opadową, spowalniając jej odpływ do rzek i ograniczając ryzyko wezbrań opadowych.

Odpowiedź (dwa argumenty): 1. Rzeźba terenu (góry) w południowej Polsce sprzyja występowaniu częstszych i intensywniejszych opadów niż na pojezierzach. 2. Budowa geologiczna, duże deniwelacje i strome stoki Karpat i Sudetów niesprzyjają infiltracji wody i wywołują szybki spływ powierzchniowy, w przeciwieństwie do wysokiej jeziorności i retencyjności pojezierzy.

Kujawy. Region ten leży w cieniu opadowym wzniesień morenowych Pojezierza Pomorskiego, a jego równinna rzeźba terenu nie sprzyja powstawaniu opadów — stąd występują tam niskie roczne sumy opadów atmosferycznych.

Wyżyna Śląska. Region ten leży na głównym europejskim dziale wodnym Polski, co przyczynia się do małej gęstości sieci rzecznej, a jednocześnie przepuszczalne podłoże (m.in. skały węglanowe) sprzyja infiltracji wód powierzchniowych w głąb ziemi, ograniczając zasoby wód powierzchniowych.

Odpowiedź: Kujawy — niskie roczne sumy opadów atmosferycznych, wynikające z położenia w cieniu opadowym wzniesień morenowych Pojezierza Pomorskiego i równinnej rzeźby terenu. Wyżyna Śląska — położenie na głównym dziale wodnym Polski (mała gęstość sieci rzecznej) oraz przepuszczalne podłoże, sprzyjające infiltracji wód powierzchniowych.

Krok 1. Czarnogóra do 2006 r. wchodziła w skład federacji Serbii i Czarnogóry (wcześniej Jugosławii), z której wyodrębniła się w wyniku referendum niepodległościowego.

Krok 2. Timor Wschodni był przez wiele lat okupowany przez Indonezję — państwo o przewadze liczebnej ludności wyznającej islam — i uzyskał pełną niepodległość w 2002 r.

Odpowiedź: Czarnogóra — Serbią. Timor Wschodni — Indonezji.

Krok 1. Na wykresie liczba ludności Paryża i Londynu (miasta krajów wysoko rozwiniętych) rośnie powoli i systematycznie, natomiast liczba ludności Bombaju i Meksyku rośnie znacznie szybciej — zwłaszcza od lat 60. i 70.

Krok 2. W krajach wysoko rozwiniętych przyrost naturalny jest niski (blisko zera lub ujemny), a w wielu z tych miast zachodzi proces dezurbanizacji (odpływ mieszkańców na przedmieścia i do mniejszych ośrodków) — stąd powolny wzrost lub stagnacja liczby ludności.

Krok 3. W Indiach i Meksyku przyrost naturalny jest znacznie wyższy, a jednocześnie zachodzi intensywna migracja ludności wiejskiej do miast (urbanizacja/suburbanizacja) w poszukiwaniu pracy — to powoduje szybki wzrost liczby mieszkańców tych metropolii.

Odpowiedź: W większości krajów wysoko rozwiniętych występuje niski przyrost naturalny i zachodzi dezurbanizacja, przez co liczba ludności miast rośnie powoli lub stagnuje; w Indiach i Meksyku wysoki przyrost naturalny oraz intensywne migracje ze wsi do miast przyczyniają się do szybkiego rozwoju demograficznego takich miast jak Bombaj i Meksyk.

Krok 1 (maskulinizacja). Współczynnik maskulinizacji to liczba mężczyzn przypadająca na 100 (lub 1000) kobiet. Obliczając liczbę mężczyzn (ludność minus kobiety) i dzieląc przez liczbę kobiet: A: 1 398 554/1 509 903 ≈ 0,926; B: 1 193 418/1 310 718 ≈ 0,911; C: 1 042 683/1 086 504 ≈ 0,960; D: 706 988/736 979 ≈ 0,959. Najniższy współczynnik ma województwo B.

