Geografia PR — Maj 2016

Stwierdzenie 1. Pomnik stoi na równiku (0°00′). Na równiku Słońce góruje w zenicie tylko dwa razy w roku – w dniach równonocy (21 marca i 23 września), a w pozostałe dni roku (m.in. w dniach przesileń) pada pod niewielkim kątem odchylonym od zenitu, więc cień – choć bardzo krótki – istnieje. Stwierdzenie, że w ciągu całego roku w południe nie ma cienia, jest więc nieprawdziwe.

Stwierdzenie 2. Na równiku długość dnia jest zawsze bliska 12 godzinom niezależnie od daty (równik leży w strefie oświetlenia, w której nie występują dobowe wahania długości dnia typowe dla wyższych szerokości). 22 czerwca na biegunie północnym trwa natomiast dzień polarny – Słońce nie zachodzi wcale, czyli dzień trwa 24 godziny. Dzień na równiku (ok. 12 h) jest więc krótszy niż na biegunie północnym w tym dniu – stwierdzenie jest prawdziwe.

Stwierdzenie 3. Na równiku w dniu przesilenia letniego (22 czerwca) Słońce góruje po stronie północnej nieba, odchylone od zenitu o kąt równy deklinacji Słońca (~23°26′), a w dniu przesilenia zimowego (22 grudnia) góruje po stronie południowej, odchylone o ten sam kąt. Wysokość górowania w obu przypadkach jest więc identyczna (90° − 23°26′), różni się tylko strona nieba – stwierdzenie jest prawdziwe.

Odpowiedź: F, P, P.

Krok 1. Strona nieba. Guayaquil leży na półkuli południowej (2°S). 22 czerwca (przesilenie letnie na półkuli północnej) Słońce znajduje się nad zwrotnikiem Raka (23°26′N), a więc na północ od Guayaquil. Słońce góruje zawsze po tej stronie nieba, w kierunku której leży punkt podsłoneczny – dla obserwatora w Guayaquil jest to strona północna.

Krok 2. Obliczenie wysokości górowania. Odległość kątowa między Guayaquil (φ = 2°S) a punktem podsłonecznym (deklinacja Słońca δ = 23°26′N) to suma tych dwóch wartości, bo miejscowość i punkt podsłoneczny leżą po różnych stronach równika: $\alpha =2°+23°26\prime =25°26\prime$

Wysokość górowania Słońca liczymy jako: $h_g=90°-\alpha =90°-25°26\prime =64°34\prime$

Odpowiedź: Słońce góruje po stronie północnej nieba, na wysokości $h_g=64°34\prime$ (uznaje się też wynik $64°33\prime$ przy przyjęciu deklinacji $+23°27\prime$).

Krok 1. Na rysunku promienie światła z Gwiazdy Polarnej padają na kulę ziemską równolegle do jej osi obrotu (bo Gwiazda Polarna leży praktycznie nad biegunem północnym).

Krok 2. Kąt, pod jakim promień „widzi” horyzont obserwatora, zależy od tego, jak daleko od bieguna (czyli jak blisko równika) znajduje się dany punkt na powierzchni Ziemi – im bliżej bieguna północnego, tym Gwiazda Polarna znajduje się wyżej nad horyzontem, a im bliżej równika, tym niżej (na samym równiku Gwiazda Polarna znajduje się tuż nad horyzontem, na biegunie – w zenicie).

Odpowiedź: Wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem rośnie wraz ze wzrostem szerokości geograficznej (północnej) – im większa szerokość geograficzna, tym większa wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem.

Krok 1. Siła Coriolisa odchyla poruszające się masy powietrza: na półkuli północnej – w prawo (zgodnie z ruchem wskazówek zegara względem kierunku ruchu), na półkuli południowej – w lewo (przeciwnie do ruchu wskazówek zegara).

Krok 2. Na rysunku numer 4 wiatr wiejący na północ od równika (linia przerywana skierowana ku równikowi) zostaje odchylony w prawo, a wiatr wiejący na południe od równika – odchylony w lewo, co jest zgodne z zasadą działania siły Coriolisa na obu półkulach.

Odpowiedź: D (rysunek numer 4).

Krok 1. Na mapie granica średniego zasięgu lodu stałego (żółta linia) na Morzu Barentsa (B) leży wyraźnie bardziej na północ niż na Morzu Beringa (A) – lód na Morzu Barentsa zajmuje mniejszy obszar.

Krok 2. Morze Barentsa znajduje się na zachodnim, atlantyckim skraju Arktyki, do którego dociera ciepły Prąd Norweski (kontynuacja Golfsztromu). Ogrzewa on wody tego morza i ogranicza zasięg lodu stałego, przesuwając jego granicę daleko na północ.

Krok 3. Morze Beringa nie ma takiego dopływu ciepłych wód – jest chłodniejsze, dlatego lód stały sięga tam dalej na południe.

Odpowiedź: B3 – granica zasięgu lodu stałego przebiega bardziej na północ na Morzu Barentsa, ponieważ na tym morzu zaznacza się oddziaływanie Prądu Norweskiego.

