KURSY DO MATURY 2027! Drugi kurs za 1zł!
00
dni
00
godzin
00
minut
00
sekund
Arkusze
Historia

Historia PR — Maj 2020

Arkusz maturalny z historii, poziom rozszerzony, sesja Maj 2020 (CKE), z odpowiedziami wzorcowymi z klucza CKE.

Maj 2020 · CKE

Zadanie 1.1

1 pkt
Starożytnośćkolonizacja grecka i fenicka

Fragment opracowania historycznego:

"[C]i nieustraszeni żeglarze przemierzali wzdłuż i wszerz Morze Śródziemne, zakładając, gdzie tylko się dało, handlowe faktorie. Przede wszystkim korzystali z dwóch szlaków […]: pierwszy – południowy – biegł wzdłuż wybrzeży afrykańskich, od Egiptu przez Libię i Afrykę Mniejszą aż do Słupów Herkulesa w Cieśninie Gibraltarskiej; drugi – to środek Morza Śródziemnego oraz łańcuch wysp: Cypr, Kreta, Malta, Sycylia, Sardynia, Baleary. […] [N]ie zamierzali stworzyć imperium – bardziej zainteresowani byli zyskami niż władzą – chodziło im raczej o utworzenie bezpiecznej sieci portów, w których mogliby swobodnie handlować i remontować swoją flotę. […] Zasięg […] wypraw możliwy był dzięki ciągle doskonalonej technice żeglowania i nowym sposobom budowy statków. Szczególne znaczenie miało zastosowanie smoły do uszczelniania kadłubów statków, pozyskiwanej z Morza Martwego. Ta sama smoła, której używano w Kartaginie do powlekania glinianych ścian domów, stała się przyczyną klęski [tego miasta], ułatwiając […] wzniecenie pożaru i zrównanie [go] z ziemią."

(Historia małych krajów Europy, red. J. Łaptos, Wrocław 2002, s. 252.)

Rozstrzygnij, czy źródło opisuje kolonizację grecką czy fenicką. Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie: kolonizacja fenicka.

Przykładowe uzasadnienia (klucz):

  • Świadczą o tym informacje dotyczące charakteru kolonizacji – zakładanie na wybrzeżach faktorii handlowych.
  • Świadczą o tym informacje dotyczące Kartaginy, która była założona przez Fenicjan.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 1.2

1 pkt
Starożytnośćwojny punickie

Na podstawie źródła z zadania 1.1 (fragment opracowania historycznego o żeglarzach fenickich i zniszczeniu Kartaginy):

Wyjaśnij, w jakich okolicznościach doszło do zniszczenia miasta opisanego w tekście. W odpowiedzi odwołaj się do faktografii.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Do zniszczenia Kartaginy doszło na skutek III wojny punickiej [w II w. p.n.e.; w 146 r. p.n.e.].

(1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie okoliczności z odwołaniem do faktografii; 0 pkt – za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 2

1 pkt
Starożytnośćwojny grecko-perskie

Źródło 1. Fragment wiersza Kornela Ujejskiego:

"W Atenach pusto. Śród obszaru miasta Pozostał starzec, ślepiec i niewiasta. […] Prędkimi kroki ktoś po bruku bije I woła: «Tchu! Tchu! Głosu! Grecja… żyje! Cześć! Cześć! Milcjades!… Tchu!… Zwycięstwo z nami!» Kobiety z domów wyszły z pochodniami… Z gałązką lauru Grek ulicą bieżył I padł, wołając: «Zwy–cięstwo!» – Już nie żył."

Źródło 2. Mapa przedstawiająca miejsca bitew wojen grecko-perskich, oznaczone na mapie cyframi 1–4 (na podstawie: J. Dowiat, Historia, Warszawa 1987, s. 41).

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

ZdanieP/F
1. Bitwa, do której nawiązuje cytowany fragment wiersza, została stoczona w miejscu oznaczonym na mapie cyfrą 2.
2. Na mapie cyframi 1 i 4 zaznaczono miejsca bitew Greków z tym samym przeciwnikiem.
3. Jeden z punktów zaznaczonych na mapie cyframi leży na terytorium starożytnej Sparty.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): 1 – P 2 – F 3 – F

(1 pkt – za wszystkie trzy prawidłowe odpowiedzi; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 3

1 pkt
Starożytnośćpryncypat i dominat

Źródło 1. Sekstus Aureliusz Wiktor, O cesarzach [fragment]:

"Posiadał wprawdzie liczne przymioty godne wielkiego męża, […] pierwszy od czasów Kaliguli i Domicjana polecił tytułować się publicznie panem i bogiem i przy powitaniu cześć boską sobie oddawać. […] [C]hoć panem nazywać się kazał, był naprawdę ojcem swoich poddanych." (Teksty źródłowe do nauki historii w szkole […], oprac. L. Błaszczyk, Warszawa 1961, s. 44.)

Źródło 2. Fragment źródła z epoki:

"Rozszerzyłem granice wszystkich prowincji ludu rzymskiego, z którymi sąsiadowały plemiona nie podległe naszej władzy. […] Otrzymałem na mocy uchwały senatu miano Augusta i publicznie owinięto wawrzynem odrzwia mego domu […]. Od tego czasu przodowałem przed wszystkimi autorytetem, władzy jednak nie miałem większej niż inni, którzy byli za każdym razem moimi kolegami w urzędzie." (Teksty źródłowe do nauki historii w szkole […], oprac. L. Błaszczyk, Warszawa 1961, s. 46.)

Rozstrzygnij, czy oba teksty dotyczą dominatu. Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie (klucz): Nie.

