Historia PR — Maj 2015
Arkusz maturalny z historii, poziom rozszerzony, sesja Maj 2015 (CKE), z odpowiedziami z klucza CKE.
Maj 2015 · CKE
Zadanie 1.1
1 pktŹródło 1. Schemat kartograficzny — mapa z pięcioma oznaczonymi numerami (1–5) wskazującymi miejsca na obszarze Bliskiego Wschodu i wschodniej części Morza Śródziemnego.
Źródło 2. Fragmenty dzieł pisarzy starożytnych
Fragment A. Miasto zbudowane było tak porządnie, jak żadne inne ze znanych nam miast. Naprzód biegnie dookoła niego głęboki szeroki rów pełen wody, potem idzie szeroki na pięćdziesiąt królewskich łokci, a wysoki na dwadzieścia łokci mur. [...] Kopiąc rów, sporządzali jednocześnie cegły z ziemi wynoszonej z rowu, a skoro wystarczającą ilość cegieł zgarnęli, wypalali je w piecach. [...] Miasto składa się z dwóch części, bo dzieli je rzeka, która zwie się Eufrat. (Na podstawie: Herodot, Dzieje, Wrocław 2005, s. 94–95.)
Fragment B. Świątynia Apollina leży w górach Parnasu na skale stromej ze wszystkich stron. Tutaj rzesze ludzi, które napływały zewsząd z podziwu dla majestatu boskiego, stworzyły miasto i osiadły na tej skale. Dzięki temu świątyni i miasta bronią nie tylko mury, ale i przepaście [...]. W samym środku znajduje się skała tworząca coś w rodzaju teatru [...]. Na tym występie skalnym, niemal w środku wysokości góry, znajduje się mała płaszczyzna, a w niej głęboki otwór w ziemi, który prowadzi do wyroczni. (Na podstawie: G. Chomicki, S. Sprawski, Starożytność. Teksty źródłowe, komentarze i zagadnienia do historii w szkole średniej, Kraków 1999, s. 171–172.)
Podaj numery, którymi na mapie oznaczono miejsca wzniesienia obiektów opisanych w tekstach.
Fragment A. .....
Fragment B. .....
Rozwiązanie
Rozwiązanie (z klucza). Tekst A. – 3 Tekst B. – 4
Schemat punktowania. 1 p. – za wskazanie dwóch prawidłowych numerów. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 1.2
2 pktŹródło 2. Fragmenty dzieł pisarzy starożytnych
Fragment A. Miasto zbudowane było tak porządnie, jak żadne inne ze znanych nam miast. Naprzód biegnie dookoła niego głęboki szeroki rów pełen wody, potem idzie szeroki na pięćdziesiąt królewskich łokci, a wysoki na dwadzieścia łokci mur. [...] Kopiąc rów, sporządzali jednocześnie cegły z ziemi wynoszonej z rowu, a skoro wystarczającą ilość cegieł zgarnęli, wypalali je w piecach. [...] Miasto składa się z dwóch części, bo dzieli je rzeka, która zwie się Eufrat. (Na podstawie: Herodot, Dzieje, Wrocław 2005, s. 94–95.)
Fragment B. Świątynia Apollina leży w górach Parnasu na skale stromej ze wszystkich stron. Tutaj rzesze ludzi, które napływały zewsząd z podziwu dla majestatu boskiego, stworzyły miasto i osiadły na tej skale. Dzięki temu świątyni i miasta bronią nie tylko mury, ale i przepaście [...]. W samym środku znajduje się skała tworząca coś w rodzaju teatru [...]. Na tym występie skalnym, niemal w środku wysokości góry, znajduje się mała płaszczyzna, a w niej głęboki otwór w ziemi, który prowadzi do wyroczni. (Na podstawie: G. Chomicki, S. Sprawski, Starożytność. Teksty źródłowe, komentarze i zagadnienia do historii w szkole średniej, Kraków 1999, s. 171–172.)
Wyjaśnij, jaki był wpływ warunków naturalnych na lokalizację obiektów opisanych w tekstach.
Wpływ warunków naturalnych na lokalizację obiektu opisanego w tekście A.
Wpływ warunków naturalnych na lokalizację obiektu opisanego w tekście B.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Było to miejsce położone nad rzeką, która stwarzała dogodne warunki dla komunikacji, handlu i zaopatrywała w wodę. Miejsce to miało też walory obronne. Lokalizacja nad rzeką dawała także możliwość pozyskania gliny do wyrobu cegły.
- Było to miejsce o walorach obronnych – góry, przepaści. Takie położenie dawało też możliwość pozyskiwania budulca, którym był kamień oraz stwarzało wrażenie bliskości bogów, co miało istotne znaczenie dla usytuowania tam sanktuarium.
Schemat punktowania. 2 p. – za prawidłowe wyjaśnienie zawierające informacje dotyczące lokalizacji każdego z dwóch obiektów. 1 p. – za prawidłowe wyjaśnienie zawierające informacje dotyczące lokalizacji jednego obiektu. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 2
1 pktŹródło 1. Kwintus Tulliusz Cyceron, Mały poradnik wyborczy, 64 r. p.n.e. [fragment]
Trzy są drogi szczególnie prowadzące do pozyskania ludzkiej przychylności i głosu w wyborach – świadczenie przysług, budzenie nadziei oraz samorzutne szczere przywiązanie. [...] Staraj się [...], by cała kampania wyborcza była pełna blasku, okazała, świetna, miła ludowi, by odznaczała się wspaniałością i godnością. [...] Hojność [...] ma szerokie pole [...]. Staraj się, by dostęp do ciebie był łatwy we dnie i w nocy, by nie tylko bramy domu stały otworem, lecz także przystępne było spojrzenie i wyraz twarzy, które są niejako bramą duszy. Gdy cię o coś proszą – zgadzaj się (jeżeli czegoś nie możesz spełnić, odmów w sposób uprzejmy albo w ogóle nie odmawiaj). [...] Obietnica jest czymś niepewnym, odnosi się do przyszłości i do niewielu stosunkowo ludzi; natomiast odmowa zraża na pewno zaraz, i to większą liczbę osób. (Na podstawie: J. Kwapisz, Jak wygrać wybory w Rzymie, w: „Mówią Wieki” 2003, nr 5, s. 19, 21, 22.)
