Geografia PR — Maj 2015

Jak czytać mapę. Porównujemy dwa wzniesienia: Syborową Górę (pole E1) i Januszkową Górę (pole F1). Zwracamy uwagę na kolor tła (las zaznaczony jest zielenią), znaki eksploatacji surowców oraz przebieg szlaków turystycznych.

Argument 1 (pokrycie terenu). Syborowa Góra nie jest zalesiona (jej obszar zaznaczono na biało, jako teren otwarty), natomiast Januszkowa Góra jest w większości porośnięta lasem (zieleń na mapie).

Argument 2 (działalność wydobywcza). Na stokach Syborowej Góry prowadzono eksploatację wapieni (widoczne znaki kamieniołomu/wyrobiska), a na Januszkowej Górze takiej działalności nie ma.

Argument 3 (turystyka). Tylko przez Januszkową Górę poprowadzono szlak turystyczny (Szlak Orlich Gniazd), a u jej podnóża biegnie szlak rowerowy; przy Syborowej Górze szlaków tych nie ma.

Podsumowanie. Wystarczy podać trzy różnice łączące cechy przyrodnicze (zalesienie) i zagospodarowanie (wydobycie, szlaki), co odróżnia oba wzniesienia.

Krok 1. Fotografię wykonano ze szczytu, z którego Kopalnia „Olkusz” jest oddalona o 1,5 km, a ZGH „Bolesław” o 6 km, przy czym oba obiekty leżą w podobnym kierunku (w głąb kadru), a bliższa kopalnia jest po lewej.

Krok 2. Na mapie mierzymy odległości od kolejnych wzniesień do obu zakładów. Tylko dla Pomorskiej (pole D2) odległości do Kopalni „Olkusz” (ok. 1,5 km) i do ZGH „Bolesław” w Bukownie (ok. 6 km) oraz ich wzajemne położenie zgadzają się z fotografią.

Odpowiedź: A. Pomorska (D2).

Krok 1. Skały węglanowe (wapienie, dolomity) są podatne na rozpuszczanie. Rozpuszcza je woda, która wsiąkając w grunt i przepływając przez atmosferę oraz glebę wzbogaca się w dwutlenek węgla (CO₂) i staje się słabym kwasem węglowym.

Krok 2. Taka woda z rozpuszczonym CO₂ chemicznie rozpuszcza węglan wapnia — jest to proces krasowienia (kras), w wyniku którego powstają jaskinie, żłobki, wywierzyska i inne formy krasowe (na Diablej Górze m.in. jaskinia/źródło).

Odpowiedź: Czynnik rzeźbotwórczy — woda (z rozpuszczonym CO₂); proces rzeźbotwórczy — krasowienie (kras).

Zdanie 1. Rudy występują w dolomitach i wapieniach — a to skały osadowe (pochodzenia chemicznego/organicznego). Zdanie prawdziwe (P).

Zdanie 2. Rudy o znaczeniu przemysłowym powstały w dolomitach kruszconośnych środkowego triasu, a trias należy do ery mezozoicznej. Najstarszym okresem ery paleozoicznej jest kambr — to zupełnie inny, znacznie starszy okres. Zdanie fałszywe (F).

Zdanie 3. Na przekroju warstwy skalne zapadają zgodnie w jednym kierunku (nachylone monoklinalnie), a złoża rud leżą w obrębie tego nachylonego pakietu — czyli w monoklinie. Zdanie prawdziwe (P).

Odpowiedź: P, F, P.

Krok 1. Na wskazanym fragmencie mapy (na północ od drogi nr 94, między 19°32′E a 19°34′E) nie widać cieków ani zbiorników wodnych — brak niebieskich linii rzek i strumieni.

Krok 2. Wynika to z budowy geologicznej: silnie uszczelinione (spękane) skały węglanowe łatwo przepuszczają wodę w głąb — opady szybko wsiąkają i odpływają pod powierzchnią, tworząc obieg krasowy. Woda nie gromadzi się więc na powierzchni.

Odpowiedź: Na tym obszarze brak jest wód powierzchniowych (woda infiltruje w spękane skały węglanowe i krąży pod ziemią).

Skutek 1 (zmiana rzeźby terenu). Wydobyta skała płonna i odpady hutnicze są składowane na powierzchni w postaci hałd, a lej depresyjny i osiadanie gruntu zmieniają ukształtowanie — rośnie deniwelacja i powstają sztuczne formy terenu.

Skutek 2 (osadniki / przekształcenie wód). W rejonie Bukowna na mapie widoczne są osadniki (zbiorniki na odpady poflotacyjne i zanieczyszczoną wodę), które zajmują teren i wprowadzają do środowiska metale ciężkie.

Odpowiedź (dwa skutki): zmiana rzeźby terenu (hałdy, wzrost deniwelacji) oraz występowanie osadników (składowisk odpadów poprzemysłowych). Można też wskazać obniżenie zwierciadła wód podziemnych czy zanieczyszczenie gleb metalami ciężkimi.