Obszar A leży w północnej części Amazonii (okolice Bogoty/Manaus) – to obszar równikowy o bardzo wysokich opadach. Decydują o tym: (1) stały niż baryczny równikowy, w którym powietrze stale wznosi się, oraz (5) intensywna konwekcja wilgotnych mas powietrza charakterystyczna dla strefy międzyzwrotnikowej.

Obszar B leży na wybrzeżu Pacyfiku w środkowym Chile/Peru – to obszar bardzo suchy (pustynia Atakama). Odpowiadają za to: (2) stały dynamiczny wyż baryczny (wyż subtropikalny) powodujący opadanie powietrza i brak opadów, oraz (3) oddziaływanie zimnego Prądu Peruwiańskiego, który chłodzi i stabilizuje powietrze nadmorskie, uniemożliwiając tworzenie opadów.

Obszar C leży w skrajnie południowej części kontynentu (Ziemia Ognista, okolice Ushuai) – tam z kolei opady są zwiększone przez (4) orograficzne wznoszenie się mas powietrza na Andach oraz (6) oddziaływanie stałych wiatrów zachodnich niosących wilgotne masy powietrza oceanicznego.

Odpowiedź: A. 1, 5; B. 2, 3; C. 4, 6.

Krok 1. Na klimatogramie widać, że opady są bardzo wysokie od czerwca do września (lato), a niskie od listopada do marca (zima) – to typowy przebieg opadów w klimacie monsunowym.

Krok 2. Latem kontynent azjatycki silnie się nagrzewa, co powoduje powstanie nad nim rozległego niżu barycznego, natomiast nad chłodniejszym w tym czasie oceanem tworzy się wyż. Powstająca różnica ciśnień wywołuje monsun letni – wilgotne powietrze napływa z Oceanu Indyjskiego nad obszar delty Gangesu i Brahmaputry, dając wysokie opady.

Krok 3. Zimą sytuacja odwraca się: silnie wychłodzony kontynent staje się obszarem wyżu barycznego, a nad oceanem, wolniej się wychładzającym, tworzy się niż. W efekcie powstaje monsun zimowy – suche powietrze napływa z głębi lądu, co znacznie ogranicza ilość opadów na stacji.

Odpowiedź: Różnice w wielkości opadów w ciągu roku wynikają z cyrkulacji monsunowej – latem nad lądem powstaje niż, a nad oceanem wyż, co sprowadza wilgotne powietrze oceaniczne i wysokie opady; zimą układ ciśnień odwraca się (wyż nad lądem, niż nad oceanem), napływa suche powietrze kontynentalne i opady są znacznie niższe.

Obszar A – sporadyczne wezbrania i duże zasoby wód podziemnych dzięki infiltracji w skały węglanowe (wapienie) to cechy obszarów wyżynnych zbudowanych z wapieni, np. Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej – odpowiada obszarowi 2 na mapie.

Obszar B – szybki spływ powierzchniowy i letnie wezbrania opadowe przy słabej infiltracji to typowe cechy obszarów górskich (np. Karpat), gdzie skały są mało przepuszczalne, a rzeźba sprzyja szybkiemu odpływowi – odpowiada obszarowi 1.

Obszar C – duża retencja powierzchniowa, luźne skały osadowe (piaski) i liczne zagłębienia bezodpływowe to cechy obszarów pojezierzy młodoglacjalnych – odpowiada obszarowi 4.

Obszar D – silnie zmienione krążenie wód podziemnych na skutek działalności gospodarczej człowieka to cecha obszarów silnie uprzemysłowionych i eksploatacji górniczej, np. Górnego Śląska – odpowiada obszarowi 5.

Odpowiedź: A. 2, B. 1, C. 4, D. 5.

Krok 1. Wisła ma reżim mieszany z wezbraniami roztopowymi wiosną (marzec–kwiecień) i deszczowymi latem (lipiec) oraz niskimi stanami zimą.

Krok 2. Warszawa leży w środkowym biegu Wisły – wykres 3 pokazuje wyraźny szczyt wiosenny (roztopowy) w marcu–kwietniu, typowy dla tego odcinka rzeki.

Krok 3. Tczew leży w dolnym biegu Wisły, blisko ujścia – wykres 2 pokazuje spłaszczony przebieg z niewielkim wzrostem wiosną, co jest efektem wyrównującego wpływu zlewni o dużej powierzchni oraz retencji w dolnym odcinku rzeki.

Odpowiedź: Tczew – wykres 3, Warszawa – wykres 2.

Krok 1. Na barwnej mapie szczegółowej Sandomierz leży na prawym (wysokim) brzegu Wisły, a rzeka na wysokości miasta płynie z południowego zachodu na północny wschód, zataczając łuk w rejonie Andruszkowic i Zawichostu.

Krok 2. Fotografia przedstawia panoramę miasta widzianą od strony rzeki, z zabudową Starego Miasta na skarpie – układ ten odpowiada spojrzeniu w górę rzeki, gdy Wisła na tym odcinku płynie w kierunku NE.

Odpowiedź: B (NE).

Krok 1. Na mapie w skali 1:75 000 mierzymy odległość w linii drogi asfaltowej pomiędzy skrzyżowaniem w Różkach a mostem na Koprzywiance (pole C2) – odcinek ten ma na mapie długość ok. 3 cm.

Krok 2. Przeliczamy odległość rzeczywistą: $3\text{ cm}\times 75000=225000\text{ cm}=2250\text{ m}$.