Źródło 2. Plutarch, Żywoty sławnych mężów [fragment]
Pompejusz ma powodzenie, jako wódz […] wszedł do senatu, a przez obywateli został zaszczycony przydomkiem Magnus, tj. Wielki. [...] Gdy był w Rzymie […], unikał tłumu i forum publicznego; niewielu potrzebującym przychodził z pomocą. [...] Krassus […] nie grał nieuchwytnego i nieprzystępnego, lecz obracał się ciągle wśród potrzebujących jego pośrednictwa [...]. I kiedy Cezar w charakterze pretora wybierał się do Hiszpanii, a nie miał pieniędzy, to Krassus [...] poręczył za niego sumą ośmiuset trzydziestu talentów. (Na podstawie: G. Chomicki, S. Sprawski, Starożytność. Teksty źródłowe..., Kraków 1999, s. 252.)
Który polityk rzymski – Pompejusz czy Krassus – postępował zgodnie z zasadami przedstawionymi w źródle 1.? Odpowiedź uzasadnij.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Krassus postępował zgodnie z zasadami podanymi przez Kwintusa Tulliusza Cycerona.
Uzasadnienie. Krassus był przystępny, chętnie pomagał innym, wsparł finansowo Cezara, chętnie rozmawiał z ludźmi w przeciwieństwie do Pompejusza, który nie był szczodry i unikał kontaktów z ludem.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawne rozstrzygnięcie i uzasadnienie. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 3.1
1 pktGall Anonim, Kronika polska
Fragment A. Bolesław więc, zawładnąwszy przebogatym miastem Kijowem i potężnym królestwem ruskim, [...] ustanowił tam panem w swoim zastępstwie pewnego Rusina ze swego rodu Świętopełka i powracał z resztą skarbów do Polski. (Na podstawie: Gall Anonim, Kronika polska, Wrocław 2003, s. 23.)
Fragment B. Bolesław Śmiały, jako zdobywca wkroczył do stolicy królestwa Rusinów, znamienitego miasta Kijowa [...]. Tam też osadził na tronie królewskim pewnego Rusina ze swego rodu Izasława, któremu należały się rządy, a wszystkich, którzy nie byli mu posłuszni, usunął od władzy. (Na podstawie: Gall Anonim, Kronika polska, Wrocław 2003, s. 48.)
Podaj przydomek Bolesława wymienionego we fragmencie A. kroniki Galla Anonima.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Bolesław Chrobry.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 3.2
1 pktGall Anonim, Kronika polska
Fragment A. Bolesław więc, zawładnąwszy przebogatym miastem Kijowem i potężnym królestwem ruskim, [...] ustanowił tam panem w swoim zastępstwie pewnego Rusina ze swego rodu Świętopełka i powracał z resztą skarbów do Polski. (Na podstawie: Gall Anonim, Kronika polska, Wrocław 2003, s. 23.)
Fragment B. Bolesław Śmiały, jako zdobywca wkroczył do stolicy królestwa Rusinów, znamienitego miasta Kijowa [...]. Tam też osadził na tronie królewskim pewnego Rusina ze swego rodu Izasława, któremu należały się rządy, a wszystkich, którzy nie byli mu posłuszni, usunął od władzy. (Na podstawie: Gall Anonim, Kronika polska, Wrocław 2003, s. 48.)
Porównaj metody realizacji celów polityki zagranicznej, którymi posługiwali się obaj Bolesławowie.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Metody realizacji celów polityki zagranicznej były podobne. Obaj władcy osadzili na tronie w Kijowie popieranego przez siebie władcę.
- Obaj Bolesławowie postępowali według podobnego scenariusza – dążyli do zdobycia stolicy państwa, a następnie osadzali na tronie osobę całkowicie im podporządkowaną.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Historia
Poziom rozszerzony
Zadanie 4
3 pktŹródło: Konny portret króla Władysława Jagiełły, fresk z kaplicy Świętej Trójcy na zamku w Lublinie, 1418 r. (Na podstawie: Polska. Pejzaż, sztuka, historia, red. R. Andruszko, Kraków 2004, s. 243.)
Wyjaśnij wymowę ideową fresku, interpretując jego elementy graficzne.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). Anioł nakłada królowi koronę i podaje włócznię zakończoną krzyżem. Oznacza to sakralizację władzy królewskiej i może służyć przypomnieniu, że dzięki Władysławowi Jagielle Litwa przyjęła chrzest w obrządku łacińskim. Przedstawienie króla na koniu, z tarczą oraz włócznią zwraca uwagę na sukcesy wojenne króla, a herb na tarczy świadczy o pochodzeniu władcy z Litwy.
Schemat punktowania. 3 p. – za wymienienie i poprawną interpretację trzech elementów portretu. 2 p. – za wymienienie i poprawną interpretację dwóch elementów portretu. 1 p. – za wymienienie i poprawną interpretację jednego elementu portretu. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 5
2 pktŹródło 1. Statut warcki, 1423 r. [fragment]
Nieużytecznego sołtysa pan w dziedzictwie mając albo krnąbrnego może rozkazać mu sołectwo jego sprzedać, który gdyby nie mógł mieć nabywcy, wtedy ów dziedzic [...] powinien […] wybrać dwie osoby roztropne, żadnej ze stron niepodejrzane, które w ten sposób wartość sołectwa na jedną sumę taksując, oznajmią jej wysokość temuż panu lub dziedzicowi do zapłacenia. (Na podstawie: Wiek V–XV w źródłach..., oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2003, s. 187.)