Przykładowe uzasadnienie: Źródło 1. przedstawia charakterystyczną dla dominatu tytulaturę cesarzy rzymskich (pan i bóg), natomiast źródło 2. dotyczy Oktawiana Augusta, a więc pryncypatu (tytuł Augusta, cesarz jako princeps – pierwszy z równych sobie).

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 4

1 pkt
Średniowieczeislam i świat bizantyjski

Fragment opracowania historycznego:

"W VII wieku na zawsze zmienił się kształt chrześcijańskiego świata. Nadszedł kres jedności ziem rejonu Morza Śródziemnego oraz ich długotrwałej dominacji nad wysuniętymi na północ placówkami. Trzech spośród pięciu uznanych biskupów – w Antiochii, Jerozolimie i Aleksandrii – musiało podjąć działalność in partibus infidelium [w diecezjach, które były w rękach niewiernych]. Rzeczą najważniejszą było jednak zapewne to, że odcięto chrześcijaństwo od reszty świata. Przedtem chrześcijańska Ewangelia docierała zarówno na Cejlon, jak i do Abisynii; później na całe wieki odcięto ją od możliwości dalszej ekspansji na tereny Azji czy Afryki." (Na podstawie: N. Davies, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków 1998, s. 302–303.)

Wyjaśnij, odwołując się do faktografii, dlaczego doszło do przemian opisanych w tekście.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (klucz): Przyczyną opisanej w tekście sytuacji chrześcijaństwa w VII wieku w basenie Morza Śródziemnego było pojawienie się nowej religii – islamu [ekspansja Arabów].

(1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie z odwołaniem do faktografii; 0 pkt – za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.)

Historia

Poziom rozszerzony

799 zł
Szczegóły

Zadanie 5.1

1 pkt
ŚredniowieczePolska wczesnopiastowska

Poczet władców piastowskich – fragment:

"W ten sposób […] Polska po raz pierwszy dostąpiła chwały królestwa i odtąd książęta polscy nie byli już podlegli władzy królów rzymskich. Ten zaś król Polski, Bolesław, zwany Zwycięskim i Pobożnym, rozszerzył granice swego królestwa i rozsławił imię swego narodu, a władza jego i państwo rozciągało się od wielkiej rzeki […] Dunaju aż do rzeki Sali w Saksonii pod Halle i od Kijowa […] aż do gór Karyntii. Po nim objął władzę królewską syn jego, Mieszko. Z kolei jako trzeci królował syn Mieszka […], Kazimierz […]. Po nim jako czwarty objął królestwo syn jego Bolesław, zwany Wojowniczym, ale zbrodniarz [ten], który zabił męża czcigodnego, biskupa krakowskiego, […] za to, iż mu wytykał jego niegodziwości; na nim wygasła władza królewska." (D. Ostapowicz, S. Suchodolski, D. Szymikowski, Od Hammurabiego […], t. 1, Gdańsk 1999, s. 184.)

Podaj imię i przydomek władcy, którego w cytowanym źródle błędnie nazwano królem Polski.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Kazimierz Odnowiciel [Mnich].

(1 pkt – za podanie prawidłowego imienia i przydomku; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 5.2

1 pkt
ŚredniowieczePolska wczesnopiastowska

Na podstawie źródła z zadania 5.1 (Poczet władców piastowskich):

Podaj stosowane w historiografii nazwy dwóch terytoriów, które w trakcie swojego panowania włączył do swojego państwa władca nazwany w źródle Pobożnym.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązania (klucz, wystarczą dwie z podanych nazw):

  • Milsko
  • Łużyce
  • Miśnia
  • Grody Czerwieńskie
  • Morawy
  • Słowacja
  • Czechy

(1 pkt – za podanie dwóch nazw; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 5.3

1 pkt
ŚredniowieczePolska wczesnopiastowska

Na podstawie źródła z zadania 5.1 (Poczet władców piastowskich):

Zaznacz poprawne dokończenie zdania. Ostatni z wymienionych w źródle władców Polski panował współcześnie z

  • A.

    Włodzimierzem Wielkim, władcą Rusi.

  • B.

    papieżem Grzegorzem VII.

  • C.

    cesarzem Henrykiem V.

  • D.

    Janem bez Ziemi, władcą Anglii.

Rozwiązanie

Odpowiedź: B.

Zadanie 6.1

1 pkt
Średniowieczerozbicie dzielnicowe

Źródło 1. Tablica genealogiczna jednej z gałęzi Piastów [fragment] (na podstawie: Dynastie Europy, red. A. Mączak, Wrocław 2009, s. 242, 246; * – rok urodzenia, † – rok śmierci, × – małżeństwo, ks. – książę).

Źródło 2. Fragment dokumentu:

"Zamierzając tedy założyć miasto w Krakowie, […] my […], z łaski Bożej książę Krakowa i Sandomierza, wraz z najjaśniejszą matką naszą Grzymisławą […], zakładamy je na tym prawie, na jakim założone zostało miasto Wrocław, […] obiecujemy przestrzegać niewzruszenie, iż wszyscy mieszczanie mieszkający w tym mieście nie mają dawać ani czynić jakiejkolwiej daniny od osób swoich lub mieszkań, własnych, lub należących do miasta, przez przeciąg lat sześciu […]. Gdy zaś minie owe sześć lat, to od każdego siedliska obowiązani będą płacić nam ½ łuta […] srebra." (E. Lenard, Z. Morawski, A. Żuberek, Historia w tekstach źródłowych […], Warszawa 2003, s. 20‒21.)