Krok 3. Czas jazdy przy prędkości 250 m/min: $t=\frac{2250\text{ m}}{250\text{ m/min}}=9\text{ min}$.

Odpowiedź: A (około 9 minut).

Krok 1. Na barwnej mapie szczegółowej teren zalewowy w dolinie Wisły w polu D3 oznaczony jest znakiem „łąka” – tereny okresowo zalewane, o wysokim poziomie wód gruntowych, nie są przeznaczane pod uprawy polowe, lecz wykorzystywane jako łąki.

Krok 2. Obszar na zachód od Sandomierza (okolice Milczan, Kobiernik, Złotej) na mapie oznaczony jest charakterystycznym deseniem „sadu” – to region sadowniczy, jeden z najbardziej znanych w Polsce obszarów uprawy drzew owocowych, co widać na mapie jako zwarte skupienia symbolu sadu.

Odpowiedź: Terasa zalewowa w D3 – łąki; obszar na zachód od Sandomierza – sady.

Obszar A. Na zdjęciu satelitarnym obszar A leży na skraju rozlewiska, przy Sandomierzu, w miejscu, gdzie – zgodnie z barwną mapą szczegółową – teren wznosi się na krawędź wyżyny, powyżej poziomu terasy zalewowej Wisły. Woda powodziowa rozlewa się po niskiej terasie zalewowej w dolinie rzeki, a wyżej położona krawędź wysoczyzny pozostaje poza jej zasięgiem.

Obszar B. Obszar B, zgodnie z opisem wydarzenia, to okolice huty szkła, którą podczas powodzi chronił wał przeciwpowodziowy. Choć wał ten był już nasiąknięty wodą, 22 maja nurkowie uszczelnili go geowłókniną rozłożoną pod wodą, co zapobiegło jego przerwaniu i uchroniło ten teren przed zalaniem – w przeciwieństwie do wału koło Zarzekowic, który wcześniej pękł.

Odpowiedź: Obszar A nie został zalany, bo leży na wyżej położonej krawędzi wyżyny, powyżej terasy zalewowej Wisły; obszar B nie został zalany, bo chroniący go (nasiąknięty) wał przeciwpowodziowy przy hucie szkła został w czasie powodzi skutecznie uszczelniony geowłókniną przez nurków.

Krok 1. Barwna mapa szczegółowa ma skalę 1 : 75 000, czyli 1 cm na mapie odpowiada 75 000 cm w terenie, tj. 0,75 km.

Krok 2. Powierzchnia: $1{\text{ cm}}^2$ na mapie odpowiada $0,75\text{ km}\times 0,75\text{ km}=0,5625{\text{ km}}^2$ w terenie.

Krok 3. Obliczamy, ile cm² na mapie odpowiada powierzchni 11 km²: $x=\frac{11{\text{ km}}^2}{0,5625{\text{ km}}^2}\approx 19,56{\text{ cm}}^2\approx 19,6{\text{ cm}}^2$

Odpowiedź: Zalany obszar zajmuje na mapie około $19,6{\text{ cm}}^2$.

Krok 1. W okolicach Tarnobrzega (Kopalnia Siarki „Machów”) wydobywano metodą odkrywkową siarkę rodzimą – jedno z największych złóż siarki w Europie. Po wyczerpaniu i zaniechaniu eksploatacji odkrywkowej wyrobisko zalano wodą, tworząc Jezioro Tarnobrzeskie.

Krok 2. Ponieważ wydobycie siarki rodzimej ze złóż w Polsce (metodą odkrywkową lub otworową – podziemnego wytapiania) niemal całkowicie zanikło ze względów ekonomicznych i środowiskowych, obecnie siarkę pozyskuje się głównie jako produkt odsiarczania surowców energetycznych, np. gazów spalinowych i poprzemysłowych w elektrowniach opalanych węglem.

Odpowiedź: Surowiec – siarka. Obecny sposób pozyskiwania – odsiarczanie surowców energetycznych (gazów spalinowych/poprzemysłowych w elektrowniach opalanych węglem), albo pozyskiwanie siarki metodą otworową (podziemnego wytapiania).

Krok 1. Na mapie widać, że Jezioro Tarnobrzeskie leży w bliskim sąsiedztwie Tarnobrzega i Sandomierza – dwóch miast, z których mieszkańcy oraz odwiedzający je turyści mogą łatwo dojechać nad jezioro, co zwiększa liczbę potencjalnych użytkowników funkcji rekreacyjnej.

Krok 2. Jezioro leży przy drodze o utwardzonej nawierzchni (drodze wojewódzkiej), która wraz z lokalnymi drogami zapewnia dogodny dojazd do strefy brzegowej, a w pobliżu znajduje się atrakcyjna krajobrazowo dolina Wisły, co dodatkowo podnosi walory turystyczne tego miejsca.

Odpowiedź: 1. Bliskość Tarnobrzega i Sandomierza, z których mogą przyjeżdżać mieszkańcy i turyści. 2. Dogodny dojazd drogą o utwardzonej nawierzchni oraz atrakcyjne otoczenie krajobrazowe (dolina Wisły).

