Konteksty na maturze z języka polskiego

Czym jest kontekst i jak znaleźć go na maturze z polskiego?

Kontekst to odniesienia potrzebne do zrozumienia jakiegoś dzieła literackiego. Kontekst jest: nawiązaniem, inspiracją, dialogiem międzytekstami (intertekstualność).

Utwór literacki powstaje zwykle w wyniku różnych okoliczności, np. w związku z wydarzeniami w życiu artysty, w wyniku inspiracji zewnętrznej lub jako polemika z czymś lub kontynuacja czegoś (jakieś idei). Powiązanie dzieła i wskazanie wspólnych zależności to właśnie kontekst. Pomaga on w interpretacji, w zrozumieniu sensu dzieła, poszerza problematykę dzieła, odsyła do świata poza utworem.

Wskazówki przy wprowadzaniu kontekstu do wypracowania:

• kontekst musi być bezpośrednio związany z analizowanym przez ciebie utworem lub problemem zawartym w temacie wypracowania
• kontekst nie może polegać jedynie na „pochwaleniu się swoją wiedzą”, nie mogą to też być informacje luźno związane z omawianym utworem lub zagadnieniem, ale mają służyć pogłębieniu sensu analizowanego dzieła lub problemu
• wprowadzenie kontekstu nie wymaga tworzenia nowego akapitu

Sformułowanie „odnieś się do kontekstu” oznacza, że musisz pokazać, że widzisz punkty wspólne pomiędzy omawianym przez Ciebie wątkiem, motywem z lektury, postępowaniem bohatera a czymś innym. 

Rodzaje kontekstów i ich najważniejsze cechy 

Kontekst historycznoliteracki 

Dotyczy najbliższego otoczenia analizowanego dzieła i obejmuje: 

• wiadomości o autorze, 
• genezę utworu, 
• stosunek utworu do tradycji literackiej i do epoki, w której powstał utwór 

Dotyczy więc tych informacji o dziele i okolicznościach jego powstania, które mają istotne znaczenie dla jego zrozumienia. 

Kontekst literacki 

Obejmuje odniesienia do innego utworu literackiego, do którego analizowany utwór może odsyłać wprost lub sygnalizować odniesienie w sposób ukryty (aluzja literacka). 

• odniesienie do innego utworu to także dostrzeżenie podobieństwa problematyki łączącej oba teksty 
• to inny utwór literacki, który ma taką samą tematykę, porusza ten sam motyw lub bohater literacki o podobnej postawie lub światopoglądzie 

Kontekst biograficzny

• obejmuje fakty z życia autora, które miały wpływ na powstanie dzieła literackiego 
• odwołanie do doświadczeń biograficznych autora 

Przy czym nie jest obowiązkowa szczegółowa znajomość biografii twórcy. Kontekst biograficzny należy przywołać w przypadku tych utworów, których geneza wiąże się z ważnym wydarzeniem z życia autora. 

Kontekst kulturowy

• obejmuje odwołania do innych tekstów kultury, umożliwiających pogłębione odczytanie tego dzieła 
• odwołanie do zjawisk kulturowych 

Kontekst religijny

• obejmuje wierzenia religijne, których przywołanie sprawi, że możliwe stanie się pogłębione odczytanie sensów utworu 

Kontekst mitologiczny

• obejmuje, tematy, toposy, archetypy, mające swoje źródło w Mitologii i umożliwiające poszerzenie odczytania utworu 

Mitologia to jedno z dwóch ważnych źródeł kultury, którego motywy, tematy, wątki są przywoływane, reinterpretowane w wielu tekstach. 

Kontekst biblijny

• obejmuje tematy, toposy, archetypy, mające swoje źródło w omawianych fragmentach Biblii i umożliwiające pogłębione odczytanie utworu. 
• Biblia to jedno z dwóch ważnych źródeł kultury, źródło wielu motywów i archetypów 

Kontekst historyczny

• obejmuje fakty, wydarzenia historyczne, które wpłynęły na powstanie utworu literackiego 

Przy czym nie jest obowiązkowa szczegółowa znajomość wydarzeń historycznych. 

Kontekst filozoficzny

• obejmuje poglądy myślicieli, których przywołanie jest niezbędne dla zrozumienia sensu utworu 
• pisarze, podobnie jak filozofowie, podejmują refleksję nad egzystencją człowieka, pytają o cel, sens ludzkiego istnienia. Aby zrozumieć przesłanie zawarte w utworze literackim, warto odwołać się do poglądów filozoficznych 

Kontekst egzystencjalny

• obejmuje zagadnienia związane z istnieniem, bytem, doświadczeniem życiowym człowieka, które wpłynęły na powstanie utworu literackiego 
• problemy egzystencjalne, związane z podstawami ludzkiego życia, jego sensem, wartościami, celami 

Kontekst polityczny

• obejmuje informacje związane z funkcjonowaniem władzy, ustroju, relacje między władzą a obywatelem, wpływające na powstanie utworu literackiego 

Przy czym nie jest wymagana szczegółowa wiedza na temat ustrojów politycznych. 

Kontekst społeczny

• obejmuje zagadnienia dotyczące życia warstw, grup, środowisk społecznych, wpływające na powstanie utworu literackiego 

Po przeanalizowaniu powyższych kontekstów można stwierdzić, że kontekst warto wprowadzić jako element uzupełniający w akapicie poświęconym odczytaniu sensów: 

1. utworu załączonego do tematu wypracowania 
2. wybranej lektury obowiązkowej 
3. innego utworu literackiego 
4. problemu zawartego w temacie. 

Co więcej, w jednym akapicie rozwinięcia pracy można przywołać różne konteksty 

• na przykład: dwa konteksty w tym samym akapicie, poświęconym ukazaniu samotnej walki bohatera powieści George’a Orwella Rok 1984 – biograficzny i polityczny 

Należy pamiętać, aby treści kontekstowe (ich szczegółowość, obszerność) były podporządkowane odczytaniu sensów danego utworu, a nie – przytaczane jako informacje dodatkowe, dygresje, luźno powiązane z tekstem. 

Gdy wprowadzasz kontekst, zastanów się, czy:

• jest on przydatny do omówienia utworu w szerszej perspektywie
• pogłębia i rozwija omawiane zagadnienie
• potwierdza, rozwija sformułowaną przez Ciebie refleksję

Przykłady wyrażeń, które można wykorzystać przy wprowadzaniu kontekstu

• By lepiej zrozumieć ten problem, należy odwołać się do …
• Takie zachowanie bohatera wynika z …
• Nie można zrozumieć tekstu bez odwołania się do …
• Z podobną postawą mamy do czynienia …
• Takie myślenie jest również obecne w …
• Przedstawiony kontekst wydaje mi się istotny, ponieważ …
• Światopogląd epoki, w której powstał interpretowany utwór, wyróżnia …
• Inspiracją do napisania dzieła były własne doświadczenia życiowe autora …
• Odnajdujemy tu elementy autobiograficzne …
• Utwór odbiega od założeń gatunkowych stworzonych w epoce …
• Gdyby nie doświadczenia biograficzne autora związane z…
• Na tę sytuację zapewne miały wpływ uwarunkowania historyczne takie jak…
• Zapewne wpłynęły na to poglądy autora, który uważał, że…
• Podobną postawę reprezentował…
• Ten sam motyw można dostrzec w…
• Warto zaznaczyć, że dla ludzi tamtej epoki szczególnie ważna była…