Polski PP — Maj 2018

Tekst do zadań 1.–5.

Włodzimierz Wójcik, Laudatio (mowa pochwalna z okazji otrzymania przez Tadeusza Różewicza tytułu doctora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego):

„Panie Rektorze, Prześwietny Senacie, Dostojny Doktorancie, Panie, Panowie,

[…] Od ponad półwiecza twórczość literacka Tadeusza Różewicza wzbogaca krajobraz literatury polskiej i tym samym funduje sławę naszej narodowej kultury w wymiarze światowym. Jest więc w tym głęboki sens, że Prześwietny Senat Uniwersytetu Śląskiego podjął inicjatywę nadania doktoratu honorowego wielkiemu pisarzowi. Manifestuje się też i moja wielka radość z tego powodu, iż powierzył mi zaszczytną rolę promotora-laudatora. […] W świetle […] tego, co o Tadeuszu Różewiczu mówi nauka o literaturze i krytyka literacka, jawi się nam autor Kartoteki jako przenikliwy i wrażliwy świadek dylematów naszej epoki.

Należy do „rocznika Kolumbów”, a więc do tej generacji Polaków, którzy byli urodzeni u progu II Rzeczypospolitej. Sposobieni do życia mądrego i szczęśliwego, spotkali się nieoczekiwanie oko w oko z wojną, ciemną nocą okupacji oraz ogromem doznań, jakie niosły ze sobą systemy totalitarne. Właśnie te doświadczenia zdeterminowały kształt ideowy i artystyczny fenomenalnego debiutu Różewicza. W tomach poetyckich Niepokój i Czerwona rękawiczka wypowiadał się w imieniu swojego pokolenia, dokonując gorzkiego obrachunku z minioną wojenną przeszłością. Doszedł do prawdy, że po Oświęcimiu dawna poezja okazała się w wielu przypadkach anachroniczna w sferze treści, a w sferze formy – sztuczna. Rezygnował z patosu wojennego, z koncepcji poezji patriotyczno-tyrtejskiej. Wiedział dobrze, że w nowej sytuacji należy dążyć do przywracania słowom ich pierwotnych sensów i znaczeń. Mówimy, że stał się kreatorem wiersza pozbawionego nadmiernej metaforyki i zdobnictwa, zbliżonego do prozy, zwanego odtąd „wierszem różewiczowskim”. Ale zdajemy sobie sprawę z tego, iż wiersz ten (odkrycie na miarę dokonań wersyfikacyjnych Kochanowskiego i Mickiewicza) ma swoją dyscyplinę i logikę – składniową i intonacyjną. Pozostanie on na trwałe w dziejach naszej literatury. […] Podkreślmy to wyraźnie: fenomenem systemu Różewiczowskiego jest nowy sposób artykulacji zagadnień moralnych, od zawsze będących przecież istotą poezji, lecz po doświadczeniach II wojny światowej domagających się odmiennych rozwiązań artystycznych. […]

Poeta walczy […] z absurdem i dewiacjami współczesnej cywilizacji; sygnalizuje niebezpieczeństwa procesów dezintegracyjnych, zagubienia się w świecie chaosu i w złudach konsumpcyjnego życia, życia zuniformizowanego i nijakiego. Cierpliwie i konsekwentnie występuje z moralistyczną przestrogą. […]

Nie słabnie zainteresowanie czytelnicze tym Wielkim Współczesnym, który stał się już za życia prawdziwym klasykiem literatury polskiej. […]

Dzieło Różewicza – klasyka i jednocześnie nowatora – jest dorodnym, zdrowo uformowanym drzewem, mocno osadzonym w pejzażu literatury i kultury polskiej, europejskiej i światowej. […] Autor Równiny w roku 1955 napisał – w stulecie zgonu twórcy Liryków lozańskich – jeden z najpiękniejszych w naszej literaturze wierszy pod znaczącym tytułem Chleb:

„Chleb / który żywi i zachwyca / który się w krew narodu zmienia / poezja Mickiewicza // sto lat nas karmi / ten sam chleb / siłą uczucia / rozmnożony”

Wsłuchując się w te cudowne wersy, wyrażamy ich twórcy, Tadeuszowi Różewiczowi, wdzięczność za to, że owym chlebem-poezją karmi nas szczodrze przez ponad półwiecze… […]

Przeto w uznaniu dla Twych wybitnych zasług i osiągnięć Prześwietny Senat Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach postanowił przyznać i nadać Tobie, Dostojny Doktorancie, prawomocną uchwałą z dnia 8 grudnia 1998 roku tytuł Doktora honoris causa.”