Krok 1. Fotografia przedstawia głęboki, wąski wcięty w podłoże wąwóz lessowy o stromych, prawie pionowych ścianach – formę typową dla obszarów zbudowanych z lessu, łatwo rozmywanego przez wody opadowe i epizodyczne.

Krok 2. Na barwnej mapie szczegółowej gęsta sieć wąwozów i silnie urozmaicony rysunek poziomicowy (świadczący o dużym rozczłonkowaniu rzeźby) występuje na obszarze wyżynnym w polu F1, na zachód od Sandomierza – to typowy obszar lessowy Wyżyny Sandomierskiej.

Odpowiedź: C (pole F1).

Krok 1. Na fotografii widoczna jest wąska, głęboko wcięta forma o stromych ścianach, biegnąca w dół zbocza – to typowy wąwóz lessowy, a nie szeroka, koryto­wata dolina U-kształtna (te ostatnie powstają w wyniku działalności lodowców górskich, czego na fotografii nie przedstawiono).

Krok 2. Lessy są skałami bardzo podatnymi na rozmywanie – w wąwozach lessowych główną rolę w żłobieniu takich form odgrywają epizodyczne, gwałtowne spływy wód opadowych, które wymywają luźny materiał skalny, tworząc z czasem coraz głębsze, wąskie rozcięcia.

Odpowiedź: A3 – wąwóz, który powstał na skutek wymywania materiału skalnego przez wody epizodyczne.

Krok 1. Less to skała osadowa pochodzenia eolicznego (przewiana i naniesiona przez wiatr), złożona głównie z bardzo drobnego pyłu kwarcowego z domieszką węglanu wapnia i iłu.

Krok 2. Opis A dotyczy piasku (ziarna kwarcu 0,1–2 mm, mogące przejść diagenezę w piaskowiec). Opis C dotyczy zlepieńca/mieszanki różnych frakcji (ił, pył, piasek, otoczaki). Opis D dotyczy iłu (drobnoziarnista skała ilasta, plastyczna po nasiąknięciu wodą). Tylko opis B – skała pochodzenia eolicznego, złożona z pyłu kwarcowego z domieszką węglanu wapnia i iłu – opisuje less.

Odpowiedź: B.

Krok 1. Linie 1–3 na mapie wyznaczają zasięgi kolejnych, coraz starszych zlodowaceń plejstoceńskich. Obszar Y był pokryty lądolodem wcześniej ustępującym z tego terenu (starsze zlodowacenie) niż obszar X, który pozostawał pod lądolodem dłużej i z którego lądolód ustąpił później.

Krok 2. Skoro na obszarze Y procesy denudacyjne (wietrzenie, erozja, spłukiwanie) działały na formy polodowcowe najdłużej, pierwotna rzeźba glacjalna została tam w większym stopniu zniszczona: wały moren czołowych są silniej zdenudowane, a zagłębienia jeziorne w dużej części zostały zamulone i zanikły, stąd mniejsza jeziorność.

Krok 3. Na obszarze X, z którego lądolód ustąpił później, formy polodowcowe są rzeźbą młodszą i lepiej zachowaną – zachowała się większa liczba jezior i wyraźniejsze, mniej zniszczone wały moren czołowych.

Odpowiedź: A i C – w porównaniu z obszarem X, obszar Y charakteryzuje się mniejszą jeziornością i silniej zdenudowanymi wałami moren czołowych (zgodnie ze schematem oceniania CKE).

Krok 1. Obszar X pokryty był osadami polodowcowymi (piaski sandrowe, głazy narzutowe), które tworzą podłoże słabych, mało żyznych gleb, na których trudno uzyskać wysokie plony, a obecność głazów narzutowych utrudnia prace polowe (np. orkę).

Krok 2. Rzeźba polodowcowa (liczne jeziora, zagłębienia bezodpływowe, wysoka jeziorność, znaczne deniwelacje) wydłuża i utrudnia budowę dróg oraz zabudowę terenu – płytkie występowanie wód gruntowych w pobliżu jezior i zagłębień utrudnia posadowienie budynków, a urozmaicona rzeźba zwiększa koszty transportu.

Odpowiedź: 1. Osady polodowcowe (piaski sandrowe) są podłożem słabych gleb, a głazy narzutowe utrudniają prace polowe. 2. Znaczne deniwelacje terenu i wysoka jeziorność wydłużają przebieg dróg oraz utrudniają zabudowę (płytkie wody gruntowe w pobliżu jezior), co zwiększa koszty działalności gospodarczej.

Krok 1. Epicentrum trzęsienia ziemi (litera E) leży w rejonie Morza Marmara, na terytorium Turcji – region ten geograficznie znajduje się w północno-zachodniej części tego kraju.

Krok 2. Najgęściej rozmieszczone, najmniejsze izosejsty (a więc obszar najsilniejszych wstrząsów) otaczają epicentrum, które leży na obszarze Turcji.

Odpowiedź: D (Turcja).

Krok 1. Region Morza Marmara leży na granicy płyty euroazjatyckiej i anatolijskiej, w strefie uskoku północnoanatolijskiego – jednej z najbardziej aktywnych sejsmicznie stref na świecie.

Krok 2. Naprężenia gromadzące się na granicy płyt litosfery są tam okresowo uwalniane w postaci silnych wstrząsów, co odróżnia ten mechanizm od izostazji, gorących punktów czy ryftu.