Źródło 2. Statuty piotrkowskie, 1496 r. [fragment]
Zaradzając dowolności młodzieży plebejskiej, jak i opustoszeniu dóbr, postanowiliśmy, aby tylko jeden syn ze wsi od ojca mógł odchodzić do służby, a szczególnie do nauki albo do rzemiosła. [...] Dalej postanawiamy, że mieszczanom i plebejuszom nie wolno dóbr ziemskich kupować, dzierżawić lub posiadać [...]. (Na podstawie: Wiek V–XV w źródłach..., oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2003, s. 194–195.)
Wyjaśnij wpływ decyzji zawartych w źródłach 1. i 2. na gospodarkę folwarczno-pańszczyźnianą.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Statut warcki stwarzał możliwość pozbycia się sołtysa i przyłączenia jego ziemi do folwarku – co zwiększało areał ziemi uprawnej należącej bezpośrednio do szlachty, a także oddawał w ręce szlachty uprawnienia sądowe, które wcześniej posiadał sołtys – dawało to szlachcie większe możliwości oddziaływania na sprawy wsi.
- Statuty piotrkowskie gwarantowały szlachcie monopol na posiadanie ziemi – co eliminowało konkurencję, a ograniczenie opuszczania wsi przez chłopów zapewniało folwarkom siłę roboczą. Sprzyjało to rozwojowi gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej.
Schemat punktowania. 2 p. – za odpowiedź zawierającą odwołanie do korzyści wynikających z treści obu statutów. 1 p. – za odpowiedź zawierającą odwołanie do korzyści wynikających z treści jednego statutu. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 6.1
1 pktŹródło 1. Fragment wiersza francuskiego poety dworskiego Pierre’a Ronsarda, XVI w.
Kiedy zostałeś wybrany monarchą Polski, [...] Nigdym nie głosił chwały takiej elekcyi, Tym bardziej, iż pozbawiała Francuzów światła, Co w cudzym kraju miało wprzódy świecić. Po twym powrocie zaś błyszczy jak słońce […]. Poeta, ogrzany słońcem, śpiewa twoją chwałę [...]. (Na podstawie: F. Rosset, Drzewo Kraków. Mit polski w literaturze francuskiej 1573–1896, Kraków 1997, s. 32.)
Źródło 2. Fragment wiersza francuskiego poety kalwińskiego Agrippy d’Aubignégo, XVI w.
O Sarmaci bez króla! O zacni przybysze Z kraju, który swym władcom twarde prawa pisze, [...] Czyż obłęd podgolone wam głowy zepsował, Żeście wzięli nierządcę, by rządy sprawował? Ów tylko czyhał na to. Że źle mu się wiodło, Tym skorzej chciał uświetnić personę swą podłą Królewskim płaszczem waszym, i pragnął ujść klęski, Przed pomstą za swe zbrodnie kryjąc strach niemęski. [...] (Na podstawie: F. Rosset, Drzewo Kraków. Mit polski w literaturze francuskiej 1573–1896, Kraków 1997, s. 33.)
Wyjaśnij, jak autorzy obu wierszy oceniali króla Henryka Walezego i co mogło mieć wpływ na ich opinie.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Autor źródła 1. chwali Henryka Walezego, a autor źródła 2. potępia go. Wpływ na taki stosunek poetów do władcy mogły mieć ich osobiste doświadczenia. Autor pierwszego wiersza był związany z dworem francuskim, na który powrócił Henryk Walezy. Z kolei autor drugiego utworu należał do hugenotów, którzy byli przeciwnikami króla.
- Autor pierwszego wiersza był poetą dworskim związanym z Walezjuszami i dlatego chwalił Henryka Walezego. Autor drugiego wiersza był wyznawcą kalwinizmu – przeciwnikiem króla i dlatego w utworze oskarżał Henryka Walezego o zbrodnię.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź odwołującą się do obu źródeł. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną, lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 6.2
1 pktŹródło 1. Fragment wiersza francuskiego poety dworskiego Pierre’a Ronsarda, XVI w.
Kiedy zostałeś wybrany monarchą Polski, [...] Nigdym nie głosił chwały takiej elekcyi, Tym bardziej, iż pozbawiała Francuzów światła, Co w cudzym kraju miało wprzódy świecić. Po twym powrocie zaś błyszczy jak słońce […]. Poeta, ogrzany słońcem, śpiewa twoją chwałę [...]. (Na podstawie: F. Rosset, Drzewo Kraków. Mit polski w literaturze francuskiej 1573–1896, Kraków 1997, s. 32.)
Źródło 2. Fragment wiersza francuskiego poety kalwińskiego Agrippy d’Aubignégo, XVI w.
O Sarmaci bez króla! O zacni przybysze Z kraju, który swym władcom twarde prawa pisze, [...] Czyż obłęd podgolone wam głowy zepsował, Żeście wzięli nierządcę, by rządy sprawował? Ów tylko czyhał na to. Że źle mu się wiodło, Tym skorzej chciał uświetnić personę swą podłą Królewskim płaszczem waszym, i pragnął ujść klęski, Przed pomstą za swe zbrodnie kryjąc strach niemęski. [...] (Na podstawie: F. Rosset, Drzewo Kraków. Mit polski w literaturze francuskiej 1573–1896, Kraków 1997, s. 33.)
Na jaką cechę ustroju Rzeczypospolitej zwrócił uwagę autor źródła 2.? Odpowiedź uzasadnij.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Autor wiersza 2. zwraca uwagę na spisanie przez szlachtę praw dla króla, czyli na konieczność zagwarantowania przez króla nienaruszalności podstaw ustrojowych Rzeczypospolitej.
- Agrippa d’Aubigne zauważa, że szlachta spisała artykuły henrykowskie, które musi respektować król. Agrippa d’Aubigne daje temu poetycki wyraz, mówiąc o szlachcie, która „władcom twarde prawa pisze”.