(Na podstawie: Włodzimierz Wójcik, Laudatio, w: Tadeusz Różewicz. Doctor honoris causa Universitatis Silesiensis, oprac. Marian Kisiel, Dariusz Rott, Włodzimierz Wójcik, Katowice 1999.)

Zadanie 1. (0–1)

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń odnoszących się do przemówienia Włodzimierza Wójcika.

Na podstawie przemówienia Włodzimierza Wójcika (zob. tekst do zadań 1.–5.) sformułuj dwa argumenty, którymi uzasadnisz, że Tadeusz Różewicz zmienił charakter poezji powstałej po doświadczeniach II wojny światowej.

Czy z wiersza Tadeusza Różewicza Chleb, przywołanego przez autora przemówienia (zob. tekst do zadań 1.–5.), wynika, że spełniło się pragnienie Adama Mickiewicza wyrażone w poniższym fragmencie Epilogu Pana Tadeusza? W uzasadnieniu swojej odpowiedzi wykorzystaj symbolikę poniższego fragmentu Epilogu oraz wiersza Chleb.

„O, gdybym kiedy dożył tej pociechy, / Żeby te księgi zbłądziły pod strzechy, / Żeby wieśniaczki, kręcąc kołowrotki, / Gdy odśpiewają ulubione zwrotki / O tej dziewczynie, co tak grać lubiła, / Że przy skrzypeczkach gąski pogubiła, / O tej sierocie, co piękna jak zorze / Zaganiać gąski szła w wieczornej porze, / Gdyby też wzięły na koniec do ręki / Te księgi, proste jako ich piosenki!”

Spośród podanych określeń wybierz te, które charakteryzują język przemówienia Włodzimierza Wójcika (zob. tekst do zadań 1.–5.).

A. stosowanie wykrzyknień B. schematyczna składnia C. słownictwo wyrażające ocenę D. używanie przenośni E. liczne wyrazy nacechowane negatywnie F. stosowanie terminologii teoretycznoliterackiej

Wymień dwa środki językowe świadczące o zastosowaniu przez Włodzimierza Wójcika etykiety językowej wobec Tadeusza Różewicza i uczestników uroczystości (zob. tekst do zadań 1.–5.). Podaj nazwę każdego z nich i zilustruj przykładem z tekstu.

Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B, a następnie 1., 2. albo 3.

W wypowiedzeniu W tomach poetyckich „Niepokój” i „Czerwona rękawiczka” wypowiadał się w imieniu swojego pokolenia, dokonując gorzkiego obrachunku z minioną wojenną przeszłością dominuje funkcja

A. impresywna, B. ekspresywna,

ponieważ

1. autor przemówienia wyraża w tym wypowiedzeniu swoją opinię na temat twórczości Tadeusza Różewicza.
2. wypowiedzenie to zawiera informacje o konkretnych tomach poetyckich Tadeusza Różewicza.
3. wypowiedzenie to w bezpośredni sposób zmusza odbiorców do uznania argumentów mówcy.

Tekst do zadań 6.–12.

Wojciech Bonowicz, Profesja stulecia:

„Od dawna chodzi mi po głowie pomysł, żeby założyć biuro tłumaczeń. Pełna nazwa brzmiałaby: Biuro Tłumaczeń w Języku Polskim. Nie „na język”, ale właśnie „w języku”. Ludzie przychodziliby do mnie z tekstami, które gdzieś przeczytali lub usłyszeli, a ja bym im tłumaczył, co autorzy mieli na myśli. Robota beznadziejna, ale społecznie pożyteczna. Stawki byłyby niewygórowane, bo jednak zależałoby mi, by klientów przychodziło jak najwięcej. Dla tych, którzy przynosiliby współczesne wiersze – rabat.