Odpowiedź: D (uwolnienie naprężeń w skorupie ziemskiej występujących na granicy płyt litosfery).

Krok 1. Zanim mogły powstać jakiekolwiek zaburzenia tektoniczne, musiały najpierw osadzić się skały osadowe (warstwy widoczne na przekroju) – to zdarzenie najstarsze: D. Sedymentacja skał osadowych.

Krok 2. Osadzone warstwy zostały następnie sfałdowane (widoczne pochylenie i wygięcie warstw na rysunku) – C. Fałdowanie warstw skalnych.

Krok 3. W sfałdowane skały wniknęła następnie magma, tworząc widoczne na przekroju intruzje (skały plutoniczne otoczone obwódką skał metamorficznych) – B. Powstanie intruzji magmowych (dane w schemacie).

Krok 4. Po intruzji doszło do powstania uskoków (dyslokacji nieciągłych) przesuwających poszczególne bloki skalne względem siebie, widocznych na rysunku jako przesunięcia warstw – E. Powstanie dyslokacji nieciągłych.

Krok 5. Najmłodszym wydarzeniem było wypiętrzenie i zrównanie (zdenudowanie) powierzchni terenu, w wyniku którego dzisiejsza powierzchnia przecina wszystkie wcześniejsze struktury – A. Denudacja wypiętrzonych warstw skał osadowych (dane w schemacie).

Odpowiedź: D → C → B → E → A.

Krok 1. Cementownia potrzebuje jako surowca wapienia i margla – zgodnie z przekrojem geologicznym zakład numer 1 leży na obszarze, pod którym bezpośrednio zalegają te skały osadowe węglanowe.

Krok 2. Fabryka porcelany wykorzystuje glinkę kaolinową jako podstawowy surowiec – na przekroju glinka kaolinowa występuje przy powierzchni w miejscu zakładu numer 4.

Krok 3. Huta szkła potrzebuje czystego piasku kwarcowego – na przekroju piasek zalega przy powierzchni w miejscu zakładu numer 2.

Odpowiedź: cementownia – 1, fabryka porcelany – 4, huta szkła – 2.

Stwierdzenie 1. Na przekroju geologicznym pod zakładem numer 1 widać wapienie i margle przesunięte dyslokacjami nieciągłymi (uskokami), które tworzą wypiętrzony blok skalny ograniczony uskokami po obu stronach – to właśnie definicja zrębu tektonicznego. Stwierdzenie jest prawdziwe.

Stwierdzenie 2. Skały osadowe (wapienie, margle) w otoczeniu intruzji magmowej ulegają metamorfizmowi kontaktowemu, przekształcając się w skały metamorficzne takie jak marmur czy hornfels, a nie w gnejsy (gnejsy powstają z metamorfizmu regionalnego skał takich jak granity czy łupki, w innych warunkach ciśnienia i temperatury). Stwierdzenie jest fałszywe.

Stwierdzenie 3. Pod zakładem numer 2 zalega piasek, a pod zakładem numer 3 – piaskowiec; obie te skały są skałami osadowymi okruchowymi (klastycznymi). Stwierdzenie jest prawdziwe.

Odpowiedź: P, F, P.

Krok 1. Gleby astrefowe (np. górskie, aluwialne, wulkaniczne) powstają niezależnie od strefy klimatycznej – ich rozmieszczenie jest związane z lokalnymi czynnikami, takimi jak rzeźba terenu (obszary górskie) czy specyficzne podłoże skalne, a nie ze strefowością klimatyczno-roślinną.

Krok 2. Obszary oznaczone numerami 3 i 4 leżą w regionach górskich Azji (odpowiednio w rejonie Tybetu/Himalajów oraz gór Japonii/dalekiego wschodu Rosji) – to typowe obszary występowania gleb górskich, astrefowych.

Odpowiedź: C (3 i 4).

Krok 1. Na mapie widać, że u podnóża Kilimandżaro (na wysokości ok. 1000–2000 m n.p.m.) występują liczne plantacje roślin (w tym bananów i kawy) oraz grunty orne, co świadczy o korzystnych warunkach rolniczych.

Krok 2. Na tej wysokości sumy opadów są znacznie wyższe niż na leżącej niżej sawannie (opady orograficzne wywołane wznoszeniem się wilgotnego powietrza na stokach góry), a temperatura pozwala na całoroczny okres wegetacyjny.

Krok 3. Dodatkowo podłoże u podnóża wulkanu tworzą żyzne gleby wulkaniczne, bogate w składniki mineralne, a gęsta sieć rzek spływających ze zboczy Kilimandżaro zapewnia stały dostęp do wody.

Odpowiedź: Warunkom rolnictwa u podnóża Kilimandżaro sprzyjają: wyższe niż na sawannie sumy opadów (efekt orograficzny), całoroczny okres wegetacyjny, żyzne gleby wulkaniczne oraz gęsta sieć rzek zapewniająca wodę do nawadniania.

Krok 1. Fotografia przedstawia rozległą sawannę z pojedynczymi, niskimi drzewami akacjowymi na tle Kilimandżaro – to formacja roślinna złożona z odpornych na suszę roślin zielnych z nielicznymi drzewami i krzewami (opcja A), a nie wiecznie zielonych drzew i namorzynów (namorzyny rosną na wybrzeżach morskich, nie u podnóża góry w głębi lądu).