- Autor źródła zwraca uwagę na elekcyjność tronu – podkreśla, że szlachta sama decyduje, kto ma być królem.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź / za poprawne wskazanie cechy ustroju wraz z uzasadnieniem. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 7
1 pktŹródło: Fragment obrazu Taniec śmierci z kościoła oo. bernardynów w Krakowie. (Na podstawie: Polska. Pejzaż, sztuka, historia, red. R. Andruszko, Kraków 2003, s. 133.)
Udowodnij tezę o związku ideologii sarmackiej z treścią przedstawionej ilustracji.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). Ukazany na ilustracji szlachcic, w charakterystycznym dla tej grupy społecznej stroju (kontusz, pas, karabela), nawet w obliczu śmierci podkreśla swoją uprzywilejowaną pozycję i wspomina o przysługujących mu wolnościach. Wykrzykuje „nie pozwalam”, stosując veto wobec śmierci. Przedstawienie to jest odzwierciedleniem sarmackiej ideologii, której elementem był kult przywilejów stanowych.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.
Historia
Poziom rozszerzony
Zadanie 8.1
1 pktŹródło 1. Fragment tablicy genealogicznej rodzin Żółkiewskich i Sobieskich
Stanisław Żółkiewski (1547–1620), hetman wielki koronny & Regina z Herburtów → Zofia z Żółkiewskich (1590–1634) & Jan Daniłowicz, wojewoda ruski → Zofia Teofila z Daniłowiczów (1607–1661) & Jakub Sobieski (1580–1646), wojewoda ruski, kasztelan krakowski → (synowie) Marek Sobieski (1628–1652) oraz Jan Sobieski (1629–1696), hetman wielki koronny, król Polski 1674–1696 & Maria Kazimiera d’Arquien (1641–1716) → (dzieci Jana i Marii Kazimiery) Jakub Sobieski (1667–1737), Teresa Sobieska (1676–1730), Aleksander Sobieski (1677–1714), Konstanty Sobieski (1680–1726). (Na podstawie: „Mówią Wieki” 2013, nr 9, s. 21.)
Źródło 2. Bernard O’Connor, Historia Polski [fragmenty]
Władca ten pochodził ze szlachetnej i starożytnej rodziny. Matką króla Jana III Sobieskiego była jedna z wnuczek hetmana wielkiego koronnego, który odważnie walczył w pamiętnej bitwie pod Cecorą, gdzie został w końcu zabity. Jan Sobieski poślubił Marię de la Grange, córkę markiza Arquien. W 1676 r. Jan Sobieski oraz królowa Maria zostali ukoronowani z wielką pompą i przepychem na zamku w Krakowie. Synom króla poświęcano niewiele więcej uwagi niż innym szlachcicom i traktowano ich bardzo familiarnie. Polacy mawiali, że synowie króla według prawa są jedynie szlachcicami i jeśli nadaje się im tytuł księcia lub Jego Wysokości, to bardziej z uprzejmości względem nich oraz szacunku dla króla niż z obowiązku. Książąt Aleksandra i Konstantego, którzy urodzili się po elekcji króla, darzono większym szacunkiem niż Jakuba, który urodził się wcześniej. (Na podstawie: B. O’Connor, Historia Polski, Warszawa 2012, s. 185, 191, 205.)
Czy spełniło się życzenie, które znalazło wyraz w treści napisu wyrytego na nagrobku pradziadka Jana III Sobieskiego: Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor [A kiedyś niech powstanie mściciel z naszych kości]? Odpowiedź uzasadnij.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Tak, spełniło się. Jan III Sobieski pomścił śmierć swego pradziadka, hetmana Stanisława Żółkiewskiego.
Przykładowe uzasadnienie. Hetman Stanisław Żółkiewski zginął walcząc z Turkami w bitwie pod Cecorą, a jego prawnuk – Jan Sobieski pokonał Turków – pod Chocimiem i pod Wiedniem.
Schemat punktowania. 1 p. – za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 8.2
1 pktŹródło 1. Fragment tablicy genealogicznej rodzin Żółkiewskich i Sobieskich
Stanisław Żółkiewski (1547–1620), hetman wielki koronny & Regina z Herburtów → Zofia z Żółkiewskich (1590–1634) & Jan Daniłowicz, wojewoda ruski → Zofia Teofila z Daniłowiczów (1607–1661) & Jakub Sobieski (1580–1646), wojewoda ruski, kasztelan krakowski → (synowie) Marek Sobieski (1628–1652) oraz Jan Sobieski (1629–1696), hetman wielki koronny, król Polski 1674–1696 & Maria Kazimiera d’Arquien (1641–1716) → (dzieci Jana i Marii Kazimiery) Jakub Sobieski (1667–1737), Teresa Sobieska (1676–1730), Aleksander Sobieski (1677–1714), Konstanty Sobieski (1680–1726). (Na podstawie: „Mówią Wieki” 2013, nr 9, s. 21.)
Źródło 2. Bernard O’Connor, Historia Polski [fragmenty]
Władca ten pochodził ze szlachetnej i starożytnej rodziny. Matką króla Jana III Sobieskiego była jedna z wnuczek hetmana wielkiego koronnego, który odważnie walczył w pamiętnej bitwie pod Cecorą, gdzie został w końcu zabity. Jan Sobieski poślubił Marię de la Grange, córkę markiza Arquien. W 1676 r. Jan Sobieski oraz królowa Maria zostali ukoronowani z wielką pompą i przepychem na zamku w Krakowie. Synom króla poświęcano niewiele więcej uwagi niż innym szlachcicom i traktowano ich bardzo familiarnie. Polacy mawiali, że synowie króla według prawa są jedynie szlachcicami i jeśli nadaje się im tytuł księcia lub Jego Wysokości, to bardziej z uprzejmości względem nich oraz szacunku dla króla niż z obowiązku. Książąt Aleksandra i Konstantego, którzy urodzili się po elekcji króla, darzono większym szacunkiem niż Jakuba, który urodził się wcześniej. (Na podstawie: B. O’Connor, Historia Polski, Warszawa 2012, s. 185, 191, 205.)