Na podstawie źródeł i własnej wiedzy oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

ZdanieP/F
1. W zaprezentowanej tablicy genealogicznej został uwzględniony syn Bolesława Krzywoustego.
2. Jeden z władców wymienionych w źródle 1. zginął w bitwie pod Legnicą.
3. Wystawcą dokumentu zacytowanego w źródle 2. był wnuk Kazimierza Sprawiedliwego.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): 1 – P 2 – F 3 – P

(1 pkt – za wszystkie trzy prawidłowe odpowiedzi; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 6.2

1 pkt
Średniowieczekolonizacja na prawie niemieckim

Na podstawie źródła 2. z zadania 6.1 (dokument lokacyjny Krakowa):

Rozstrzygnij, czy źródło 2. opisuje kolonizację na prawie niemieckim. Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie (klucz): Tak.

Przykładowe uzasadnienie:

  • pisana forma lokacji (akt lokacyjny);
  • lokowane jest na nowych zasadach miasto już istniejące;
  • fakt ustanowienia w dokumencie lokacyjnym okresu wolnizny;
  • Kraków jest lokowany na takim prawie jak Wrocław (prawo niemieckie).

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Historia

Poziom rozszerzony

799 zł
Szczegóły

Zadanie 7

1 pkt
Średniowieczesystemy uprawy ziemi

Schemat. Systemy uprawy ziemi w średniowieczu — System A i System B (J. Choińska-Mika, W. Lengauer, M. Tymowski, K. Zielińska, Historia […], Warszawa 2007, s. 236).

Podaj nazwy systemów uprawy ziemi (A i B) przedstawionych na schemacie i wyjaśnij, który z nich był bardziej efektywny.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): A – dwupolówka B – trójpolówka

Przykładowe wyjaśnienia: Bardziej efektywnym systemem uprawy roli była trójpolówka, ponieważ:

  • umożliwiała w skali jednego roku zasiew większego areału,
  • ugorował mniejszy obszar ziemi,
  • gwarantowała większe plony,
  • stwarzała mniejsze ryzyko nieurodzaju,
  • wolniej wyjaławiała glebę.

(1 pkt – za podanie dwóch nazw i prawidłowe wyjaśnienie; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 8

1 pkt
ŚredniowieczePolska i Litwa w XIV-XV w.

Drzeworyt z XVII wieku (kultura.malopolska.pl).

Wymień dwa osiągnięcia Władysława Jagiełły, które zostały upamiętnione na drzeworycie. Odpowiedź uzasadnij, interpretując odpowiednie elementy graficzne.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązania (klucz, wystarczą dwa):

  • Chrzest (chrystianizacja Litwy) – scena w dolnym lewym rogu przedstawiająca duchownego przed chrzcielnicą i modlących się.
  • Małżeństwo z Jadwigą i objęcie tronu w Polsce – Jagiełło w koronie po lewej stronie, Jadwiga w koronie po prawej stronie.
  • Zwycięstwo nad Zakonem Krzyżackim – Jagiełło trzyma zdobyte chorągwie krzyżackie.
  • Odnowienie uniwersytetu w Krakowie – Jagiełło i Jadwiga w otoczeniu patronów wznoszą gmach uczelni.

(1 pkt – za podanie dwóch przykładów z odwołaniem do ilustracji; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 9

1 pkt
Wczesna nowożytność (XVI-XVII w.)reformacja

Drzeworyt z połowy XVI wieku (M. Aston, Panorama renesansu, Warszawa 2003, s. 121).

Rozstrzygnij, czy rysunek jest wyrazem krytyki papiestwa. Odpowiedź uzasadnij, interpretując jego elementy graficzne.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie (klucz): Tak.

Przykładowe uzasadnienie: Jest to krytyka papiestwa, które odeszło od ewangelicznych zasad kościoła ubogiego. Świadczy o tym kontrastowe ukazanie dwóch postaci: Jezusa (postać z aureolą), który w skromnym ubraniu jedzie na osiołku oraz papieża (postać w tiarze), który jedzie na koniu w bardzo bogatych strojach.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie z uzasadnieniem zawierającym interpretację ilustracji; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 10

1 pkt
Wczesna nowożytność (XVI-XVII w.)wojny Rzeczypospolitej ze Szwecją

Źródło 1. Geneza wojny:

"Walka o dziedzictwo Gustawa Wazy – oto zdarzenie doniosłości wielkiej, nieobojętne dla całej Europy. Łączyła się ona z dawniejszym sporem o panowanie na Bałtyku, o Inflanty, ale nadto nabierała zabarwienia religijnego przez kontrast wyznaniowy obu przeciwników. Tu na Bałtyku ważyły się losy i rozstrzygało pytanie: która religia zapanuje na północy, a tym samym, kto wzmocni siły partii swojej do boju o władzę w Europie." (L. Podhorodecki, Wazowie w Polsce, Warszawa 1985, s. 86.)

Źródło 2. Plan bitwy (Z. Ryniewicz, Leksykon bitew świata, Warszawa 2004, s. 254).

Rozstrzygnij, czy oba źródła dotyczą wojny Rzeczypospolitej z tym samym przeciwnikiem. Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie (klucz): Tak.