Krok 2. Sawanna strefy równikowo-podrównikowej rozwija się typowo na glebach brązowoczerwonych (ferralitycznych), charakterystycznych dla stref suchych i wilgotnych tropików Afryki Wschodniej.

Odpowiedź: A3 – roślinność sawannowa (odporne na suszę rośliny zielne z nielicznymi drzewami i krzewami) występująca na glebach brązowoczerwonych.

Krok 1. Wyż A obejmuje osoby w wieku ok. 20–40 lat w 2013 roku, czyli urodzone w latach 70. i 80. XX wieku – to okres tzw. wyżu kompensacyjnego, gdy w wiek rozrodczy wchodziło pokolenie powojennego wyżu demograficznego lat 50., co dało wysoką liczbę urodzeń.

Krok 2. Wyż B obejmuje dzieci w wieku ok. 0–10 lat, czyli urodzone w latach 2003–2013 – to potomstwo licznego pokolenia oznaczonego literą A (urodzonego w wyżu lat 70./80.), które w tym okresie wchodziło w wiek rozrodczy.

Odpowiedź: A – wejście w wiek rozrodczy pokolenia z powojennego wyżu kompensacyjnego lat 50. XX w. B – dzieci urodzone przez liczne pokolenie z wyżu lat 70./80. (oznaczone literą A), które weszło w wiek rozrodczy.

Krok 1. Współczynnik feminizacji to liczba kobiet przypadająca na 100 mężczyzn (lub udział kobiet w populacji).

Krok 2. Na piramidzie widać, że wraz z przechodzeniem od grupy 35-latków do grupy 60-latków słupki po stronie kobiet stają się relatywnie coraz dłuższe względem słupków mężczyzn – kobiety żyją statystycznie dłużej i mają niższą umieralność w tych grupach wieku.

Odpowiedź: W grupie ludności w wieku od 35 do 60 lat współczynnik feminizacji rośnie wraz z wiekiem – w starszych grupach wieku przewaga liczbowa kobiet nad mężczyznami jest coraz większa.

Krok 1. Część miasta oznaczona literą X to zwarta, historyczna zabudowa z okresu kolonizacji – to początkowy etap rozwoju miasta, gdy dopiero zaczynało ono pełnić funkcje miejskie i koncentrować ludność.

Krok 2. Taki początkowy etap powstawania i rozwoju ośrodka miejskiego to faza urbanizacji wstępnej, poprzedzająca kolejne fazy (suburbanizację, dezurbanizację, reurbanizację), które zachodzą w miastach już rozwiniętych.

Odpowiedź: D (urbanizacji wstępnej).

Krok 1. Szybki, niekontrolowany napływ ludności do wielkich aglomeracji krajów rozwijających się prowadzi do powstawania dzielnic nędzy (slumsów) na obrzeżach miast, gdzie towarzyszy temu wysoka przestępczość.

Krok 2. Infrastruktura komunikacyjna (drogi, transport publiczny) nie jest w stanie nadążyć za rosnącą liczbą mieszkańców i pojazdów, co powoduje poważne trudności komunikacyjne (zatory, wydłużony czas dojazdu).

Krok 3. Niedorozwój usług publicznych w stosunku do liczby mieszkańców skutkuje niedostatecznym dostępem do edukacji i opieki medycznej, a ogólne pogarszanie się warunków życia jest konsekwencją dynamicznego wzrostu liczby ludności miasta.

Odpowiedź: 1. Powstawanie slumsów i wysoka przestępczość na obrzeżach miast. 2. Trudności komunikacyjne wynikające z niedorozwoju infrastruktury względem liczby ludności i pojazdów. 3. Niedostateczny dostęp do edukacji i opieki medycznej (niedorozwój usług, bieda).

Krok 1. Na mapie państwo nadbałtyckie graniczące bezpośrednio z Polską (najbardziej wysunięte na południe z czterech zaznaczonych) to Litwa – oznaczona numerem 2. Językiem urzędowym Litwy jest litewski, należący do rodziny indoeuropejskiej (grupa bałtycka), a najliczniejszą mniejszością narodową w Litwie jest mniejszość polska.

Krok 2. Estonia, leżąca najbardziej na północ, oznaczona jest numerem 4. Język estoński należy do rodziny uralskiej (blisko spokrewniony z fińskim), a najliczniejszą mniejszością narodową w Estonii jest mniejszość rosyjska (liczna, osiadła w okresie ZSRR).

Odpowiedź: Litwa – 2, mniejszość polska, rodzina indoeuropejska. Estonia – 4, mniejszość rosyjska, rodzina uralska.

Krok 1. Grupa A obejmuje Hiszpanię, Włochy i Grecję (kraje basenu Morza Śródziemnego) – region ten jest światowym liderem uprawy oliwek, więc rośliną oleistą dla grupy A jest oliwka.

Krok 2. Grupa B rozciąga się od Europy Środkowej przez Rosję i Ukrainę – to region wiodący w uprawie słonecznika (kraje takie jak Ukraina i Rosja to najwięksi producenci słonecznika na świecie).