Wyjaśnij, dlaczego − zdaniem Bernarda O’Connora − szlachta z większym szacunkiem odnosiła się do młodszych synów Jana III Sobieskiego niż do starszego Jakuba.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). Aleksander i Konstanty urodzili się, gdy ich ojciec zasiadał na tronie i dlatego byli traktowani z większym szacunkiem niż starszy brat, który przyszedł na świat, gdy ojciec był hetmanem.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 8.3
1 pktŹródło 1. Fragment tablicy genealogicznej rodzin Żółkiewskich i Sobieskich
Stanisław Żółkiewski (1547–1620), hetman wielki koronny & Regina z Herburtów → Zofia z Żółkiewskich (1590–1634) & Jan Daniłowicz, wojewoda ruski → Zofia Teofila z Daniłowiczów (1607–1661) & Jakub Sobieski (1580–1646), wojewoda ruski, kasztelan krakowski → (synowie) Marek Sobieski (1628–1652) oraz Jan Sobieski (1629–1696), hetman wielki koronny, król Polski 1674–1696 & Maria Kazimiera d’Arquien (1641–1716) → (dzieci Jana i Marii Kazimiery) Jakub Sobieski (1667–1737), Teresa Sobieska (1676–1730), Aleksander Sobieski (1677–1714), Konstanty Sobieski (1680–1726). (Na podstawie: „Mówią Wieki” 2013, nr 9, s. 21.)
Źródło 2. Bernard O’Connor, Historia Polski [fragmenty]
Władca ten pochodził ze szlachetnej i starożytnej rodziny. Matką króla Jana III Sobieskiego była jedna z wnuczek hetmana wielkiego koronnego, który odważnie walczył w pamiętnej bitwie pod Cecorą, gdzie został w końcu zabity. Jan Sobieski poślubił Marię de la Grange, córkę markiza Arquien. W 1676 r. Jan Sobieski oraz królowa Maria zostali ukoronowani z wielką pompą i przepychem na zamku w Krakowie. Synom króla poświęcano niewiele więcej uwagi niż innym szlachcicom i traktowano ich bardzo familiarnie. Polacy mawiali, że synowie króla według prawa są jedynie szlachcicami i jeśli nadaje się im tytuł księcia lub Jego Wysokości, to bardziej z uprzejmości względem nich oraz szacunku dla króla niż z obowiązku. Książąt Aleksandra i Konstantego, którzy urodzili się po elekcji króla, darzono większym szacunkiem niż Jakuba, który urodził się wcześniej. (Na podstawie: B. O’Connor, Historia Polski, Warszawa 2012, s. 185, 191, 205.)
Oceń, czy poniższe zdania są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, lub F – jeśli jest ono fałszywe.
| Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|
| 1. Elekcja króla Jana III Sobieskiego i jego koronacja odbyły się w tym samym roku. | ||
| 2. Ojciec i dziadek króla Jana III Sobieskiego zasiadali w senacie. | ||
| 3. Jan III Sobieski, nim został królem, pełnił tę samą funkcję, co jego pradziadek po kądzieli. |
Rozwiązanie
Poprawne odpowiedzi (z klucza). 1 – F, 2 – P, 3 – P.
Schemat punktowania. 1 p. – za wszystkie trzy prawidłowe odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 9
1 pktŹródło 1. Kołacz królewski – alegoria I rozbioru, wersja 1. z 1773 r. [fragment]
Źródło 2. Kołacz królewski – alegoria I rozbioru, wersja 2. z 1774 r. [fragment]
Postaci na obu miedziorytach (od lewej): caryca Katarzyna II, król Stanisław August Poniatowski, cesarz Józef II, król Fryderyk II Wielki.
Objaśnienie: W Paryżu w 1773 roku Jean-Michel Moreau le Jeune zaprojektował, a Nicolas Noël Le Mire wykonał miedzioryt pt. „Kołacz królewski” (źródło 1). Negatywna reakcja opinii publicznej spowodowała, że na życzenie władcy Prus – Fryderyka II Wielkiego – wykonano drugą wersję miedziorytu (źródło 2). (Na podstawie: Ilustrowany atlas historii Polski, Warszawa 2006, s. 156; K. Zielińska, Z. Kozłowska, U źródeł współczesności. Czasy nowożytne, Warszawa 2000, s. 291.)
Wyjaśnij, w jakim celu Fryderyk II Wielki polecił wprowadzenie zmian w treści miedziorytu. Odpowiedz, odwołując się do obu wersji miedziorytu.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Fryderyk II polecił wprowadzenie zmian w treści miedziorytu, aby złagodzić jej wymowę polityczną. Na pierwszej ilustracji ukazano władcę Prus, pokazującego szpadą na mapie ujście Wisły – ziemie, do których Prusy zgłaszały roszczenia, a na drugiej ilustracji ten element usunięto – Fryderyk II jedynie dłonią wskazuje ziemie już zagarnięte.