Przykładowe uzasadnienie: W tekście jest wspomniana postać Gustawa Wazy – króla Szwecji, rywalizacja o panowanie na Bałtyku i konflikt o Inflanty. Plan odnosi się do bitwy pod Kircholmem (Dźwina, Chodkiewicz, Karol IX), w której wojska Rzeczypospolitej pokonały Szwedów.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 11

1 pkt
Wczesna nowożytność (XVI-XVII w.)barok

Źródło 1. Opis stylu w sztuce:

"Termin [ten] pierwszy raz użyty został w końcu XVIII wieku w słowniku sztuki wydanym we Włoszech, jako raczej pejoratywne określenie. […] Niektórzy badacze łączą niezupełnie słusznie [styl] ze zwycięstwem kontrreformacji, z rozkwitem katolicyzmu. […] Twórcy […] nie odtwarzają przyrody i świata, lecz kreują je, zgodnie z własną fantazją czy kaprysem. Harmonii i symetrii przeciwstawia […] dysharmonię i asymetrię, […] statyce – niepokój." (M. Bogucka, Dawna Polska, Warszawa 1987, s. 325–326.)

Źródło 2. Fotografie trzech kolumn oznaczonych A, B, C (na podstawie: culture.pl, pl.depositphotos.com, art4u.com.pl).

Rozstrzygnij, która fotografia ze źródła 2. przedstawia kolumnę charakterystyczną dla stylu opisanego w źródle 1., i podaj nazwę tego stylu.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Rozstrzygnięcie: A. Nazwa: barok.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie i prawidłową nazwę; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Historia

Poziom rozszerzony

799 zł
Szczegóły

Zadanie 12.1

1 pkt
Wczesna nowożytność (XVI-XVII w.)rewolucje angielskie

Fragmenty dokumentów z XVII wieku:

Dokument 1.: "Najwyższa władza prawodawcza Rzplitej Anglii, Szkocji i Irlandii oraz dominiów do niej należących spoczywa w ręku jednej osoby oraz narodu zgromadzonego w parlamencie. Tytuł tej osoby brzmieć będzie: Lord Protektor Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii."

Dokument 2.: "Że rzekoma władza zawieszania praw lub ich wykonywania na podstawie powagi królewskiej, a bez zgody parlamentu, jest bezprawiem. […] Ściąganie pieniędzy na użytek Korony pod pozorem prerogatywy królewskiej, a bez zezwolenia parlamentu, na dłuższy czas lub w inny sposób, aniżeli on zezwolił lub ma zezwolić, jest bezprawiem."

Dokument 3.: "Obecny parlament postanawia i ogłasza, że naród angielski wraz z wszystkimi dominiami i terytoriami doń przynależnymi ma być odtąd republiką i wolnym państwem […] bez króla i Izby Lordów." (Teksty źródłowe do nauki w szkole, nr 16, Warszawa 1960, s. 17, 21; T. Maresz, K. Juszczyk, Historia w tekstach źródłowych, t. 2, Rzeszów 2000, s. 11.)

Rozstrzygnij, z ustanowieniem którego dokumentu związane jest zakończenie przemian ustrojowych w Anglii w XVII wieku. Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie (klucz): Dokument 2.

Przykładowe uzasadnienia:

  • Dokument 2. to fragment tzw. Bill of Rights z 1689 roku, który ograniczał uprawnienia monarchy na rzecz parlamentu angielskiego.
  • Dokumenty 1. i 3. dotyczą okresu wcześniejszego, tj. wprowadzenia ustroju republikańskiego oraz sformalizowania dyktatury Cromwella.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 12.2

1 pkt
Wczesna nowożytność (XVI-XVII w.)rewolucje angielskie

Na podstawie dokumentu 1. z zadania 12.1 (o Lordzie Protektorze Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii):

Podaj nazwisko polityka, który objął władzę na mocy dokumentu 1.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): [Oliver] Cromwell.

(1 pkt – za podanie prawidłowego nazwiska; 0 pkt – za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 13

1 pkt
Wiek XVIII i epoka napoleońskawojny śląskie i rozbiory

Tabela. Ludność według wyznania w państwie pruskim w latach 1740–1800:

Wyznanie1740 (%)1800 (%)
OGÓŁEM100100
luteranie9049,5
katolicy6,340
kalwini0,68
inne wyznania3,12,5

(Na podstawie: Historia Polski […], oprac. C. Kuklo, J. Łukasiewicz, C. Leszczyńska, Warszawa 2014, s. 111.)

Wyjaśnij polityczną przyczynę zmian w strukturze wyznaniowej państwa pruskiego.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (klucz): Zmiana w strukturze wyznaniowej ludności państwa pruskiego w okresie 1740–1800 była spowodowana włączeniem przez Prusy do swojego terytorium obszarów zamieszkałych przez katolików (wojny śląskie, rozbiory Polski).

(1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie przyczyny; 0 pkt – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.)

Zadanie 14

1 pkt
Wiek XVIII i epoka napoleońskaSejm rozbiorowy i Konstytucja 3 maja

Fragment źródła z epoki:

"Dnia drugiego, gdy się znowu obywatele zgromadzili, Poniński stawa we drzwiach tylko i – prostym kijem o próg uderzywszy – nakazuje Narodowi, aby się zaraz rozszedł, a jutro o tejże godzinie zgromadził. Natychmiast ruszają się wszyscy posłowie, jak gdyby bez Ponińskiego ani rozumu, ani woli nie mieli. Jeden poczciwy Rejtan, krzyczy, woła, zaklina ich (na miłość Ojczyzny,) na miłość (ich) własną, na honor Narodu, aby sobie sami nie czynili tej krzywdy, aby nie gubili Ojczyzny […]. Stąpił Poniński dalej. Zdrajca kraju czyni się publicznym łupieżcą i tyranem jego." (S. Staszic, Przestrogi dla Polski, Wrocław 2008, s. 90.)

Rozstrzygnij, czy wydarzenia opisane w źródle miały miejsce przed uchwaleniem Konstytucji 3 maja czy po tym uchwaleniu. Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie (klucz): Przed.