Krok 3. Grupa C obejmuje kraje Azji Południowo-Wschodniej (Indonezja, Malezja, Tajlandia) – region ten jest światowym liderem produkcji palmy oleistej.

Odpowiedź: A – oliwka, B – słonecznik, C – palma oleista.

Krok 1. Intensywność rolnictwa mierzy się m.in. wielkością nakładów (nawozy, mechanizacja) na jednostkę powierzchni oraz uzyskiwanymi efektami (plonami) z tej powierzchni.

Krok 2. Holandia zużywa najwięcej nawozów mineralnych/chemicznych na 1 ha użytków rolnych (170,2 kg/ha) ze wszystkich państw w tabeli – to bezpośredni wskaźnik wysokiej intensywności produkcji.

Krok 3. Holandia ma też najmniejszą powierzchnię gruntów ornych przypadającą na 1 ciągnik (7,4 ha) – czyli największy wskaźnik mechanizacji rolnictwa spośród wymienionych państw, co również świadczy o dużej intensywności uprawy.

Odpowiedź: Holandia. Argumenty: 1. Ma najwyższe zużycie nawozów mineralnych/chemicznych na 1 ha użytków rolnych. 2. Ma najmniejszą powierzchnię gruntów ornych na 1 ciągnik, czyli najwyższy wskaźnik mechanizacji rolnictwa.

Krok 1. Udział pszenicy w strukturze zasiewów systematycznie rósł. Wynika to ze stopniowej poprawy kultury rolnej w Polsce – wzrostu nawożenia i stosowania zabiegów agrotechnicznych, co poprawiło urodzajność gleb i umożliwiło zwiększanie powierzchni uprawy pszenicy (dającej wyższe plony niż żyto), kosztem ograniczenia zasiewów mniej wymagającego żyta.

Krok 2. Udział owsa systematycznie spadał. Owies w Polsce był tradycyjnie wykorzystywany głównie jako pasza dla koni. Wraz z postępującą mechanizacją rolnictwa i transportu pogłowie koni w Polsce znacznie zmalało, co obniżyło zapotrzebowanie na owies i zmniejszyło jego udział w strukturze zasiewów.

Odpowiedź: Pszenica – wzrost udziału wynika z poprawy kultury rolnej (nawożenie, agrotechnika), która zwiększyła urodzajność gleb i umożliwiła zwiększenie powierzchni uprawy tego wysokoplennego zboża. Owies – spadek udziału wynika ze zmniejszenia pogłowia koni (dla których owies był główną paszą) wskutek mechanizacji rolnictwa i transportu.

Krok 1. Na fotografii widoczne są wraki statków rybackich stojące na suchym, piaszczystym dnie dawnego jeziora – dowód na drastyczne skurczenie się zbiornika. Zmniejszenie dopływu wody spowodowało wzrost zasolenia i szybkie wysychanie jeziora, co doprowadziło do wyginięcia większości organizmów wodnych.

Krok 2. Miasto Mujnak było wcześniej portem rybackim leżącym nad brzegiem jeziora – po jego wyschnięciu i odsunięciu się linii brzegowej o ok. 100 km miasto utraciło funkcję portową, a wraz z zanikiem jeziora upadło również rybołówstwo, które wcześniej stanowiło podstawę gospodarki tego regionu.

Odpowiedź: 1. Wyginięcie organizmów wodnych na skutek wzrostu zasolenia i wysychania jeziora. 2. Upadek funkcji portowej miasta Mujnak i upadek rybołówstwa na skutek zaniku jeziora.

Krok 1. Rozwój akwakultury (chowu ryb i innych organizmów wodnych w kontrolowanych warunkach) zmniejsza presję na naturalne łowiska morskie, ponieważ część popytu na ryby zaspokajana jest bez dodatkowego połowu dziko żyjących populacji.

Krok 2. Dostosowywanie limitów połowów do zasobności łowisk (zarządzanie kwotami połowowymi na podstawie stanu populacji ryb) pozwala utrzymać odławianie na poziomie umożliwiającym odnawianie się zasobów – to podstawowe narzędzie zrównoważonej gospodarki morskiej.

Krok 3. Pozostałe czynniki (zwiększenie połowów ryb głębinowych, wzrost zatrudnienia we flocie trawlerów, wzrost przemysłowych połowów ssaków morskich) prowadzą do zwiększenia, a nie ograniczenia presji na zasoby morskie.

Odpowiedź: A i E (rozwój akwakultury oraz dostosowywanie limitów połowów do zasobności łowisk).

Krok 1. Prognozowany spadek udziału węgla i wzrost udziału energii odnawialnej wynika z polityki energetyczno-klimatycznej Unii Europejskiej, która zobowiązuje Polskę do zwiększania udziału odnawialnych źródeł energii oraz ograniczania emisji zanieczyszczeń i gazów cieplarnianych powstających przy spalaniu węgla.

Krok 2. Wzrost udziału gazu ziemnego wynika z rozwoju infrastruktury importowej tego surowca, np. uruchomienia terminala LNG w Świnoujściu (gazoportu), co zwiększa dostępność i bezpieczeństwo dostaw gazu, umożliwiając budowę nowych elektrowni gazowych.