- Fryderyk II polecił wprowadzenie zmian w treści miedziorytu, gdyż pierwsza wersja ilustracji została źle odebrana przez opinię publiczną. Odsłaniała agresywny charakter polityki Prus, ukazywała podtrzymującego koronę Stanisława Augusta Poniatowskiego. Przedstawiona na drugiej wersji miedziorytu relacja między władcami Rzeczypospolitej i Prus sugeruje, że rozbiór jest wynikiem układu między nimi, a król Stanisław August Poniatowski palcem wskazuje niebo, co może świadczyć, że zmiany terytorialne wynikają z woli Boga.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź odwołującą się do obu źródeł. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 10
2 pktŹródło: Fragment biografii Katarzyny II Wielkiej
Obawa o siebie, syna i naród skłoniła carycę Katarzynę II do zbadania nowej, kontrowersyjnej metody szczepienia przeciwko ospie. [...] Doktor Thomas Dimsdale 12 października 1768 r. zaszczepił Katarzynę w oba ramiona [...]. Za przykładem Katarzyny poszło 140 osób [...]. W Petersburgu, Moskwie, Kazaniu, Irkucku […] utworzono kliniki zajmujące się szczepieniami. Do roku 1780 zaszczepiono 20 tysięcy Rosjan [...]. Trzy lata po osobistej konfrontacji Katarzyny z ospą Rosja musiała się zmierzyć z jeszcze straszliwszą chorobą – dżumą. [...] [Przerażeni mieszkańcy Moskwy] odmawiali przestrzegania zakazu gromadzenia się na placach i w kościołach, gdzie w nadziei na ochronę całowano rzekomo cudowne ikony [...]. Arcybiskup Moskwy ojciec Ambrozjusz [...] postanowił przeciwdziałać infekcjom [...]. Nakazał pod osłoną nocy usunąć ikonę przedstawiającą Dziewicę Warwarską z miejskiej bramy i ukryć. [...] Decyzja podjęta w najlepszej wierze sprowokowała zamieszki. [...] Ambrozjusz schronił się w klasztornej celi, jednak tłum wywlókł go z niej [...]. Zamieszki stłumiło wojsko. (Na podstawie: R.K. Massie, Katarzyna Wielka. Portret kobiety, Kraków 2012, s. 368–369, 370.)
Jakie elementy mentalności XVIII-wiecznego społeczeństwa rosyjskiego, według autora tekstu, pomogły w walce z ospą, a jakie – przeszkodziły w walce z dżumą? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). Elementem mentalności osiemnastowiecznego społeczeństwa rosyjskiego, który pomagał w walce z ospą był autorytet władczyni, która przyjęła szczepienie przeciwko tej chorobie. Przykład, który dała Katarzyna II wpłynął na decyzję podjętą przez wielu Rosjan o poddaniu się szczepieniu. Z kolei wiara w cudowną moc ikon powodowała gromadzenie się mieszkańców Moskwy przy bramie miejskiej, gdzie był wystawiony obraz. Sprzyjało to roznoszeniu zarazków, co w rezultacie prowadziło do licznych zachorowań na dżumę.
Schemat punktowania. 2 p. – za dwa dobrze podane elementy mentalności społeczeństwa z uzasadnieniem. 1 p. – za jeden dobrze podany element mentalności społeczeństwa z uzasadnieniem. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Historia
Poziom rozszerzony
Zadanie 11
2 pktŹródło 1. Fragment pracy francuskiego historyka
Rozpoczęta w 1808 wojna [...] zakończyła się pięć lat później odwrotem armii francuskiej. Wydarzenia te drążyły cały system, [...] podsycając ośmielone ludowym powstaniem na Półwyspie Iberyjskim najróżniejsze nacjonalizmy, mobilizując setki tysięcy ludzi w czasie, gdy Wielka Armia zapuszczała się w głąb rosyjskich stepów […]. (Na podstawie: T. Lenz, Napoleon odkłamany, Warszawa 2009, s. 26.)
Źródło 2. Karykatura z pierwszej połowy XIX w. — postać Napoleona rozkraczona nad trasą Madryt – Fontainebleau – Moskwa, z podpisem „Madryt, Fontainebleau, Moskwa...”. („Mówią Wieki” 2003, numer specjalny Ów rok 1812, s. 13.)
Czy treść rysunku satyrycznego ukazuje polityczne konsekwencje wydarzeń, o których mowa w tekście? Odpowiedź uzasadnij, interpretując elementy rysunku.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). Tak, rysunek ukazuje upadek Napoleona, o czym świadczą upadające insygnia władzy – berło i jabłko, a także pękające szczudła i utrata równowagi przez władcę. Przyczyną upadku były wydarzenia, o których mowa w tekście – powstanie w Hiszpanii przeciwko Francuzom – w podpisie do rysunku podano „Madryt” oraz przegrana w wojnie z Rosją – w podpisie do rysunku podano „Moskwa”. Na rysunku można dostrzec typowe dla cerkwi kopuły z krzyżami prawosławnymi.
Schemat punktowania. 2 p. – za dwa elementy odpowiedzi: określenie konsekwencji wydarzeń – upadek Napoleona z odniesieniem do rysunku, oraz wskazanie na wydarzenia w Hiszpanii i wyprawę do Rosji z odwołaniem do rysunku. 1 p. – za podanie tylko jednego elementu odpowiedzi z odniesieniem do rysunku. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 12
1 pktŹródło 1. Rajnold Suchodolski, Polonez Kościuszki
Patrz, Kościuszko, na nas z nieba, Jak w krwi wrogów będziem brodzić, Twego miecza nam potrzeba, By ojczyznę oswobodzić! [...] Z naszym duchem i orężem Polak ziemię oswobodzi. Zdrajca pierzchnie, my zwyciężym, Bo Chłopicki nam przewodzi! Tylko razem, tylko w zgodzie, A powstańców będziem wzorem. Wszak dyktator przy narodzie, Cały naród z dyktatorem!
Źródło 2. Mazur [...] (ulotka anonimowa)
Nasz Chłopicki wojak dzielny, śmiały Wykonywać rozkazy i szturmem brać wały, Lecz by całym wojskiem władać, Trzeba coś więcej posiadać. Więc bez niego w imię Boga Pobijemy wroga! Sześć tygodni siedział, dumał, drzymał, Bez granic dyktaturę w słabym ręku trzymał I z Lubeckim będąc w zmowie, Oczekiwał, co Car powie; A tymczasem, ach dlaboga!, Puścił z kraju wroga. (Na podstawie: Poezja powstania listopadowego, oprac. A. Zieliński, Wrocław 1971, s. 35–36, 233.)