Przykładowe uzasadnienie: W tekście została opisana sytuacja z tzw. sejmu rozbiorowego (po pierwszym rozbiorze Polski), podczas którego miał miejsce protest Tadeusza Rejtana (1773), natomiast Konstytucja 3 maja została uchwalona w roku 1791, podczas Sejmu Wielkiego.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 15

1 pkt
Wiek XVIII i epoka napoleońskawojna w obronie Konstytucji 3 maja

Awers i rewers orderu (muzea.malopolska.pl).

Wyjaśnij okoliczności ustanowienia zaprezentowanego orderu. W odpowiedzi odwołaj się do faktografii.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (klucz): Order Virtuti Militari został ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego po bitwie pod Zieleńcami [podczas wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku; podczas wojny w obronie Konstytucji 3 maja].

(1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie okoliczności z odwołaniem do faktografii; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Historia

Poziom rozszerzony

799 zł
Szczegóły

Zadanie 16

1 pkt
Wiek XVIII i epoka napoleońskawyprawa Napoleona na Moskwę

Mapa Europy (na podstawie: wlaczpolske.pl).

Zaznacz poprawne dokończenie zdania i uzasadnij swój wybór. Mapa przedstawia sytuację w Europie

  • A.

    przed tzw. bitwą trzech cesarzy.

  • B.

    między ogłoszeniem blokady kontynentalnej a podpisaniem traktatu w Tylży.

  • C.

    między bitwą pod Raszynem a tzw. bitwą narodów pod Lipskiem.

  • D.

    po bitwie pod Waterloo.

Rozwiązanie

Odpowiedź: C.

Przykładowe uzasadnienie (klucz): Na mapie zaznaczono trasę wyprawy Napoleona na Moskwę, która miała miejsce w 1812 roku.

Zadanie 17.1

1 pkt
Wiek XIX (od Kongresu Wiedeńskiego do I wojny światowej)powstanie krakowskie 1846

Fragment manifestu powstańczego:

"Polacy! Godzina powstania wybiła – cała rozszarpana Polska dźwiga się i zrasta – pozostali już bracia nasi w Księstwie Poznańskim, w Polsce Kongresowej, w Litwie i na Rusi biją się z wrogiem. […] Jest nas dwadzieścia milionów, powstańmy razem jak jeden mąż, a potęgi naszej żadna nie przemoże siła, będzie nam wolność, jakiej dotąd nie było na ziemi; wywalczymy sobie skład społeczeństwa, w którym każdy podług zasług i zdolności z dóbr ziemskich będzie mógł użytkować, a przywilej żaden i pod żadnym kształtem mieć nie będzie miejsca; w którym każden Polak znajdzie zabezpieczenie dla siebie, dla żony i dzieci swoich, w którym upośledzony od przyrodzenia na ciele lub na duszy znajdzie bez upokorzenia niechybną pomoc całego społeczeństwa, w którym ziemia, dzisiaj przez włościan warunkowo tylko posiadana, stanie się bezwarunkową ich własnością, ustaną czynsze, pańszczyzny i wszelkie tym podobne należytności bez żadnego wynagrodzenia, a poświęcenie się sprawie narodowej z bronią w ręku będzie wynagrodzone ziemią z dóbr narodowych. […] A teraz, na znak jedności […] wykonajmy przysięgę: […] Poprzysięgam posłuszeństwo bezwarunkowe Rządowi Narodowemu, w Krakowie." (Wiek XIX w źródłach […], oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 218–219.)

Zaznacz poprawne dokończenie zdania i uzasadnij swój wybór. Ten dokument powstał w roku

  • A.
  • B.
  • C.
  • D.

Rozwiązanie

Odpowiedź: C.

Przykładowe uzasadnienie (klucz): Siedzibą powstańczego Rządu Narodowego, którego manifest zacytowano w źródle, był Kraków – zatem chodzi o powstanie krakowskie, które wybuchło w 1846 roku.

Zadanie 17.2

1 pkt
Wiek XIX (od Kongresu Wiedeńskiego do I wojny światowej)powstanie krakowskie 1846

Na podstawie manifestu powstańczego z zadania 17.1:

Oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

ZdanieP/F
1. W cytowanym fragmencie manifestu znalazły się hasła związane z egalitaryzmem.
2. Dokument zapowiadał wprowadzenie ładu społecznego opartego o zasadę solidaryzmu.
3. Opisana w źródle koncepcja reform agrarnych jest określana mianem kolektywizacji.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): 1 – P 2 – P 3 – F

(1 pkt – za wszystkie trzy prawidłowe odpowiedzi; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 18

2 pkt
Wiek XIX (od Kongresu Wiedeńskiego do I wojny światowej)powstanie styczniowe i Wielka Emigracja

Na podstawie tekstów i własnej wiedzy uzupełnij tabelę – wpisz obok biogramów nazwiska postaci, których one dotyczą.

BiogramPostać
A. Zwolennik ugody z Rosją i uzyskania dzięki niej autonomii Królestwa Polskiego; dyrektor Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego; spowodował rozwiązanie Towarzystwa Rolniczego; przeciwnik ideologii powstańczych i rewolucyjnych.
B. Oficer armii rosyjskiej, w powstaniu styczniowym – choć związany z „białymi” – realizował program „czerwonych”, dowódca oddziału na Polesiu, generał, dyktator, stracony na stokach warszawskiej cytadeli.
C. Generał, uczestnik wojen napoleońskich i powstania listopadowego. Po upadku powstania na emigracji we Francji związany z Hotelem Lambert. W okresie Wiosny Ludów dowódca rewolucji wiedeńskiej, a później naczelny wódz armii węgierskiej. Pod koniec życia w służbie tureckiej jako Murat Pasza.
D. Wychowany w tradycji „Familii”, przyjaciel i minister spraw zagranicznych u boku cara Aleksandra I, współtwórca konstytucji Królestwa Polskiego. Podczas powstania listopadowego prezes Rządu Narodowego. Jeden z czołowych działaczy tzw. wielkiej emigracji, konserwatysta.