Krok 2 (urbanizacja). Współczynnik urbanizacji to udział ludności miejskiej, czyli 100% minus udział ludności wiejskiej: A: 100−30,7=69,3%; B: 100−36,8=63,2%; C: 100−58,7=41,3%; D: 100−40,9=59,1%. Najwyższy współczynnik urbanizacji ma województwo A.

Krok 3 (przyrost rzeczywisty). Przyrost rzeczywisty to suma przyrostu naturalnego i salda migracji: A: −0,9+0,2=−0,7‰; B: −2,8−0,8=−3,6‰; C: 0,7−1,1=−0,4‰; D: 0,6−2,5=−1,9‰. Najwyższy (najmniej ujemny) przyrost rzeczywisty ma województwo C.

Odpowiedź: najniższy współczynnik maskulinizacji — B; najwyższy współczynnik urbanizacji — A; najwyższy współczynnik przyrostu rzeczywistego — C.

Krok 1. Na wykresie linie przedstawiające obciążenie demograficzne osobami starszymi (w miastach i na wsi) systematycznie i coraz szybciej rosną w całym okresie prognozy 2020–2050.

Krok 2. Linie przedstawiające obciążenie demograficzne dzieckami pozostają w tym czasie na zbliżonym, względnie stabilnym (a nawet nieznacznie spadającym do ok. 2040 r.) poziomie.

Krok 3. Ponieważ obciążenie osobami starszymi rośnie znacznie silniej niż zmienia się obciążenie dziećmi, całkowite obciążenie demograficzne ludności Polski będzie w całym okresie 2020–2050 systematycznie wzrastać.

Odpowiedź: Całkowite obciążenie demograficzne ludności Polski (łącznie w miastach i na wsi) będzie w latach 2020–2050 systematycznie rosło, głównie z powodu silnego wzrostu udziału ludności w wieku poprodukcyjnym (osób starszych), przy względnie stabilnym obciążeniu dziećmi.

Krok 1. Na obu mapach najwyższa gęstość zaludnienia (kolor czerwony/pomarańczowy) występuje głównie na wybrzeżach obu kontynentów, natomiast wnętrza kontynentów (zwłaszcza obszary górskie i puszcze) są znacznie słabiej zaludnione.

Krok 2. Na obu mapach widoczne są duże obszary bezludne lub bardzo słabo zaludnione (anekumena) w najwyższych partiach gór (Kordyliery, Andy) oraz w wysokich szerokościach geograficznych/na obszarach o niekorzystnym klimacie.

Krok 3. Wysoka gęstość zaludnienia w obu Amerykach koncentruje się także na obszarach najwcześniej zasiedlonych przez Europejczyków (kolonizacja) — stąd liczne duże miasta i aglomeracje właśnie w pasie wybrzeży.

Odpowiedź (dwa podobieństwa): 1. Największa gęstość zaludnienia występuje na wybrzeżach obu kontynentów, a ich wnętrza są słabiej zaludnione. 2. Na obu kontynentach występują obszary bezludne (anekumena) w wysokich partiach gór i w wysokich szerokościach geograficznych.

Krok 1. Na mapie numerem 1 oznaczono Meksyk, a numerem 2 — kraj Ameryki Południowej (np. Kolumbię) — oba są państwami hiszpańskojęzycznymi Ameryki Łacińskiej, z których od dekad płyną liczne strumienie migracji do Stanów Zjednoczonych.

Krok 2. Numer 3 oznacza Brazylię (język portugalski), a numer 4 — kraj afrykański, również niehiszpańskojęzyczny; numer 5 oznacza Hiszpanię, która jest krajem pochodzenia języka hiszpańskiego, ale nie jest istotnym źródłem masowej emigracji do USA w opisywanym kontekście latynoskiej migracji.

Odpowiedź: A (1 i 2.).