Udowodnij, że z treści fragmentów utworów wynika, że źródło 2. powstało później niż źródło 1.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). W pierwszym wierszu wyrażona jest nadzieja, że dzięki objęciu dyktatury przez Chłopickiego uda się pokonać Rosję, a w drugim – wyraźne jest rozczarowanie jego postawą, gdyż okazało się, że dyktator chce jak najszybciej zakończyć walkę i pojednać się z Rosją. Wysłał w tej sprawie poselstwo z Druckim-Lubeckim do cara, sześć tygodni sprawował dyktaturę i pozwolił na wycofanie się wroga.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź z odwołaniem do obu źródeł. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 13.1
1 pktŹródło 1. Mapa. Zjednoczenie Włoch — mapa z zaznaczonymi terytoriami przyłączanymi do Królestwa Sardynii w latach 1859–1870, trasami „czerwonych koszul” Garibaldiego oraz miejscami oznaczonymi numerami 1–4. (Na podstawie: M. Wawrykowa, Historia powszechna 1850–1914, Warszawa 1998, s. 31.)
Źródło 2. Fragment biografii
Uścisk rąk króla Sardynii i wodza był znakiem zgody pomiędzy monarchią i narodową rewolucją [...]. Kiedy zbliżyli się do siebie na koniach, wódz [...] powiedział: „Pozdrawiam króla Włoch”. Wiktor Emanuel na takie powitanie zdobył się jedynie na banalne: „Jakże się pan miewa [...]?” – „Bardzo dobrze, Wasza Królewska Mość [...]” – odpowiedział równie zdawkowo wódz „czerwonych koszul”. [...] Powody oschłości króla były zrozumiałe. [...] To prastare królestwo składał mu w darze czerwony generał [...]. Przyjmować koronę [...] z rąk takiego człowieka nawet dla bardzo liberalnego monarchy nie było rzeczą zręczną. [...] Gaeta broniła się do lutego 1861 r. i skapitulowała dopiero po wyjeździe Franciszka II Burbona do Rzymu. (Na podstawie: T. Wituch, [...], Wrocław 1983, s. 238–239.)
Rozpoznaj wodza, którego spotkanie z królem Wiktorem Emanuelem opisano w źródle 2.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Giuseppe Garibaldi.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 13.2
1 pktŹródło 1. Mapa. Zjednoczenie Włoch — mapa z zaznaczonymi terytoriami przyłączanymi do Królestwa Sardynii w latach 1859–1870, trasami „czerwonych koszul” Garibaldiego oraz miejscami oznaczonymi numerami 1–4. (Na podstawie: M. Wawrykowa, Historia powszechna 1850–1914, Warszawa 1998, s. 31.)
Źródło 2. Fragment biografii
Uścisk rąk króla Sardynii i wodza był znakiem zgody pomiędzy monarchią i narodową rewolucją [...]. Kiedy zbliżyli się do siebie na koniach, wódz [...] powiedział: „Pozdrawiam króla Włoch”. Wiktor Emanuel na takie powitanie zdobył się jedynie na banalne: „Jakże się pan miewa [...]?” – „Bardzo dobrze, Wasza Królewska Mość [...]” – odpowiedział równie zdawkowo wódz „czerwonych koszul”. [...] Powody oschłości króla były zrozumiałe. [...] To prastare królestwo składał mu w darze czerwony generał [...]. Przyjmować koronę [...] z rąk takiego człowieka nawet dla bardzo liberalnego monarchy nie było rzeczą zręczną. [...] Gaeta broniła się do lutego 1861 r. i skapitulowała dopiero po wyjeździe Franciszka II Burbona do Rzymu. (Na podstawie: T. Wituch, [...], Wrocław 1983, s. 238–239.)
Podaj numer, którym na mapie oznaczono miejsce spotkania opisanego w źródle 2.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Numer 2.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 13.3
1 pktŹródło 1. Mapa. Zjednoczenie Włoch — mapa z zaznaczonymi terytoriami przyłączanymi do Królestwa Sardynii w latach 1859–1870, trasami „czerwonych koszul” Garibaldiego oraz miejscami oznaczonymi numerami 1–4. (Na podstawie: M. Wawrykowa, Historia powszechna 1850–1914, Warszawa 1998, s. 31.)
Źródło 2. Fragment biografii
Uścisk rąk króla Sardynii i wodza był znakiem zgody pomiędzy monarchią i narodową rewolucją [...]. Kiedy zbliżyli się do siebie na koniach, wódz [...] powiedział: „Pozdrawiam króla Włoch”. Wiktor Emanuel na takie powitanie zdobył się jedynie na banalne: „Jakże się pan miewa [...]?” – „Bardzo dobrze, Wasza Królewska Mość [...]” – odpowiedział równie zdawkowo wódz „czerwonych koszul”. [...] Powody oschłości króla były zrozumiałe. [...] To prastare królestwo składał mu w darze czerwony generał [...]. Przyjmować koronę [...] z rąk takiego człowieka nawet dla bardzo liberalnego monarchy nie było rzeczą zręczną. [...] Gaeta broniła się do lutego 1861 r. i skapitulowała dopiero po wyjeździe Franciszka II Burbona do Rzymu. (Na podstawie: T. Wituch, [...], Wrocław 1983, s. 238–239.)
Na podstawie źródła 1. podaj nazwę prastarego królestwa, o którym mowa w źródle 2.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Królestwo Obojga Sycylii.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Historia
Poziom rozszerzony
Zadanie 14
1 pktŹródło 1. Reklama prasowa z 1904 r. — reklama Towarzystwa Ubezpieczeń „Rossya”, ubezpieczenia oferowane m.in. jako „posagów dla dziewcząt” oraz „stypendjów dla chłopców”. („Wiadomości Historyczne” 2013, nr 5, s. 38.)
Źródło 2. Eliza Orzeszkowa o sytuacji kobiet w zaborze rosyjskim na przełomie XIX i XX w.