Ocena: korzystny.

Argument 1. Olkusz leży na skrzyżowaniu drogi krajowej nr 94 z drogą wojewódzką (nr 783), dzięki czemu jest lokalnym węzłem drogowym — zapewnia to dogodną komunikację w wielu kierunkach i sprzyja dojazdom oraz przewozom.

Argument 2. Przez miasto przebiega linia kolejowa ze stacją, co ułatwia transport towarów oraz dojazd mieszkańców, wspierając rozwój gospodarczy.

Uwaga. Akceptowana jest też ocena „niekorzystny” z argumentami wskazującymi uciążliwości (droga krajowa prowadzona przez centrum — zatory, hałas i spaliny; obwodnica poprowadzona blisko osiedla mieszkaniowego). Kluczowe jest, by dwa argumenty były zgodne z wybraną oceną.

Krok 1. Obie fotografie przedstawiają to samo miejsce, ale na jednej poziom wody jest wysoki (łodzie unoszą się na wodzie), a na drugiej niski (odsłonięte dno, łodzie osiadły na mule). Różnica około 12 godzin wskazuje na regularne, cykliczne wahania poziomu morza.

Krok 2. Takie okresowe podnoszenie i opadanie poziomu wody (przypływ i odpływ) to pływy morskie.

Krok 3. Przyczyną pływów jest siła grawitacji — przyciąganie mas wody przez Księżyc oraz (w mniejszym stopniu) Słońce.

Odpowiedź: ruch wody — pływy morskie; przyczyna przyrodnicza — grawitacyjne oddziaływanie Księżyca i Słońca na wody oceaniczne.

Skutek pozytywny. Regularne, duże wahania poziomu wody można wykorzystać energetycznie — w wąskich zatokach i estuariach buduje się elektrownie pływowe (maretermiczne), produkujące energię z ruchu wody.

Skutek negatywny. Pływy utrudniają żeglugę i pracę portów — podczas odpływu spada głębokość w kanałach i portach, przez co statki o większym zanurzeniu mogą wpływać i wypływać tylko w czasie przypływu.

Odpowiedź: pozytywny — możliwość budowy elektrowni pływowych; negatywny — utrudniony dostęp statków do portów podczas odpływu.

Opis 1 (26°14′N, Ocean Spokojny). To położenie w strefie zwrotnikowej/podzwrotnikowej półkuli północnej: wysokie temperatury z maksimum w miesiącach letnich (VI–VIII) i wyraźne, obfite opady w porze ciepłej. Odpowiada klimatogram D (temperatury 16–28 °C, duże opady wiosną i latem).

Opis 2 (49°21′S, Ocean Indyjski). Umiarkowany, morski klimat półkuli południowej — pory roku są odwrócone, więc najcieplej jest w grudniu–lutym, a najchłodniej w lipcu; amplitudy są małe (klimat wyspiarski), opady równomierne. Odpowiada klimatogram B (temperatury łagodne, ok. 2–7 °C, minimum w połowie roku).

Opis 3 (64°08′N, Ocean Atlantycki). Wysoka szerokość półkuli północnej — chłodny klimat morski z niewielkim maksimum temperatury w lipcu–sierpniu (ok. 10 °C) i opadami przez cały rok. Odpowiada klimatogram A.

Odpowiedź: 1 – D, 2 – B, 3 – A. (Klimatogram C, o silnej amplitudzie i suchej zimie, opisuje stację o cechach kontynentalnych — nie wyspiarską.)

Krok 1. Azymut 315° to kierunek północno-zachodni (NW) — dokładnie w połowie między północą (0°/360°) a zachodem (270°).

Krok 2. Papeete leży na siatce na ok. 17°S i ok. 149,5°W. Ruch na NW oznacza jednoczesne przesuwanie się ku północy (malejąca szerokość południowa) i ku zachodowi (rosnąca długość zachodnia). Wśród punktów tylko miejsce D leży na północny zachód od Papeete (ok. 15°S i ok. 150,5°W).

Odpowiedź: D.

Krok 1. Papeete i miejsce A leżą na tej samej długości geograficznej (ok. 149,5°W), więc odległość między nimi mierzymy wzdłuż południka — decyduje o niej różnica szerokości geograficznej.

Krok 2. Papeete leży na 17°S, a miejsce A na 11°S, zatem różnica szerokości wynosi: $17^{\circ }-11^{\circ }=6^{\circ }.$

Krok 3. Każdy stopień łuku południka to 111,1 km, więc: $6^{\circ }\cdot 111,1\text{km}=666,6\text{km}.$

Odpowiedź: odległość wynosi około 666,6 km.

Zdanie 1 (22 grudnia). 22 grudnia to przesilenie zimowe — na półkuli południowej jest to początek lata, a dzień jest tym dłuższy, im dalej na południe. Wszystkie miejsca leżą na półkuli południowej, więc najdłuższy dzień ma miejsce położone najdalej na południe, czyli o największej szerokości południowej — jest to miejsce E (22°S).