Krok 1. Pierwszy wiersz tabeli przedstawia kraj o wymieszanej strukturze wyznaniowej — znaczący udział zarówno chrześcijan (katolicy i protestanci razem ok. 50%), jak i muzułmanów (48,8%). Taka struktura odpowiada Nigerii, gdzie muzułmanie dominują na północy, a chrześcijanie na południu kraju — na mapie oznaczonej numerem 4.

Krok 2. Drugi wiersz przedstawia kraj z niemal całkowitą dominacją muzułmanów (94,9%) i minimalnym udziałem chrześcijan — to odpowiada Egiptowi, kraju leżącemu w północnej Afryce, oznaczonemu na mapie numerem 1.

Odpowiedź: Nigeria, 4; Egipt, 1.

Krok 1. Wykres wskazuje na strukturę energetyczną kraju, w którym dominującym źródłem energii jest węgiel kamienny (72%) — to niezwykle wysoki udział, wyraźnie wyższy niż w przeciętnym kraju afrykańskim.

Krok 2. Spośród czterech państw zaznaczonych na mapie (Egipt, RPA, Angola, Nigeria) tak silne uzależnienie od węgla kamiennego charakteryzuje Republikę Południowej Afryki, kraj posiadający bogate złoża węgla kamiennego i rozwinięte górnictwo — na mapie oznaczoną numerem 2.

Odpowiedź: Numer na mapie: 2. Nazwa państwa: Republika Południowej Afryki.

Krok 1. Punkt A leży w centralnej Polsce, w rejonie, w którym znajdują się złoża węgla brunatnego (np. zagłębie konińskie) wykorzystywane przez elektrownie cieplne opalane tym surowcem.

Krok 2. Głównym czynnikiem lokalizacji takiej elektrowni jest bliskość bazy surowcowej — węgiel brunatny nie jest opłacalny w transporcie na duże odległości ze względu na niską wartość opałową, dlatego elektrownie cieplne na węgiel brunatny budowane są zawsze bezpośrednio przy odkrywkach.

Odpowiedź: Główny czynnik lokalizacji — baza surowcowa (bliskość złoża węgla brunatnego wykorzystywanego przez elektrownię cieplną).

Bogatynia (Turów). Elektrownia leży w rejonie zagłębia turoszowskiego na dalekim południowym zachodzie Polski (litera F na mapie) i wykorzystuje lokalny węgiel brunatny.

Rybnik. Elektrownia leży na Górnym Śląsku (litera E na mapie), w rejonie zagłębia węgla kamiennego, który jest jej głównym źródłem energii.

Solina. Elektrownia leży w Bieszczadach, na sztucznym zbiorniku wodnym na Sanie (litera D na mapie) i jest elektrownią wodną.

Odpowiedź: Bogatynia (Turów) — F, węgiel brunatny; Rybnik — E, węgiel kamienny; Solina — D, woda.

Wiersz 1. Wydobycie tego surowca rośnie (56,5 → 63,9 mln ton), a import i eksport są znikome (0,2 i 0,3 mln ton) — to typowe dla węgla brunatnego, który ze względu na niską wartość energetyczną i wysokie koszty transportu jest wykorzystywany praktycznie tylko lokalnie i wymieniany jedynie z bezpośrednimi sąsiadami. Odpowiada temu tabela B (partnerzy: Niemcy, Czechy — sąsiedzi Polski).

Wiersz 2. Wydobycie tego surowca spada (76,7 → 73,3 mln ton), a import i eksport są znacznie większe (10,4 i 8,9 mln ton) — to typowe dla węgla kamiennego, surowca o wyższej wartości energetycznej, opłacalnego w transporcie na większe odległości. Odpowiada temu tabela A (partnerzy: Rosja, Australia, Czechy — również odlegli dostawcy).

Odpowiedź: węgiel brunatny, B; węgiel kamienny, A.

Krok 1. Największym dostawcą gazu ziemnego do Polski jest Rosja, z której surowiec sprowadzany jest gazociągiem — to sprawia, że Polska jest w dużej mierze zależna od jednego kierunku dostaw.