Tłumacz to zawód XXI wieku, mówił Ryszard Kapuściński, mając oczywiście na myśli przekłady z jednego języka na drugi. Świat by zamarł, gdyby nagle zabrakło tych wszystkich pracowitych, upartych, często źle opłacanych mediatorów. Ale sądzę, że dziś równie potrzebni są tłumacze wewnątrzjęzykowi. Może na uczelniach należałoby stworzyć odpowiednie kierunki – rodzaj połączenia językoznawstwa, filozofii i psychologii? Tłumacze, którzy zdecydowaliby się na takie studia, musieliby być biegli w różnych dziedzinach. […]

Bardzo potrzeba dziś mediatorów w wojnach wewnętrznych. Oczywiście mediacje tego rodzaju nie są możliwe przed kamerami czy na forach internetowych. Tylko w zaciszu gabinetu, twarzą w twarz, da się może jeszcze coś wytłumaczyć. „Posłuchajmy się!” – apeluje o. Wacław Hryniewicz w […] książce Wiara w oczekiwaniu. Słuchać się nawzajem jest jednak coraz trudniej. Gdyby rzecz całą wyłożył nam ktoś neutralny, z dyplomem uprawniającym do tego typu mediacji, może byśmy posłuchali.

No dobrze. A co z przypadkami, kiedy ktoś mówi, ale nie wie, o co mu chodzi? Wielu ludzi powtarza jak papugi. Więcej: łapią jakieś słowo czy sformułowanie, sklejają z innym przypadkowym słowem… Ich wypowiedzi często przypominają anonimy wyklejane na kartkach z fragmentów powycinanych z gazet. Czasem ich cel jest podobny jak owych anonimów: ośmieszyć, wystraszyć, zagrozić. Co w takich sytuacjach ma zrobić tłumacz?

Myślę, że nawet pokazanie samej techniki wiele wyjaśnia. Potem trzeba by wytłumaczyć, skąd się te „anonimy” biorą. Może jest w człowieku potrzeba takiego „klejenia”? Może coś w ten sposób chce ratować? Przed czymś się broni? Wyobraźmy sobie i taką sytuację: do mojego biura tłumaczeń przychodzi publicysta N.N., kładzie na biurku numer pisma, w którym publikuje, i prosi: „Tak mi się tu napisało. Może mi pan wytłumaczyć, o co mi właściwie szło?”.

Pewnie się zastanawiacie, dlaczego za tłumaczenie współczesnych wierszy miałby być rabat. Po pierwsze – żeby pobudzić zainteresowanie wierszami. Słówko „rabat” ciągle ma niezdrową siłę przyciągania. Po drugie – wiersze, choćby nie wiem jak wydawały się trudne, skomplikowane formalnie, gęste od nakładających się na siebie sensów, dużo łatwiej wytłumaczyć niż większość tego, co się dookoła mówi i wypisuje.

PS Tylko mi niczego jeszcze nie wysyłajcie. Na razie biuro nie jest otwarte.”

(Na podstawie: Wojciech Bonowicz, Profesja stulecia, „Tygodnik Powszechny” 2016, nr 42.)

Zadanie 6. (0–1)

Co jest głównym przedmiotem rozważań autora tekstu? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.

Wyjaśnij, na czym – zdaniem autora (zob. tekst do zadań 6.–12.) – polegałaby rola „tłumaczy w języku polskim”.

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń odnoszących się do tekstu Wojciecha Bonowicza (zob. tekst do zadań 6.–12.).

Wyjaśnij sens tytułu Profesja stulecia w kontekście całego tekstu (zob. tekst do zadań 6.–12.).

Wyjaśnij znaczenie wyrazu mediatorów użytego w poniższym zdaniu (zob. tekst do zadań 6.–12.).

„Bardzo potrzeba dziś mediatorów w wojnach wewnętrznych.”

Na podstawie tekstu (zob. tekst do zadań 6.–12.) podaj przykład nieetycznego posługiwania się językiem.

Przeczytaj zdania (zob. tekst do zadań 6.–12.).

„Wielu ludzi powtarza jak papugi. Więcej: łapią jakieś słowo czy sformułowanie, sklejają z innym przypadkowym słowem…”

Wyjaśnij, czemu służy zastosowanie sformułowań potocznych w powyższych zdaniach.

Przekształć poniższe zdania tak, aby uniknąć użycia sformułowań potocznych.

„Wielu ludzi powtarza jak papugi. Więcej: łapią jakieś słowo czy sformułowanie, sklejają z innym przypadkowym słowem…”

Napisz streszczenie tekstu (zob. tekst do zadań 6.–12.) liczące 40–60 słów.