Zdanie 2 (równonoc, najwcześniejsze górowanie). Słońce góruje (jest w południe miejscowe) najwcześniej tam, gdzie najwcześniej nastaje południe — czyli w miejscu położonym najdalej na wschód (o najmniejszej długości zachodniej). Najdalej na wschód leży miejsce C (ok. 139,5°W).

Odpowiedź: E oraz C.

Krok 1. Jeżeli w miejscu E Słońce góruje w zenicie (na wysokości 90°), to znaczy, że w tym dniu promienie padają prostopadle na szerokość geograficzną miejsca E, czyli 22°S. Miejsce B leży na 14°S.

Krok 2. Oba miejsca są na tej samej półkuli (południowej), więc różnica szerokości to: ${\phi }_E-{\phi }_B=22^{\circ }-14^{\circ }=8^{\circ }.$

Krok 3. Wysokość górowania Słońca maleje o tyle stopni, o ile oddalamy się od miejsca, gdzie Słońce jest w zenicie: $h=90^{\circ }-8^{\circ }=82^{\circ }.$

Krok 4 (strona nieba). Miejsce B (14°S) leży na północ od miejsca E (22°S), nad którym stoi Słońce. Patrząc z B w stronę Słońca, spoglądamy więc na południe — Słońce góruje po południowej stronie nieba.

Odpowiedź: wysokość górowania Słońca wynosi 82°; Słońce góruje po południowej stronie nieba.

Krok 1. W strefie zbieżności pasatów (międzyzwrotnikowa strefa zbieżności, ITCZ) pasaty obu półkul spotykają się i wymuszają unoszenie ciepłego, wilgotnego powietrza — jest to wstępujący (wznoszący) ruch mas powietrza. To wybór A.

Krok 2. Wznoszące powietrze ochładza się, para wodna skrapla się i tworzą się potężne chmury Cumulonimbus dające intensywne opady. Konsekwencją jest więc wzrost ilości opadów atmosferycznych — uzasadnienie 2.

Odpowiedź: A2.

Obszar A (północny Atlantyk, półkula północna). W subtropikalnej części północnego Atlantyku prądy tworzą wielki, stały wir (gyre) krążący zgodnie z ruchem wskazówek zegara (Prąd Zatokowy, Północnoatlantycki, Kanaryjski, Północnorównikowy). Odpowiada cecha 4.

Obszar B (północna część Oceanu Indyjskiego). Na Morzu Arabskim i Zatoce Bengalskiej o kierunku prądów decyduje monsun — latem wieje inny niż zimą, więc prądy zmieniają kierunek sezonowo. Odpowiada cecha 1.

Odpowiedź: Obszar A – 4; Obszar B – 1.

Krok 1. Pasaty spychają wody równikowe ku zachodowi (prądy równikowe północny i południowy), a nadmiar wody „odbija” z powrotem na wschód, płynąc wzdłuż równika jako prąd równikowy wsteczny (kompensacyjny).

Krok 2. Na mapie takim prądem płynącym wzdłuż równika ku wschodowi jest prąd oznaczony numerem 1.

Odpowiedź: A. 1.

Krok 1. Na barwnej mapie (izobazy) największe wartości podniesienia (ponad 250 m) występują w środkowej części Skandynawii, wokół Zatoki Botnickiej, a maleją ku obrzeżom.

Krok 2. Mapa grubości lądolodu pokazuje, że właśnie w centralnej Skandynawii pokrywa lodowa była najgrubsza (izolinie 2000 m i więcej), a ku brzegom cieńsza.

Krok 3. Gruby lądolód silnie obciążał skorupę ziemską i wciskał ją w plastyczny płaszcz (ugięcie izostatyczne). Nacisk był największy tam, gdzie lód był najgrubszy.

Krok 4. Po stopnieniu lodu odciążona skorupa zaczęła się dźwigać (ruchy izostatyczne). Podniosła się najbardziej tam, gdzie wcześniej była najsilniej wciśnięta — czyli w środkowej Skandynawii.

Odpowiedź: Zróżnicowanie wynika z różnej grubości dawnego lądolodu: w centralnej Skandynawii lód był najgrubszy, więc najsilniej ugiął skorupę, i po jego ustąpieniu ten obszar podniósł się izostatycznie najwyżej; ku obrzeżom, gdzie lód był cieńszy, podniesienie jest mniejsze.

Linia profilu. Profil zaczyna się w Tatrach (Rysy 2499 m), przechodzi przez Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, Niziny Środkowopolskie, Pojezierza (Wieżyca 329 m) i kończy się nad Morzem Bałtyckim w rejonie Kaszub. Taki przebieg — z południa ku środkowej części wybrzeża — ma linia B.