Krok 2. Gazoport w Świnoujściu umożliwia odbiór skroplonego gazu ziemnego (LNG) transportowanego drogą morską gazowcami, co pozwala sprowadzać ten surowiec z zupełnie innych regionów świata, np. z Kataru, Norwegii czy Stanów Zjednoczonych, niezależnie od istniejących gazociągów.

Krok 3. Możliwość importu gazu z wielu różnych, niezależnych od siebie kierunków (dywersyfikacja dostaw) zwiększa bezpieczeństwo energetyczne Polski, zmniejszając ryzyko przerwania dostaw z jednego kierunku.

Odpowiedź: Gazoport w Świnoujściu umożliwia odbiór skroplonego gazu ziemnego drogą morską z różnych, odległych regionów świata (np. z Kataru czy Norwegii), niezależnie od gazociągów lądowych — dzięki temu Polska nie musi być zależna tylko od jednego dostawcy (Rosji), co sprzyja dywersyfikacji dostaw gazu.

Krok 1. W Polsce produkcja stali surowej systematycznie spadała w latach 1980–2014 (z 19,5 do 8,8 mln ton) — to efekt restrukturyzacji i modernizacji przemysłu ciężkiego po 1990 r.

Krok 2. Podobny spadkowy trend w produkcji stali w tym okresie zaznaczył się w starych, wysoko rozwiniętych krajach uprzemysłowionych, które przechodziły proces dezindustrializacji hutnictwa — we Francji i w Stanach Zjednoczonych.

Krok 3. W Chinach, Indiach i Korei Południowej produkcja stali surowej w tym okresie dynamicznie rosła wraz z ich uprzemysłowieniem — to trend odwrotny do polskiego.

Odpowiedź: B, E (Francja, Stany Zjednoczone).

Informacja 1. Srebro w Polsce jest wydobywane jako produkt towarzyszący przy przerobie rud miedzi z łupków miedzionośnych na Dolnym Śląsku (rejon Legnicko-Głogowski). Informacja jest prawdziwa. Odpowiedź: P.

Informacja 2. Srebro jest cennym surowcem stosowanym m.in. w przemyśle elektrotechnicznym i elektronicznym (ze względu na bardzo dobrą przewodność), a zmiany popytu zagranicznego na te zastosowania wpływają na wielkość jego wydobycia w Polsce. Informacja jest prawdziwa. Odpowiedź: P.

Informacja 3. Boksyty są surowcem do produkcji aluminium, a nie stali (stal produkuje się z rudy żelaza), więc zmiany importu boksytów nie mają związku ze zmianą wielkości produkcji stali w Polsce. Informacja jest fałszywa. Odpowiedź: F.

Odpowiedź: P, P, F.

Region A (Sahara). Region ten leży na obszarze pustyni Sahara — bardzo niska obsada bydła wynika ze skąpych opadów atmosferycznych, charakterystycznych dla klimatu zwrotnikowego skrajnie suchego, oraz z braku naturalnych terenów trawiastych (pastwisk).

Region B (basen Kongo). Region ten jest porośnięty wilgotnym lasem równikowym — niska obsada bydła wynika z gęstej szaty leśnej (brak otwartych pastwisk) oraz z powszechnego występowania muchy tse-tse, przenoszącej chorobę śpiączkę, zabójczą dla zwierząt hodowlanych.

Region C (Wyżyna Abisyńska/Rożek Afryki). Region ten charakteryzuje się wysokimi opadami na Wyżynie Abisyńskiej, sprzyjającymi zasobności pastwisk, oraz występowaniem sawanny — naturalnego obszaru pastwiskowego, stąd wysoka obsada bydła.

Odpowiedź: Region A — skąpe opady atmosferyczne (klimat skrajnie suchy) i brak naturalnych pastwisk. Region B — pokrywa wilgotnego lasu równikowego i występowanie muchy tse-tse. Region C — wysokie opady sprzyjające zasobności pastwisk i obecność sawanny.