Odpowiedź: 1. Polityka energetyczna Unii Europejskiej zobowiązująca Polskę do wzrostu udziału odnawialnych źródeł energii i ograniczenia emisji zanieczyszczeń związanych ze spalaniem węgla. 2. Rozwój infrastruktury importu gazu ziemnego (terminal LNG w Świnoujściu), sprzyjający wzrostowi wykorzystania gazu w energetyce.

Krok 1. Największym eksporterem węgla kamiennego na świecie od lat jest Indonezja, dysponująca bogatymi złożami węgla energetycznego przeznaczonego głównie na eksport do Azji.

Krok 2. Drugim największym eksporterem jest Australia, posiadająca duże złoża wysokiej jakości węgla kamiennego (koksowego i energetycznego), wywożonego przede wszystkim do krajów azjatyckich.

Odpowiedź: C (Indonezję i Australię).

Krok 1. Zakład oznaczony numerem 1. na mapie (południowo-wschodnia Polska, Podkarpacie) to zakłady meblarskie w Krośnie. Zakłady te potrzebują jako surowca drewna, dostępnego w lasach regionu – głównym czynnikiem lokalizacji jest więc baza surowcowa (B).

Krok 2. Fabryka samochodów w Tychach (Górny Śląsk) na mapie oznaczona jest numerem 2. Produkcja samochodów wymaga bliskiej współpracy z zakładami przemysłu metalowego i hutniczego, obficie reprezentowanymi na Górnym Śląsku – główny czynnik lokalizacji to kooperacja z zakładami przemysłu metalowego i hutniczego (D).

Krok 3. Zakład, dla którego głównym czynnikiem lokalizacji jest baza energetyczna (E), to huta aluminium – produkcja aluminium jest bardzo energochłonna, więc zakłady tego typu lokalizuje się blisko dużych źródeł energii elektrycznej. Huta aluminium w Koninie, leżąca blisko zagłębia węgla brunatnego i elektrowni Konin/Pątnów/Adamów, na mapie oznaczona jest numerem 6.

Odpowiedź: 1. – Krosno – B; 2. – Tychy – D; 6. – Konin – E.

Krok 1. Państwa o bardzo dużej powierzchni (Stany Zjednoczone, Kanada, Australia) mają w tabeli największą łączną długość dróg kołowych (setki tysięcy do ponad 6 mln km), znacznie większą niż małe kraje europejskie, takie jak Austria, Belgia czy Holandia.

Krok 2. Na mapie gęstości dróg widać jednak, że te same duże państwa (Kanada, Australia) mają niską gęstość dróg (poniżej 1–5 km na 100 km²), podczas gdy niewielkie państwa Europy Zachodniej (Belgia, Holandia) mają bardzo wysoką gęstość dróg (powyżej 100 km na 100 km²) – mniejsza powierzchnia pozwala zagęścić sieć drogową przy mniejszych nakładach.

Odpowiedź: W państwach o dużej powierzchni długość utwardzonych dróg kołowych jest większa niż w państwach o małej powierzchni, natomiast gęstość tych dróg (w przeliczeniu na jednostkę powierzchni) jest w dużych państwach mniejsza niż w małych.

Krok 1. Państwo 2. ma 0,0% udziału sektora I (rolnictwa) i najwyższy udział sektora III (75,0%) – to charakterystyka miasta-państwa bez terenów wiejskich, czyli Singapuru.

Krok 2. Państwo 3. ma najwyższy udział sektora I (17,9%) – to wskazuje na kraj o wciąż dużym znaczeniu rolnictwa w gospodarce, czyli Indie.

Krok 3. Państwo 1. ma wysoki udział sektora II (42,6%, najwyższy z czterech) przy niskim udziale sektora I (9,2%) – to typowe dla Chin, „fabryki świata” o silnie rozwiniętym przemyśle. Państwo 4. z niskim udziałem sektora I (2,3%) i średnim udziałem przemysłu to Korea Południowa.

Odpowiedź: B (1. Chiny, 2. Singapur, 3. Indie, 4. Korea Południowa).

Informacja A. Państwo muzułmańskie, wydzielone z innego państwa w wyniku długoletniego konfliktu zbrojnego i nieuznawane przez wszystkie państwa świata – to Kosowo, które ogłosiło niezależność od Serbii w 2008 roku po latach konfliktu. Na mapie (inset europejski) oznaczone jest numerem 1.

Informacja B. Państwo proklamowane pokojowo, które kilka lat po uzyskaniu niepodległości przeniosło stolicę – to Kazachstan (stolica przeniesiona z Ałmaty do Astany w 1997 r., kilka lat po uzyskaniu niepodległości w 1991 r.). Na mapie oznaczone jest numerem 3 (duży, ciemny obszar w Azji Środkowej).

Informacja C. Państwo z przewagą chrześcijan, niestabilne politycznie ze względu na spory o przygraniczne regiony naftowe po uzyskaniu suwerenności – to Sudan Południowy, który uzyskał niepodległość w 2011 roku i pozostaje w konflikcie z Sudanem o roponośne regiony przygraniczne. Na mapie oznaczony jest numerem 2.

Odpowiedź: A. Kosowo – 1; B. Kazachstan – 3; C. Sudan Południowy – 2. (Numer 4 na mapie oznacza inne państwo, niedotyczące żadnej z podanych informacji.)