(Na podstawie: Historia. Encyklopedia szkolna, red. B. Kaczorowski, Warszawa 2002, s. 364–365, 608, 642; W. Sienkiewicz, Mały słownik historii Polski, Warszawa 1997, s. 20, s. 36–37.)

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): A. [Aleksander] Wielopolski B. [Romuald] Traugutt C. [Józef] Bem D. [Adam Jerzy] Czartoryski

(2 pkt – za podanie czterech prawidłowych nazwisk; 1 pkt – za podanie trzech lub dwóch prawidłowych nazwisk; 0 pkt – za podanie jednego prawidłowego nazwiska albo odpowiedź błędną lub jej brak.)

Zadanie 19

1 pkt
Wiek XIX (od Kongresu Wiedeńskiego do I wojny światowej)zjednoczenie Niemiec i wojna francusko-pruska

Karykatura francuska – "Przeklęty rok" (kunstkopie.de).

Wyjaśnij polityczne okoliczności powstania zaprezentowanej karykatury. W odpowiedzi odwołaj się do faktografii.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (klucz): Karykatura nawiązuje do tragicznych dla Francji i Francuzów wydarzeń związanych z przegraną wojną z Prusami i skutkami tej klęski. [1871 – ciężkie warunki pokoju, Komuna Paryska].

(1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie z odwołaniem do faktografii; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Historia

Poziom rozszerzony

799 zł
Szczegóły

Zadanie 20

1 pkt
Wiek XIX (od Kongresu Wiedeńskiego do I wojny światowej)ruch narodowy, ludowy i socjalistyczny

Źródło 1. Fragment odezwy partii politycznej:

"Jako samodzielna partia […], opierająca się na zbiorowej akcji mas pracujących, dobijać się będzie: A. Pod względem politycznym Samodzielnej rzeczypospolitej demokratycznej, opartej na zasadach następujących:

  1. bezpośrednie, powszechne i tajne głosowanie; […] 2) całkowite równouprawnienie narodowości wchodzących w skład Rzeczypospolitej na zasadzie dobrowolnej federacji; […] 4) równość wszystkich obywateli kraju bez różnicy płci, rasy, narodowości i wyznania; 5) zupełna wolność słowa, druku, zebrań, i stowarzyszeń." (Polska w latach 1864–1918. Wybór tekstów źródłowych do nauczania historii, red. A. Galos, Warszawa 1987, s. 109.)

Źródło 2. Fragmenty stron tytułowych czterech czasopism z przełomu XIX i XX wieku, oznaczonych numerami 1, 2, 3, 4 (pbc.biaman.pl).

Zaznacz poprawne dokończenie zdania i uzasadnij swój wybór. W odezwie przedstawiono założenia programowe partii, której organem prasowym była gazeta oznaczona numerem

  • A.
  • B.
  • C.
  • D.

Rozwiązanie

Odpowiedź: B.

Przykładowe uzasadnienie (klucz): Tylko Polska Partia Socjalistyczna łączyła hasła demokratyczne i republikańskie w duchu robotniczym z postulatem walki o niepodległość Polski.

Zadanie 21

1 pkt
Dwudziestolecie międzywojennewielki kryzys gospodarczy

Fragment mowy inauguracyjnej prezydenta Stanów Zjednoczonych:

"Naszym najpilniejszym i największym zadaniem jest zatrudnienie bezrobotnych. […] Zatrudniając […] bezrobotnych, uruchomimy zarazem wielkie roboty publiczne, przyczyniając się do lepszego i pełniejszego wyzyskania naszych bogactw naturalnych. […] Możemy sobie to zadanie ułatwić, dążąc do podniesienia cen produktów rolnych, a tym samym zwiększenia zbytu towarów przemysłowych. Możemy sobie to zadanie ułatwić, zapobiegając licytacjom, które niosą ruinę właścicielom małych domków i farm. Możemy sobie to zadanie ułatwić, domagając się, by władze federalne, stanowe i lokalne natychmiast znacznie obniżyły swoje wydatki administracyjne. […] [M]usimy roztoczyć nadzór ścisły nad wszelką działalnością bankową, kredytową i inwestycyjną, musimy położyć kres spekulacji cudzymi pieniędzmi i zapewnić krajowi dostateczną ilość środków obiegowych, nie naruszając jednak zdrowych podstaw naszego pieniądza." (Wiek XX w źródłach. […], oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2002, s. 103–104.)

Podaj stosowaną w historiografii nazwę programu reform ekonomiczno-społecznych, zapowiedzianych w mowie inauguracyjnej, oraz nazwisko prezydenta, który ją wygłosił.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Nazwa programu: New Deal [Nowy Ład] Nazwisko prezydenta: [Franklin Delano] Roosevelt

(1 pkt – za podanie prawidłowej nazwy oraz nazwiska; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 22

1 pkt
II wojna światowaagresja ZSRR na Polskę 1939

Plakat z 1939 roku (A. Dziurok, M. Gałęzowski, Ł. Kamiński, F. Musiał, Od niepodległości […], Warszawa 2014, s. 109).