Linia przez dwie jednostki tektoniczne. Linia biegnąca ku północnemu zachodowi (ku ujściu Odry) przecina na południu strefę fałdowań alpejskich (Karpaty), a dalej platformę paleozoiczną zachodniej Polski, omijając platformę prekambryjską — to linia A.

Linia przez Biebrzański PN. Biebrzański Park Narodowy leży w północno-wschodniej Polsce, więc przecina go linia skierowana najdalej na północny wschód — linia D.

Odpowiedź: profil – B; dwie jednostki tektoniczne – A; Biebrzański PN – D.

Krok 1. Wzdłuż linii od Tatr po Pobrzeże Słowińskie mapa pokazuje, że najwyższe roczne sumy opadów (ponad 1100–900 mm) występują w Tatrach i na ich przedpolu, gdzie teren jest najwyżej położony.

Krok 2. W miarę obniżania się terenu ku nizinom i pobrzeżom roczne sumy opadów maleją (na nizinach środkowej Polski ok. 500–600 mm), a nad samym Bałtykiem ponownie nieco rosną z powodu bliskości morza (to jednak wpływ innego czynnika niż wysokość).

Prawidłowość: Im większa wysokość n.p.m., tym większe roczne sumy opadów atmosferycznych (opady rosną wraz z wysokością terenu).

Opis 1. Krajobraz młodoglacjalny z morenami, ozami, kemami, drumlinami i sandrami powstał w czasie ostatniego zlodowacenia — to charakterystyka pasa pojezierzy.

Opis 2. Równinne, płaskie obszary z szerokimi, zabagnionymi dolinami (pradolinami) to cecha pasa nizin środkowopolskich.

Opis 3. Zróżnicowane wysokości względne, złożona budowa geologiczna, procesy krasowe i wąwozy lessowe to cechy pasa wyżyn.

Odpowiedź: pojezierza; niziny środkowopolskie; wyżyny.

Krok 1. Na mapie największe wartości (kolor pomarańczowy) występują w pasie zachodniej i południowo-zachodniej Polski (dolina Odry, okolice Wrocławia), a najmniejsze (ciemna zieleń) w górach (Tatry, Sudety) i na północnym wschodzie kraju. Taki układ — najdłużej na zachodzie, najkrócej w górach i na chłodnym NE — jest typowy dla długości okresu wegetacyjnego. To wybór A.

Krok 2. Długość okresu wegetacyjnego (liczba dni ze średnią dobową temperaturą powyżej 5 °C) zależy głównie od tego, jak ciepło jest w danym miejscu: cieplej jest bliżej Atlantyku (łagodzący wpływ oceanu, dłuższy okres na zachodzie) i na terenach nisko położonych, a chłodniej w górach (spadek temperatury z wysokością). Decydują więc odległość od oceanu i wysokość n.p.m. — uzasadnienie 2.

Odpowiedź: A2.

Zdanie 1. Największe opady przypadają na lipiec, ale odpływ jest wtedy niski (dużo wody paruje i wsiąka). Największy odpływ jest wiosną (marzec–kwiecień) przy umiarkowanych opadach. Nie ma więc prostej zależności „większy opad = większy odpływ” — zdanie fałszywe (F).

Zdanie 2. Na wykresie parowanie (górna część słupków) osiąga maksimum w lipcu — a lipiec jest najcieplejszym miesiącem roku. Zdanie prawdziwe (P).

Zdanie 3. Najwyższe słupki odpływu (dolna część) przypadają na marzec i kwiecień, czyli okres wiosennego topnienia śniegu — są wtedy wyraźnie większe niż w pozostałych miesiącach. Zdanie prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P, P.

Mamut. Na fotografii 2. przedstawiono szkielet dużego ssaka z ciosami — to mamut. Mamuty żyły w plejstocenie (epoka lodowcowa). Zatem: fotografia 2, epoka plejstocen.

Plezjozaur. Fotografia 4. to szkielet morskiego gada o długiej szyi i płetwach — plezjozaur, gad mezozoiczny. Osiągnął rozkwit i wymarł w kredzie. Zatem: fotografia 4, okres kreda.

Trylobit. Fotografia 1. przedstawia trójdzielny odcisk stawonoga — trylobita, przewodniej skamieniałości paleozoiku. Pojawił się w kambrze. Zatem: fotografia 1, okres kambr.

Odpowiedź: mamut – 2, plejstocen; plezjozaur – 4, kreda; trylobit – 1, kambr. (Fotografia 3. przedstawia amonita, którego w tym zadaniu nie przyporządkowujemy.)

Przypomnienie. Fot. 1 – trylobit (paleozoik/kambr), fot. 2 – mamut (kenozoik/plejstocen), fot. 3 – amonit (mezozoik).

Zdanie 1. Trylobit tkwi w skałach paleozoiku. Na przekroju paleozoik stanowi najstarsze, najgłębiej leżące warstwy i nie wychodzi na powierzchnię (jest przykryty młodszymi warstwami). Zatem skamieniałość nie znajdowała się w skałach na powierzchni — zdanie fałszywe (F).

