Toposy i ich funkcja

Na maturze z języka polskiego ważna jest nie tylko znajomość treści omówionych lektur, ale także motywy i toposy, którymi charakteryzują się poszczególne dzieła. 

Co to jest topos? 

Z definicji słownikowej: 

Topos – powtarzający się motyw, który często występuje w obrębie literatury i sztuki danej kultury, cywilizacji. Zatem w literaturze to wielokrotnie powtarzający się motyw, charakterystyczny dla jakiegoś kręgu kulturowego, pozostaje uniwersalny mimo upływu lat (z języka greckiego topos oznacza miejsce). 

Topos budowany jest na zasadzie obrazu, mającego na celu opis jakiejś sytuacji. Można go wyrażać nie tylko w literaturze, ale także w sztukach plastycznych czy nawet muzyce. 

Cechy toposu

Topos posiada swoje cechy charakterystyczne, można go rozpoznać po: 

Rodzaje wybranych toposów

Topos Arkadii 

Topos arkadii wiąże się z poszukiwaniem własnego miejsca na świecie, powrotem w rodzinne strony i ucieczki do raju. 

W sensie metaforycznym arkadia to każda przestrzeń, w której człowiek czuje się szczęśliwy, ma wszystko, czego pragnie (kraina wiecznej szczęśliwości). Topos arkadii często jest powiązany z motywem małej ojczyzny, np. w "Panu Tadeuszu". 

Topos homo viator 

Topos homo viator (człowiek podróżnik, tułacz, wędrowiec, pielgrzym) ma swój początek w historii mitologicznego Odyseusza. 

Topos tyrtejski

Znajduje swe źródło w wierszu Tyrtajosa Rzecz to piękna.

Topos exegi monumentum

Topos nieśmiertelnej sławy poety, nieśmiertelności poezji: 

Topos ten bierze się z wiersza antycznego poety Horacego Exegi monumentum ("Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu") 

Topos theatrum mundi 

Topos labiryntu 

Topos Vanitas 

Topos Fortuny 

Topos życia – snu

Topos danse macabre – taniec śmierci 

Podsumowanie

Warto, abyś kojarzył kilka z częstych toposów i motywów pojawiających się w literaturze. 

Co łączy symbol i alegorię? 

  1. Symbol alegoria to środki stylistyczne. Łączy je tylko to, że nie są rozumiane dosłownie. 
  2. To przedmioty, osoby czy wydarzenia, które mają kierować myśli odbiorcy ku innym, ukrytym treściom. 

A co je różni? 

  1. Alegoria ma sens jednoznaczny, ustalony; tylko jedno znaczenie, które każdy rozumie.
  2. Symbol cechuje wieloznaczność, czyli ma wiele znaczeń i każdy może rozumieć go inaczej. 

Alegoria - funkcja i cechy

Alegoria może być motywem, przedmiotem, postacią, które poza dosłownym znaczeniem mają także sens przenośny. 

Alegoria wymaga od odbiorcy pewnej wiedzy o tradycjach kulturowych. 

Na przykład patrząc na szkielet z kosą, wiemy, że jest to obraz śmierci. 

Kobieta z zawiązanymi oczami i wagą w dłoni jest znakiem sprawiedliwości. 

Liczne alegorie zawierają bajki – występujące w nich zwierzęta pokazują pewne z góry określone ludzkie cechy:

 Symbol - funkcja i cechy

Symbol nie tyle „ujawnia swoje znaczenie”, co „je sugeruje”. To odbiorca dopełnia je kontekstem historycznym, kulturowym i swoim doświadczeniem, przez co może być odczytywany na wiele różnych sposobów. Na przykład: 

Gołąb

Ptak w naturze dosyć agresywny, jest symbolem zdecydowanie innych wartości;

Spadająca gwiazda 

Od zarania ludzkości uważana jest za znak nadprzyrodzony, któremu przypisuje się jednak krańcowo odmienne znaczenia;

Wąż

Może symbolizować:

Symbole i alegorie można porównać do wyrazów w języku

Jeśli wyrazimy się używając powszechnie znanych słów, obecnych w języku od dawna — zrozumie na każdy lub prawie każdy. Jeśli tę samą treść przekażemy używając młodzieżowego slangu lub środowiskowej gwary – krąg rozumiejących nas odbiorców znacznie się zmniejszy. 