Podaj stosowaną w historiografii nazwę wydarzenia, do którego nawiązuje plakat. Odpowiedź uzasadnij, interpretując jego elementy graficzne.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Nazwa: Agresja ZSRR na Polskę [Agresja 17 września, cios w plecy].

Przykładowe uzasadnienie: Na plakacie widać żołnierza sowieckiego (hełm z pięcioramienną gwiazdą) przebijającego bagnetem białego orła, z którego spada charakterystyczna dla polskiego wojska czapka, tzw. rogatywka. (Poza tym widać uciekających uwolnionych chłopów – aluzja do propagandowego usprawiedliwienia wejścia wojsk sowieckich do Polski we wrześniu 1939 roku.)

(1 pkt – za podanie prawidłowej nazwy wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 23

1 pkt
II wojna światowaArmia Andersa i bitwa o Monte Cassino

Źródło 1. Fragment wiersza Władysława Broniewskiego:

"Tam na Uchcie, na Soświe, rośnie sosna przy sośnie, drzewa piękne, masztowe wyrosły. Myśmy ostrym toporem rozprawiali się z borem nie dla Polski: dla Rosji… dla Rosji. […] Dziś w angielskiej kantynie, przy dziewczynie i winie, wspominamy, jak gdzieś na Ładodze od tyfusu, malarii, tysiącamiśmy marli i tysiące nas padły po drodze. Dobrze jest, że nas nie ma tam, gdzie zima, Kołyma, gdzie Workuty, Irkucki, Tobolski: że przez Morze Kaspijskie i przez piachy libijskie wędrujemy prościutko do Polski." (Uchta, Sośwa – rzeki w północnej Rosji. „Wiadomości Polskie”, Londyn 1943, nr 48, s. 1.)

Źródło 2. Medal z 1984 roku (muzeum-ak.pl).

Wyjaśnij związek między wydarzeniami, do których nawiązują źródła 1. i 2.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (klucz): Wiersz nawiązuje do losu Polaków zesłanych w głąb ZSRR a później tworzących tzw. armię Władysława Andersa, która została ewakuowana (trasa ewakuacji z ZSRR przez Morze Kaspijskie do północnej Afryki). Armia ta następnie wsławi się w walkach o Monte Cassino, do których nawiązuje medal (napis, data, i symbolika: maki, klasztor na wzgórzu, krzyże).

(1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie związku; 0 pkt – za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 24

1 pkt
II wojna światowapowstanie warszawskie

Fragment listu Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRR do ambasadora USA w Moskwie:

"Rząd radziecki nie może oczywiście sprzeciwiać się dokonywanym przez angielskie czy amerykańskie samoloty zrzutom broni w rejonie Warszawy, ponieważ jest to sprawa tych krajów. Jednak zdecydowanie sprzeciwia się lądowaniu tych samolotów na terenie radzieckim, gdyż rząd radziecki nie ma zamiaru pośrednio czy bezpośrednio uczestniczyć w wydarzeniach warszawskich." (D. Boyd, Ekspansja Kremla. Historia podbijania świata, Warszawa 2014, s. 196.)

Podaj rok wysłania listu i wyjaśnij, dlaczego rząd radziecki nie miał zamiaru uczestniczyć w wydarzeniach warszawskich.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Rok: 1944

Przykładowe wyjaśnienie: Stalin [ZSRR] był zainteresowany klęską powstania warszawskiego, żeby osłabić emigracyjny rząd Polski i ostatecznie przejąć kontrolę nad Polską.

(1 pkt – za podanie prawidłowego roku wraz z wyjaśnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Historia

Poziom rozszerzony

799 zł
Szczegóły

Zadanie 25.1

1 pkt
Polska Ludowa (PRL)referendum i wybory 1946-1947

Fotografia okładki książki "„Wolne” wybory 1947", Warszawa 1981.

Wyjaśnij, dlaczego książka, której okładkę przedstawiono powyżej, mogła w okresie PRL ukazać się jedynie w drugim obiegu wydawniczym.

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (klucz): Okładka książki wskazuje wprost na fakt sfałszowania wyborów 1947 roku: cudzysłów przy określeniu „wolne” wybory oraz odwrotna proporcja głosów na PSL wrzucanych do urny i wyjmowanych z niej (cud nad urną).

(1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie; 0 pkt – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.)

Zadanie 25.2

1 pkt
Polska Ludowa (PRL)referendum i wybory 1946-1947

Na podstawie źródła z zadania 25.1 (okładka książki „«Wolne» wybory 1947”):

Podaj nazwisko przywódcy PSL z okresu wyborów, do których nawiązuje źródło.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): [Stanisław] Mikołajczyk.

(1 pkt – za podanie prawidłowego nazwiska; 0 pkt – za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 26

1 pkt
Polska Ludowa (PRL)stalinizm i socrealizm

Źródło 1. Fragment opracowania historycznego:

"Pierwszy atak na środowisko naukowe nastąpił na II Plenum KC (20–21 kwietnia 1949). Został wymierzony przeciw tej „części profesury, która z uporem trwa na wstecznych pozycjach, nie docenia dorobku polskiej postępowej nauki i zapatrzona we wzory burżuazyjnej nauki […], nie zapoznaje się ze zdobyczami przodującej dziś nauki radzieckiej i nie przekazuje tych zdobyczy naszej młodzieży”. […] Naukom ścisłym pozostawiono nieco więcej swobody w porównaniu z takimi dyscyplinami jak: ekonomia, filozofia czy historia najnowsza. W tych ostatnich wprowadzenie „nowej myśli” było traktowane jako pilne zadanie." (P. Buhler, Anatomia oszustwa. Polska w czasach komunizmu, Warszawa 2014, s. 248.)