Region A (Sahara). Na obszarach pustynnych, w oazach z dostępem do wody gruntowej, warunki przyrodnicze (wysokie temperatury, susza) są korzystne dla uprawy palmy daktylowej, odpornej na suchy klimat.

Region B (basen Kongo). W wilgotnym klimacie równikowym, przy dużej ilości opadów i wysokich temperaturach przez cały rok, korzystne warunki do wegetacji ma maniok — roślina charakterystyczna dla rolnictwa tropikalnego strefy równikowej.

Odpowiedź: Region A — palma daktylowa; Region B — maniok.

Krok 1. Wskaźnik 1 (obszar ciemny) rośnie wraz z rozwojem gospodarczym i dominuje w krajach wysoko rozwiniętych — to udział rolnictwa w tworzeniu PKB nie może rosnąć (w rzeczywistości spada), więc pole ciemne odpowiada raczej strukturze produkcji rolnej, w której z rozwojem gospodarczym rośnie udział produkcji zwierzęcej względem roślinnej.

Krok 2. Wskaźnik 3 (linia) silnie spada z rozwojem gospodarczym — to udział rolnictwa w tworzeniu PKB, który jest wysoki w krajach słabo rozwiniętych i szybko maleje wraz z rozwojem struktury gospodarki.

Krok 3. Wskaźnik 4 (linia punktowa) silnie rośnie z rozwojem gospodarczym — to towarowość rolnictwa, czyli udział produkcji sprzedawanej na rynek, który jest wysoki w rolnictwie towarowym krajów rozwiniętych.

Odpowiedź: C (1. produkcja zwierzęca, 2. produkcja roślinna, 3. udział rolnictwa w tworzeniu PKB, 4. towarowość rolnictwa).

Krok 1. Z tabeli wynika, że Kanada ma dużo większą powierzchnię zasiewów zbóż (15 917 tys. ha) niż wymienione kraje europejskie (od 209 do 7 479 tys. ha) — mimo znacznie niższych plonów z hektara, jej zbiory zbóż są wysokie (66 372 tys. ton) dzięki samej wielkości areału.

Krok 2. Ponieważ zbiory zbóż w Kanadzie są wysokie mimo niższej intensywności produkcji, nie ma tam ekonomicznej potrzeby zwiększania intensywności produkcji rolnej (m.in. poprzez wysokie zużycie nawozów sztucznych), tak jak w gęściej zaludnionych i mniejszych obszarowo krajach europejskich, które muszą maksymalizować plony z ograniczonej powierzchni.

Odpowiedź: Kanada ma znacznie większą powierzchnię zasiewów zbóż niż wymienione kraje europejskie, dzięki czemu uzyskuje wysokie zbiory nawet przy mniejszej intensywności produkcji — nie ma więc potrzeby ponoszenia kosztów zwiększania intensywności produkcji rolnej (np. poprzez wyższe zużycie nawozów sztucznych), tak jak w europejskich krajach o mniejszym areale.

Wiersz 1 (sandry). Tereny sandrowe (Równina Tucholska, Równina Kurpiowska) mają ubogie, piaszczyste gleby bielicowe, słabo przydatne dla wymagającej pszenicy — na mapie widoczny jest tam wysoki udział żyta, rośliny znoszącej gleby słabsze.

Wiersz 2 (gleby aluwialne). Obszary o największej w północnej Polsce powierzchni gleb wytworzonych z osadów akumulacji rzecznej (żyzne mady, np. w dolinie Wisły/Żuławy) mają dobre warunki dla pszenicy, co widać na mapie jako wysoki udział tego zboża.

Wiersz 3 (lessy). Obszary z glebami wytworzonymi na lessach (np. Wyżyna Lubelska, Wyżyna Miechowska) są bardzo żyzne i najbardziej odpowiadają wymagającej glebowo pszenicy, która na tych obszarach ma wysoki udział w zasiewach.

Odpowiedź: Sandry — żyto; gleby aluwialne — pszenica; lessy — pszenica.