Jeśli odwołamy się do tradycyjnej alegorii, albo do utrwalonej w tradycji symboliki – większość, bez większego wysiłku powinna zrozumieć takie obrazowe przedstawienia. Jeśli jednak posłużymy się jakąś nietypową alegorią, lub symbolem, który dopiero co przyszedł nam do głowy - postawimy odbiorcę przed koniecznością rozwiązania zagadki, co mamy na myśli. 

Podsumowując 

Alegoria ma z góry ustalony sens w kulturze i w tradycji i w każdym utworze występować będzie w tym samym znaczeniu, zaś znaczenie symbolu może być różne, zależne od kontekstu, epoki, intencji i doświadczeń autora dzieła.

Czym jest tekst argumentacyjny? 

Tekst o charakterze argumentacyjnym jest wypowiedzią, w której prezentujesz swoje stanowisko wobec jakiegoś zagadnienia i uzasadniasz je. Co to znaczy? 

To znaczy, że możesz znaleźć się w sytuacji, w której albo zostaniesz poproszony, albo sytuacja „wymusi” na tobie konieczność wypowiedzenia się, by: 

To ważne, byście rozumieli, na czym polegają podstawowe różnice między rozprawką, którą pisaliście na egzaminie ósmoklasisty, a wypowiedzią argumentacyjną na maturze (poziom podstawowy). 

Po pierwsze

Do sformułowania stanowiska nie wystarczy prosta odpowiedź na pytanie o rozstrzygnięcie zawarte w temacie. Polecenia maturalne nie zawierają takich pytań, są raczej zaproszeniem do rozważenia jakiegoś problemu. 

Po drugie

W argumentacji nie możesz posługiwać się tylko wiedzą o elementach fabuły przywołanych przez siebie utworów. Argumentowanie wymaga od Ciebie umiejętności interpretacyjnych, odwoływania się do sensów tekstów, ich problematyki, często także umiejętności analitycznych. 

Po trzecie

Argumentacja powinna pokazywać różne perspektywy i ujęcia problemu, także odnoszące się do wiedzy o kontekstach. 

Umiejętność budowania argumentacji oceniana jest w połączeniu z funkcjonalnym wykorzystaniem utworów literackich i kontekstów. Dobrze zbudowany tekst argumentacyjny jest nie tylko logicznie powiązany z problemem sformułowanym w temacie, lecz także opiera się na wnikliwej i dogłębnej interpretacji tekstów. 

Argumentacja to udowodnienie tezy/opinii/stanowiska przedstawionego przez Ciebie za pomocą argumentów. 

Wskazówki dotyczące budowania merytorycznej i przekonującej argumentacji w wypowiedzi ustnej i w wypracowaniu. 

Powinieneś: 

Czym jest argument? 

Argument jest słowem-kluczem sztuki przekonywania. 

Argument

Argument to fakt przytaczany celem potwierdzenia lub obalenia tezy. 

Argumentować to znaczy uzasadniać słuszność postawionej tezy, wspierać ją argumentami (dowodami). 

Argument składa się z jakiegoś stwierdzenia + przykładu i rozwinięcia. 

Rozwinięcie

Rozwinięcie ma za zadanie uzasadnić słuszność przytoczenia danego stwierdzenia lub przykładu, czyli ma pokazać ich związek z tezą

Przykład

Przykład to fakt ilustrujący argument, pomagający wyjaśnić jego znaczenie oraz wspierający Twoją argumentację. 

Zatem to ważne, by zapamiętać ten schemat: 

Argument + rozwinięcie + przykład 

Co więc sprawia, że argument staje się argumentem? 

Argument to komunikat wsparty swego rodzaju uzasadnieniem, dlaczego jest on prawdziwy lub ważny. 