Źródło 2. Plakat z epoki (muzeumzamoyskich.pl).

Rozstrzygnij, czy plakat propaguje nową myśl przedstawioną w tekście (źródło 1.). Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozstrzygnięcie (klucz): Tak.

Przykładowe uzasadnienie: Tekst informuje o konieczności większej indoktrynacji komunistycznymi hasłami nauk humanistycznych, co znajduje odzwierciedlenie na plakacie – podstawą wiedzy są m.in. dzieła Stalina i Bieruta a cały plakat ma charakter socrealistyczny.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 27.1

1 pkt
Świat po 1945 (zimna wojna i dekolonizacja)konflikt arabsko-izraelski

Fragment opracowania historycznego:

"Zgromadzenie Ogólne ONZ […] większością 2/3 głosów podjęło decyzję o podziale spornego obszaru. […] [Gdy] wygasł mandat Wielkiej Brytanii na opiekowanie się Palestyną i Anglicy opuścili ją, David Ben Gurion […] stworzył Rząd Tymczasowy i proklamował powstanie państwa […]. Wielkie mocarstwa, z USA i ZSRR włącznie, uznały ten fakt i natychmiast nawiązały z [tym państwem] stosunki dyplomatyczne. Wielka Brytania nie uczyniła tego, również przeciw tej inicjatywie wystąpiły państwa arabskie. […] Liga Państw Arabskich podjęła działania zbrojne, zmierzając do zniszczenia [tego państwa]." (A. Czubiński, Historia powszechna XX wieku, Poznań 2003, s. 496‒497.)

Podaj nazwę państwa, którego okoliczności powstania opisano w źródle. Odpowiedź uzasadnij.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Nazwa państwa: Izrael.

Przykładowe uzasadnienia:

  • Tekst informuje o tym, że państwo to powstało w Palestynie z brytyjskiego terytorium mandatowego.
  • Proklamacja państwa Izrael związana jest z osobą Davida Ben Guriona.
  • Powstanie państwa Izrael spotkało się z niechęcią państw arabskich, które w 1948 roku wywołały wojnę z zamiarem zniszczenia tego państwa.

(1 pkt – za prawidłową nazwę państwa wraz z uzasadnieniem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Zadanie 27.2

1 pkt
Świat po 1945 (zimna wojna i dekolonizacja)wydarzenia w Europie Środkowo-Wschodniej

Na podstawie źródła z zadania 27.1 (powstanie państwa Izrael):

Zaznacz poprawne dokończenie zdania. Do wydarzeń opisanych w tekście doszło

  • A.

    przed zakończeniem konferencji w Poczdamie.

  • B.

    między kapitulacją Japonii a utworzeniem NATO.

  • C.

    między wybuchem wojny w Korei a śmiercią Stalina.

  • D.

    po radzieckiej pacyfikacji powstania na Węgrzech.

Rozwiązanie

Odpowiedź: B.

Historia

Poziom rozszerzony

799 zł
Szczegóły

Zadanie 28.1

1 pkt
Polska Ludowa (PRL)kryzysy 1968-1980

Źródło 1. Dzienniki Stefana Kisielewskiego [fragment]:

"A więc były dwudniowe walki […]. Podpalono szereg gmachów (wśród nich Komitet Wojewódzki) […], weszło w końcu do akcji wojsko […]. Rozpoczęli wszystko robotnicy stoczni […], którzy zastrajkowali z powodu nieotrzymania trzynastej pensji oraz z powodu wiadomej podwyżki cen. Ruszyli oni pochodem pod K[omitet] W[ojewódzki], wznosząc okrzyki przeciw Gomułce […]. Nasza telewizja i radio odezwały się na ten temat po dwóch dniach […]. Przypominają, że zmiana cen jest podyktowana „koniecznością uzdrowienia gospodarki” […]. Wczoraj odbyło się VII Plenum, na którym usunięto […] Gomułkę." (S. Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 1996, s. 516–517.)

Źródło 2. Fotografie trzech I sekretarzy KC PZPR, oznaczone literami A, B, C (pl.wikipedia.org).

Zaznacz poprawne dokończenie zdania i uzasadnij swój wybór. Wydarzenia, o których pisze autor „Dzienników”, miały miejsce w

  • A.

    marcu 1968 roku.

  • B.

    grudniu 1970 roku.

  • C.

    czerwcu 1976 roku.

  • D.

    sierpniu 1980 roku.

Rozwiązanie

Odpowiedź: B.

Przykładowe uzasadnienie (klucz): W tekście znajdują się informacje o tym, że wydarzenia miały miejsce na wybrzeżu (powodem strajków były podwyżki cen, strajkują robotnicy stoczni) a ich skutkiem było usunięcie Władysława Gomułki z funkcji sekretarza KC PZPR.

Zadanie 28.2

1 pkt
Polska Ludowa (PRL)kryzysy 1968-1980

Na podstawie źródeł z zadania 28.1 (Dzienniki Stefana Kisielewskiego i fotografie I sekretarzy KC PZPR A–C):

Rozstrzygnij, który z polityków przedstawionych na fotografiach A–C został I sekretarzem KC PZPR wskutek wydarzeń opisanych w tekście, i podaj jego nazwisko.

Rozwiązanie

Rozwiązanie (klucz): Rozstrzygnięcie: B. Nazwisko: [Edward] Gierek.

(1 pkt – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z nazwiskiem; 0 pkt – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.)

Przeczytaj także

Zobacz wszystkie