Zdanie 2. Mamut występuje w kenozoiku, a to najmłodsza z zaznaczonych warstw. Na przekroju najmłodsze skały kenozoiku przykrywają obszar zrębu tektonicznego (wypiętrzonego między uskokami) i jego otoczenie. Zdanie prawdziwe (P).

Zdanie 3. Amonit żył w mezozoiku, a mezozoik jest starszy od kenozoiku. Zatem skamieniałość rzeczywiście znajduje się w skałach starszych niż kenozoiczne — zdanie prawdziwe (P).

Odpowiedź: F, P, P.

Krok 1. W tekście wskazano, że po południowej i wschodniej stronie jeziora rosną olsy. Ols to bagienny las na podmokłym, żyznym podłożu.

Krok 2. Gatunkiem drzewa charakterystycznym (budującym) dla olsu jest olcha (olsza) — pozostałe wymienione gatunki (buk, grab, lipa) rosną na siedliskach nie tak wilgotnych.

Odpowiedź: D. olcha.

Krok 1. Zrównoważony rozwój oznacza korzystanie z obszaru bez niszczenia jego walorów przyrodniczych — łączenie potrzeb człowieka z ochroną środowiska.

Krok 2. Wytyczenie ścieżek dydaktycznych pozwala udostępnić teren ludziom (edukacja, turystyka) bez naruszania cennego ekosystemu chronionego rezerwatu biosfery. Pozostałe propozycje (sady w strefie brzegowej, osuszanie terenów podmokłych, usuwanie szuwarów i wprowadzanie ryb hodowlanych) prowadziłyby do degradacji środowiska.

Odpowiedź: C. wytyczenie ścieżek dydaktycznych na terenie objętym obszarową formą ochrony przyrody.

Krok 1. Na fotografii 1. rzeka wpada do morza szerokim, lejkowato rozszerzającym się ku morzu korytem, bez rozgałęzień i bez usypanego lądu. To ujście lejkowate, czyli estuarium.

Krok 2 (jak powstaje — związek przyczynowo-skutkowy). Na takim wybrzeżu występują silne pływy. W czasie przypływu morze wdziera się w górę koryta rzeki i poszerza je, a materiał skalny niesiony przez rzekę nie jest odkładany w ujściu, lecz w czasie odpływu (i przez prądy morskie) wynoszony w głąb morza. Ponieważ osady są stale usuwane, nie tworzy się delta, tylko szerokie, lejkowate ujście.

Odpowiedź: rodzaj ujścia — estuarium (ujście lejkowate); powstaje ono tam, gdzie silne pływy poszerzają ujściowy odcinek koryta, a przypływy i odpływy oraz prądy morskie wynoszą niesiony przez rzekę materiał w głąb morza, uniemożliwiając usypanie delty.

Krok 1. Fotografia 2. przedstawia deltę — obszar usypany z materiału (mułu, piasku), który rzeka odkłada w ujściu, rozgałęziając się na liczne ramiona.

Krok 2. Z osadów nanoszonych i wielokrotnie odświeżanych przez rzekę powstają mady — gleby bardzo żyzne. Teren jest przy tym płaski i dobrze nawodniony.

Krok 3 (skutek). Żyzne mady i dostęp do wody sprzyjają uprawie roślin i uzyskiwaniu wysokich plonów, co decyduje o rozwoju rolnictwa i gęstego osadnictwa na obszarach deltowych.

Odpowiedź: Rzeka nanosi w delcie żyzne osady, z których tworzą się urodzajne mady; płaski, dobrze nawodniony i żyzny teren zapewnia korzystne warunki dla rolnictwa i osadnictwa.

Krok 1. Języki germańskie to m.in. niemiecki, niderlandzki oraz języki skandynawskie: norweski, szwedzki, duński.

Krok 2. Wycieczka nr 2 przebiega przez Skandynawię — jej trasa łączy stolice trzech państw skandynawskich: Norwegii (Oslo), Szwecji (Sztokholm) i Danii (Kopenhaga). We wszystkich tych krajach język urzędowy należy do grupy germańskiej.

Odpowiedź: Dania, Norwegia, Szwecja.

Czynnik A (łagodny, podzwrotnikowy klimat morski). Odpowiada obszar 5 — kraniec południowy Afryki (rejon Kraju Przylądkowego), o klimacie śródziemnomorskim/podzwrotnikowym morskim, gęsto zaludniony.

Czynnik B (aluwia sprzyjające rolnictwu). Odpowiada obszar 2 — dolina i delta Nilu (rejon Chartumu i w dół rzeki), gdzie żyzne mady rzeczne umożliwiają intensywne rolnictwo i skupiają ludność.

Czynnik C (wyniszczenie roślinności, susze). Odpowiada obszar 1 — strefa Sahelu na południe od Sahary, gdzie nadmierny wypas i susze (pustynnienie) ograniczają zaludnienie.