W najprostszej postaci to uzasadnienie przybiera formę odpowiedzi na pytanie „dlaczego?”. 

Rozwinięcie argumentu – to wyjaśnienie, dlaczego twoje stwierdzenie jest prawdziwe. 

To jest rozumowanie, którym wspierasz swój argument i powinno być solidne, dokładnie przemyślane i przede wszystkim logiczne. 

Największym błędem, jaki w tym miejscu możemy popełnić, jest zakładanie z góry, że czytający naszą pracę już zna nasz tok rozumowania, którym podtrzymujemy stwierdzenie. 

Przykład – ma być dowodem potwierdzającym twój argument lub tok rozumowania. 

Podsumowując

Aby poprawnie zredagować swoją wypowiedź argumentacyjną (ustną i pisemną) musisz: 

Pamiętaj! Na maturze musisz się odwołać nie tylko do innych tekstów kultury, ale przede wszystkim lektur obowiązkowych! Również pamiętaj, że musisz odwołać się również do innych kontekstów interpretacyjnych, np.: 

Dlatego potrzebna ci będzie bardzo dobra i szczegółowa znajomość lektur obowiązkowych z zakresu szkoły podstawowej i liceum i znajomość kontekstów interpretacyjnych. 

Jednym z zadań w części 1. Język polski w użyciu jest notatka syntetyzująca.

Notatka syntetyzująca jest formą zwięzłego przedstawienia informacji istotnych dla danego tekstu lub tekstów. Odmianą tego typu wypowiedzi jest notatka syntetyzująca ukierunkowana tematycznie – z taką właśnie spotkasz się na maturze. 

Notatka syntetyzująca ukierunkowana tematycznie jest krótką formą wypowiedzi, w której w rzeczowy sposób przedstawiasz istotne informacje na dany temat. 

 Aby napisać dobrą notatkę syntetyzującą, należy: 

  1. Przeanalizować temat notatki określony w zadaniu egzaminacyjnym.
  2. Uważnie przeczytać oba teksty zamieszczone w arkuszu egzaminacyjnym, aby wybrać informacje kluczowe dla realizacji tematu notatki.
  3. Dokonać syntezy wybranych informacji, tak aby określić stanowisko autora każdego tekstu względem zagadnienia określonego w temacie notatki.
  4. Porównać stanowiska autorów obu tekstów pod kątem np. aspektów zagadnienia określonego w temacie notatki, które porusza każdy z autorów, punktów wspólnych i/lub rozbieżnych w stanowiskach obu autorów.
  5. Uporządkować wnioski z powyższych analiz, tak aby notatka w syntetyczny sposób przedstawiała stanowiska obu autorów dotyczące zagadnienia określonego w temacie notatki, wskazując – zgodnie z treścią tekstów – na podobieństwa i/lub różnice pomiędzy tymi stanowiskami, oraz zawierała ogólne stwierdzenie na temat tego, w jaki sposób oba teksty dotyczą/odnoszą się do tematu notatki.
  6. Zredagować notatkę, pamiętając, że powinna ona być: 

Jak napisać notatkę syntetyzującą? 

Schemat pracy nad notatką syntetyzującą – krok po kroku: 

Analiza tematu notatki

Analiza tekstów i dokonanie wyboru informacji

Określenie stanowiska autorów 

Porównanie stanowisk autorów 

Zebranie wniosków z analizy 

Podsumowując

Redagując notatkę syntetyzującą pamiętaj o podstawowych pytaniach. 

Pytania podstawowe

Notatka musi zawierać: 60–90 wyrazów. 

Zapamiętaj! Przy pisaniu notatki syntetyzującej pomijamy wstępne pytania, np. O czym jest tekst? Czego dotyczy tekst?, ponieważ zagadnienie zawarte jest w treści zadania. 

Masz pytania?

Pracujemy od poniedziałku do piątku, od 10:00 do 17:00 oraz w trakcie trwania zajęć.
☎️ 571-424-115[email protected]
mic