Lokalizacja 1. Znajduje się na stromym stoku doliny (widoczne bardzo gęsto rozmieszczone poziomice oraz skarpy). Przy fliszowej budowie geologicznej terenu (naprzemianległe warstwy piaskowców i łupków, które ułatwiają przesuwanie się mas skalnych po nawodnieniu) taka lokalizacja jest zagrożona osuwiskami, które mogłyby zniszczyć zabudowania.

Lokalizacja 3. Znajduje się na niższej terasie, bardzo blisko koryta rzeki (na terasie zalewowej). Przy wyższych stanach wody (wezbraniach) istnieje duże zagrożenie podtopieniem i zalaniem osiedla wodą rzeczną.

Odpowiedź: Numer 1 — lokalizacja na stromym stoku, co przy fliszowej budowie geologicznej terenu zagraża osuwiskami mogącymi niszczyć zabudowania. Numer 3 — lokalizacja na terasie zalewowej, co przy wyższych stanach wody grozi podtopieniami i zalaniem osiedla.

Krok 1. W gospodarkach wysoko rozwiniętych państw Europy duży udział w strukturze produkcji ma przemysł zaawansowany technologicznie (high-tech) oraz sektor małych i średnich przedsiębiorstw — te branże produkują towary o wysokiej wartości i niewielkiej masie/objętości, wymagające szybkiego, elastycznego dostarczenia do wielu rozproszonych odbiorców.

Krok 2. Transport samochodowy, w przeciwieństwie do kolei, umożliwia dostawę „od drzwi do drzwi”, bez konieczności przeładunku, co lepiej odpowiada potrzebom rozproszonej sieci małych i średnich firm oraz produkcji o wysokiej wartości jednostkowej.

Krok 3. Jednocześnie mała rola górnictwa i przemysłu ciężkiego (produkujących towary masowe, sypkie — węgiel, rudy, itp.) w strukturze gospodarki tych krajów ogranicza znaczenie kolei, która jest najbardziej opłacalna właśnie w przewozach masowych na duże odległości.

Odpowiedź: Duży udział przemysłu wysokich technologii oraz małych i średnich przedsiębiorstw w strukturze gospodarki tych krajów sprzyja transportowi samochodowemu, elastycznemu i dostarczającemu towary „od drzwi do drzwi”, a mała rola górnictwa i przemysłu ciężkiego ogranicza znaczenie kolei, najbardziej efektywnej w przewozach masowych.

Krok 1. Oba kanały są przede wszystkim szlakami transportu towarowego — przewożone są nimi zarówno surowce energetyczne (ropa naftowa, LNG), jak i drobnicowe ładunki kontenerowe, a nie przewozy pasażerskie.

Krok 2. Oba kanały są własnością państwową i generują znaczące dochody z opłat za przepływ statków — dla Panamy i dla Egiptu są to istotne pozycje w budżecie państwa.

Krok 3. Pozostałe stwierdzenia są nieprawdziwe dla obu kanałów: nie specjalizują się w żegludze kabotażowej, przewozy pasażerskie nie dominują nad ładunkowymi, a ich infrastruktura nie została zniszczona w konfliktach zbrojnych w pierwszej dekadzie XXI wieku.

Odpowiedź: C, D.

Krok 1. Organizacja A to Unia Europejska (rozwój ekonomiczny i społeczny, wspólny rynek, swoboda przepływu osób, jednolite normy prawne), a organizacja B to NATO (obrona militarna, w tym państwa pozaeuropejskie, np. USA i Kanada) — obie mają siedziby w Brukseli.

Krok 2. Spośród państw zaznaczonych na mapie: Norwegia (1) jest w NATO, ale nie w UE; Serbia (3) nie jest ani w UE, ani w NATO; Estonia (2) jest członkiem zarówno Unii Europejskiej, jak i NATO.

Odpowiedź: Numer na mapie: 2. Nazwa państwa: Estonia.