Czynnik D (wyżynne położenie, łagodniejszy klimat, mniej chorób). Odpowiada obszar 3 — Wyżyna Abisyńska (rejon Addis Abeby), gdzie wysokość łagodzi upał i ogranicza choroby tropikalne, sprzyjając zaludnieniu.

Odpowiedź: A – 5, B – 2, C – 1, D – 3.

Krok 1. Obszar X to gęsto zaludniony rejon Zatoki Gwinejskiej — południowa Nigeria z deltą Nigru i miastem Lagos.

Krok 2. Region ten słynie z wydobycia i przetwórstwa ropy naftowej (delta Nigru to jedno z największych zagłębi naftowych Afryki) oraz z rolnictwa opartego w dużej mierze na uprawie manioku, podstawowej rośliny żywieniowej wilgotnych obszarów równikowych.

Krok 3. Pozostałe cechy nie pasują: eksploatacja rud miedzi to rejon Zambii/Konga; koczownicze pasterstwo i palma daktylowa to strefa suchych obszarów zwrotnikowych; międzynarodowe kurorty turystyczne to głównie wybrzeże śródziemnomorskie i południe Afryki.

Odpowiedź: B. wydobycie i przetwórstwo ropy naftowej oraz C. uprawa roli z dużym udziałem manioku.

Krok 1. Urbanizacja pozorna (nadurbanizacja) polega na masowym napływie do miast ludności ze wsi, której miasta nie są w stanie zatrudnić ani wchłonąć — powstają dzielnice nędzy (slumsy). Opisuje to A (opis B to suburbanizacja, opis C to reurbanizacja).

Krok 2. Zjawisko to jest typowe dla szybko rozwijających się demograficznie krajów Ameryki Łacińskiej (Ameryki Południowej), gdzie wskaźnik urbanizacji jest wysoki mimo niskiego poziomu rozwoju. Na mapie ten region oznaczono numerem 2 (Ameryka Południowa).

Odpowiedź: opis – A, region – 2.

Buddyzm. Państwo nr 3 to Mongolia — kraj w środkowej Azji, gdzie przeważa buddyzm (lamaizm).

Islam. Państwo nr 4 to Pakistan — państwo muzułmańskie w południowej Azji.

Katolicyzm. Państwo nr 5 to Filipiny — kraj wyspiarski w Azji Południowo-Wschodniej, jedyny w regionie z przewagą katolików.

Protestantyzm. Państwo nr 1 to Finlandia — kraj skandynawski z przewagą protestantów (luteranie).

Odpowiedź: buddyzm – Mongolia (3); islam – Pakistan (4); katolicyzm – Filipiny (5); protestantyzm – Finlandia (1).

Krok 1. Państwo A to Sudan: jego stolicą jest Chartum (informacja 1), większość obszaru zajmują pustynie i półpustynie (informacja 2), a jego sąsiadami są m.in. Czad i Erytrea (informacja 3). Te trzy informacje dotyczą państwa A.

Krok 2. Państwo B (leżące na południe od Sudanu — Sudan Południowy) leży w strefie sawann, na południu przechodzących w wilgotne sawanny z licznymi drzewami. Odnosi się do niego wyłącznie informacja 4.

Odpowiedź: 4.

Krok 1. Im wyżej rozwinięte państwo, tym mniejszy udział pracujących w rolnictwie i większy w usługach. Państwo 2 ma aż 30,1% w rolnictwie — to najsłabiej rozwinięta Rumunia. Państwo 4 ma podwyższone rolnictwo (12,9%) — to Polska.

Krok 2. Państwa 1 i 3 mają bardzo niskie rolnictwo (1,6% i 1,2%) i wysokie usługi. Wielka Brytania ma gospodarkę najbardziej usługową (78,7% usług, tylko 19,1% w przemyśle) — to państwo 3. Niemcy, kraj o silnym przemyśle (28,4%), to państwo 1.

Krok 3. Zatem: 1 – Niemcy, 2 – Rumunia, 3 – Wielka Brytania, 4 – Polska. Odpowiada temu wariant B.

Odpowiedź: B. 1. Niemcy, 2. Rumunia, 3. Wielka Brytania, 4. Polska.

Analiza piramid. Obie piramidy mają kształt regresywny (zwężony u dołu), z wcięciami i wybrzuszeniami świadczącymi o falach wyżów i niżów demograficznych.

Podobieństwo 1. W obu krajach widoczne są wyże i niże demograficzne (nieregularne, „pofalowane” słupki), a podstawa piramidy jest wąska (niska liczba urodzeń).

Podobieństwo 2. W młodszych grupach wiekowych w obu państwach występuje nadwyżka liczby mężczyzn nad liczbą kobiet.

Podobieństwo 3. W obu krajach liczebnie przeważają osoby w wieku produkcyjnym (środkowe grupy wiekowe są najszersze).

Różnica. W Japonii jest wyraźnie większy udział ludności w wieku poprodukcyjnym (starszej) niż w Polsce — piramida Japonii jest u góry szersza, co świadczy o bardziej zaawansowanym starzeniu się społeczeństwa.

Odpowiedź: trzy podobieństwa (fale wyżów i niżów; nadwyżka mężczyzn w młodszych grupach; przewaga osób w wieku produkcyjnym) oraz różnica (większy udział ludności w wieku poprodukcyjnym w Japonii).

Obserwacja. W grupie kobiet 20–24 lata liczba urodzeń na 1000 kobiet gwałtownie spadła (z ok. 158 w 1990 r. do ok. 50 w 2012 r.). Kobiety przesunęły rodzenie dzieci na starszy wiek (wzrost w grupach 25–29 i 30–34).

Przyczyna 1. Wydłużenie okresu kształcenia — młode kobiety dłużej studiują i zdobywają wykształcenie, więc później decydują się na potomstwo.

Przyczyna 2. Trudna sytuacja na rynku pracy (bezrobocie, zwłaszcza wśród ludzi młodych) i chęć wcześniejszego usamodzielnienia się oraz zdobycia stabilizacji materialnej przed założeniem rodziny.

Odpowiedź: m.in. wydłużenie okresu nauki (późniejsze decyzje o dziecku) oraz bezrobocie/dążenie do stabilizacji zawodowej i finansowej młodych ludzi.

Argument 1 (Finlandia i Szwecja — lasy). W Finlandii i Szwecji bardzo wysoki jest udział przemysłu drzewno-papierniczego (24,0% i 17,4%). Sprzyja temu wysoka lesistość tych krajów skandynawskich — obfitość drewna jako surowca.

Argument 2 (Chile — rudy metali). W Chile ogromny udział ma produkcja metali i wyrobów z metali (47,6%). Wynika to z bogatych złóż rud metali, przede wszystkim miedzi, którą Chile jest jednym z największych producentów na świecie.

Odpowiedź: wysoka lesistość Finlandii i Szwecji sprzyja rozwojowi przemysłu drzewno-papierniczego, a bogate złoża rud (miedzi) w Chile — produkcji metali; oba przykłady pokazują wpływ środowiska przyrodniczego (surowców) na strukturę przemysłu.

Różnica 1 (branża). W technopolii rozwija się przemysł zaawansowanych technologii (high-tech, elektronika), a w tradycyjnym okręgu przemysłowym dominują gałęzie tradycyjne (np. górnictwo, hutnictwo, przemysł ciężki, włókienniczy).

Różnica 2 (powiązanie z nauką). Technopolia rozwija się w ścisłej współpracy z uczelniami wyższymi i instytucjami badawczymi (np. Oksford), podczas gdy w tradycyjnym okręgu związek z nauką jest niewielki lub żaden.

Różnica 3 (środowisko i zabudowa). W technopolii środowisko jest w niewielkim stopniu przekształcone, a zabudowa rozproszona (kompleksy biurowe w atrakcyjnym otoczeniu); tradycyjny okręg cechuje silne przekształcenie i degradacja środowiska oraz gęsta zabudowa przemysłowa.

Odpowiedź: trzy różnice jak wyżej (branża high-tech vs tradycyjna, ścisła współpraca z nauką vs jej brak, czyste/rozproszone otoczenie vs zdegradowane i gęsto zabudowane).

Wiersz 1 (numer 6). Numer 6 na mapie leży w południowo-wschodniej Polsce — to Krasnystaw, czyli cukrownia (zakład A). Cukrownie lokalizuje się przy bazie surowcowej, bo buraki cukrowe są nietrwałe i kosztowne w transporcie. Czynnik: baza surowcowa (uprawa buraków cukrowych).

Wiersz 2 (litera D). Zakłady celulozowo-papiernicze w Kwidzynie (D) leżą na północy kraju, w rejonie oznaczonym numerem 4. Głównym czynnikiem lokalizacji są duże zasoby wody oraz wysoka lesistość (dostęp do drewna).

Wiersz 3 (czynnik: bliskość złóż rud metali). Ten czynnik decyduje o lokalizacji huty miedzi w Głogowie (litera B), oznaczonej na mapie numerem 2 (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy na SW).

Odpowiedź:

Krok 1. Ciąg przyczynowo-skutkowy zaczyna się od przyczyny pierwotnej: długotrwały brak opadów (C).

Krok 2. Brak opadów powoduje zmniejszenie przepływu wody w rzece (E) — niski stan Wisły.

Krok 3. Mała ilość wody uniemożliwia pobór wody potrzebnej do chłodzenia, co zakłóca prawidłowe funkcjonowanie elektrowni (A).

Krok 4. Zakłócenie pracy elektrowni prowadzi do zmniejszenia produkcji energii elektrycznej (B).

Krok 5. Mniejsza produkcja skutkuje niedoborem energii elektrycznej (F).

Odpowiedź: C → E → A → B → F. (Zdania D nie umieszczamy w tym łańcuchu — nie jest ono ogniwem prowadzącym od suszy do deficytu energii.)

Wzrost udziału gospodarstw powyżej 15 ha.

1. Duże gospodarstwa umożliwiają specjalizację i mechanizację produkcji, przez co są bardziej konkurencyjne — rolnicy powiększają areał, przejmując grunty.
2. Większe gospodarstwa osiągają większą opłacalność i dochody (efekt skali, łatwiejszy dostęp do dopłat unijnych), więc ich udział rośnie kosztem drobnych gospodarstw.

Spadek udziału gruntów ornych.

1. Rozwój przestrzenny miast oraz budowa dróg i infrastruktury zajmują grunty rolne (przeznaczanie pól pod zabudowę).
2. Zalesianie i odłogowanie gruntów o najsłabszej przydatności rolniczej (słabe gleby wyłączane z uprawy).

Odpowiedź: jak wyżej — po dwie przyczyny dla każdej ze zmian.

Buraki cukrowe. Roślina klimatu umiarkowanego — jej głównymi producentami są kraje Europy i Ameryki Północnej. Kolumna D (Francja, USA, Niemcy) pasuje do buraków cukrowych.

Kauczuk naturalny. Pozyskiwany z kauczukowca rosnącego w strefie równikowej Azji Południowo-Wschodniej — czołowi producenci to Tajlandia, Indonezja i Malezja, czyli kolumna B.

Odpowiedź: buraki cukrowe – D; kauczuk naturalny – B. (Kolumna A: Brazylia, Wietnam, Indonezja to kawa; kolumna C: Chiny, Indie, USA to pszenica.)

Zdanie 1. Największy udział w uprawach GMO ma soja (60%), a soja jest rośliną oleistą/strączkową, nie zbożem. Zboża (kukurydza 23%) mają udział znacznie mniejszy. Zdanie fałszywe (F).

Zdanie 2. Stany Zjednoczone są rzeczywiście jednym z największych producentów roślin GMO na świecie. Zdanie prawdziwe (P).

Zdanie 3. „Zieloną rewolucją” nazwano zmiany w rolnictwie krajów rozwijających się w latach 60. XX w. (nowe odmiany, nawozy, nawadnianie), a nie wprowadzenie roślin GMO. Zdanie fałszywe (F).

Odpowiedź: F, P, F.

Użytki rolne (buraki cukrowe) – pole D3.

1. Pole D3 leży na glebach I–II klasy bonitacyjnej rozwiniętych na lessach (czarnoziemy) — to gleby bardzo dobrej jakości, na których buraki cukrowe dają wysokie plony.
2. Teren jest tu równinny (poziomice leżą rzadko), co ułatwia pracę maszyn rolniczych i nie grozi erozją.

Centrum magazynowo-produkcyjne – pole A1.

1. Pole A1 leży na terenie równinnym (rzadkie poziomice), bez zagrożenia osuwiskowego, co obniża koszty i ułatwia budowę dużych obiektów.
2. Występują tu gleby słabe (V–VI klasy, rozwinięte z piasków) — mało przydatne rolniczo, więc ich zabudowa nie oznacza utraty cennych gruntów ornych (zgodnie ze zrównoważonym rozwojem).

Odpowiedź: użytki rolne – D3; centrum magazynowo-produkcyjne – A1.

Krok 1. Wskaźnik HDI liczony jest z trzech składników: oczekiwanej długości życia, poziomu edukacji (m.in. oczekiwanej liczby lat nauki) oraz dochodu (PKB). Katar ma wyższe PKB, więc o jego niższym HDI decydować muszą pozostałe dwa składniki.

Krok 2. Norwegia ma wyższy HDI dzięki:

• B. dłuższej oczekiwanej długości życia (lepsza opieka zdrowotna, warunki życia),
• D. wyższej oczekiwanej liczbie lat edukacji (lepiej rozwinięty system oświaty).

Krok 3. Pozostałe czynniki nie wchodzą do HDI (liczba ludności, poziom rolnictwa, udział wyrobów high-tech w eksporcie).

Odpowiedź: B oraz D.

Krok 1. Saldo handlu zagranicznego to różnica między eksportem a importem. Obliczamy je dla kolejnych lat:

• 2000: 479 − 380 = +99 mld USD,
• 2005: 595 − 515 = +80 mld USD,
• 2010: 770 − 692 = +78 mld USD,
• 2011: 821 − 853 = −32 mld USD.

Krok 2. Saldo przez cały okres malało: z dodatniego (+99 mld USD w 2000 r.) do ujemnego (−32 mld USD w 2011 r.) — dodatni bilans handlowy zmienił się w deficyt.

Wniosek: W latach 2000–2011 wartość salda handlu zagranicznego Japonii malała (z nadwyżki eksportu przeszła w deficyt).