Tylko elementarne wychowanie jest jednakowe dla chłopców i dziewcząt; gimnazjalne nie jest ani tak rozprzestrzenione, ani tak kompletne dla ostatnich, jak dla pierwszych. Co do wyższego wykształcenia, jeżeli Polka chce odbywać uniwersyteckie studia, musi udawać się do Petersburga lub na uniwersytety zachodniej Europy. [...] Brakiem gimnazjów żeńskich jest kompletne ignorowanie łaciny i greckiego, wskutek czego kończące je uczennice nieprzystosowane są ani do uniwersytetów rosyjskich, ani też zachodnioeuropejskich. (Na podstawie: G. Chomicki, L. Śliwa, Wiek XIX. Teksty źródłowe..., Kraków 2001, s. 297, 298.)
Udowodnij, że przedstawiona reklama prasowa zawiera treści potwierdzające opinię Elizy Orzeszkowej o szansach edukacyjnych kobiet w zaborze rosyjskim.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). Eliza Orzeszkowa negatywnie oceniała szanse edukacyjne kobiet w zaborze rosyjskim. Potwierdza to treść reklamy firmy ubezpieczeniowej, która zawiera informacje świadczące o przewidywaniu udzielania stypendiów dla chłopców, a nie dla dziewcząt. Dowodzi to, że zdecydowanie częściej młode kobiety nie kontynuowały nauki, wychodziły za mąż i dlatego dla nich firma ubezpieczeniowa przewidywała jedynie posagi.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź z odwołaniem do obu źródeł. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną, lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 15.1
1 pktŹródło 1. Rysunek satyryczny Bogdana Nowakowskiego, 1916 r. — „Orzeł w kajdanach”, ukazujący orła przybitego do słupa z kajdanami na nogach, obserwowanego przez dwóch wojskowych (niemieckiego i austriackiego). (Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914–1939, Warszawa 2004, s. 42.)
Źródło 2. Fragment wspomnień legionisty Romana Starzyńskiego
[…] ukazały się odezwy generał-gubernatorów warszawskiego i lubelskiego, wzywające do ochotniczego wstępowania w szeregi armii polskiej. A więc tak im śpieszno! Przed powołaniem jakiejkolwiek legalnej władzy polskiej ustawodawczej, czy wykonawczej, która jedynie ma prawo do szafowania krwią polską, władze okupacyjne nie zdołały nawet zachować jakiej takiej przyzwoitości i tak bez żadnych obsłonek wskazują, o co im chodzi. […] Legioniści śpiewali: Wyszedł rozkaz Beselera, wyszedł rozkaz Kuka, Polska musi dać rekruta, dreißig marek sztuka! (Na podstawie: R. Starzyński, Cztery lata wojny w służbie komendanta..., Warszawa 2012, s. 333.)
Podaj stosowaną w historiografii nazwę odezwy, której dotyczą oba źródła.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Akt 5 listopada.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 15.2
1 pktŹródło 1. Rysunek satyryczny Bogdana Nowakowskiego, 1916 r. — „Orzeł w kajdanach”, ukazujący orła przybitego do słupa z kajdanami na nogach, obserwowanego przez dwóch wojskowych (niemieckiego i austriackiego). (Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914–1939, Warszawa 2004, s. 42.)
Źródło 2. Fragment wspomnień legionisty Romana Starzyńskiego
[…] ukazały się odezwy generał-gubernatorów warszawskiego i lubelskiego, wzywające do ochotniczego wstępowania w szeregi armii polskiej. A więc tak im śpieszno! Przed powołaniem jakiejkolwiek legalnej władzy polskiej ustawodawczej, czy wykonawczej, która jedynie ma prawo do szafowania krwią polską, władze okupacyjne nie zdołały nawet zachować jakiej takiej przyzwoitości i tak bez żadnych obsłonek wskazują, o co im chodzi. […] Legioniści śpiewali: Wyszedł rozkaz Beselera, wyszedł rozkaz Kuka, Polska musi dać rekruta, dreißig marek sztuka! (Na podstawie: R. Starzyński, Cztery lata wojny w służbie komendanta..., Warszawa 2012, s. 333.)
Czy wymowa ideowa rysunku satyrycznego jest zbieżna z wyrażoną w źródle 2. opinią o decyzji władz niemieckich i austriackich z 1916 r.? Odpowiedź uzasadnij.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- W obu źródłach znajdujemy podobną opinię na temat postanowień zawartych w Akcie 5 listopada. Na rysunku ukazano Orła – symbol Polski, któremu co prawda przepiłowano kajdany, ale pozbawiono go piór – co ma sugerować niekorzystne dla Polaków decyzje zaborców – pobór rekruta do armii walczącej u boku Austro-Węgier i Niemiec, o czym mowa w tekście. Oba państwa zaborcze symbolizują przedstawione na rysunku postaci w mundurach.
- Tak. Obie opinie są negatywne. Autorzy źródeł wyrażają niezadowolenie z warunków narzuconych Polakom przez Niemcy i Austro-Węgry. Przedstawicieli zaborców ukazano na rysunku. Orzeł pozbawiony piór to Polska zachęcana do udziału w walce po stronie państw centralnych – bez legalnej władzy, zmuszana, jak pisze autor pamiętnika, do daniny krwi.
Schemat punktowania. 1 p. – za odpowiedź zawierającą poprawne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem. 0 p. – za odpowiedź niepełną (bez rozstrzygnięcia) lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 16
1 pktŹródło: Produkcja samochodów w USA i udział w rynku General Motors Company, Forda i Chryslera, 1921–1937
| Rok | Liczba samochodów w tys. | GM, % | Ford, % | Chrysler, % |
|---|---|---|---|---|
| 1921 | 1518 | 12,7 | 55,7 | – |
| 1923 | 3624 | 20,2 | 46,1 | – |
| 1927 | 4587 | 43,5 | 9,3 | 6,2 |
| 1931 | 1973 | 43,9 | 24,9 | 12,4 |
| 1935 | 3252 | 39,2 | 28,0 | 22,7 |
| 1937 | 3916 | 41,8 | 21,4 | 25,4 |
(M. Kopczyński, Ludzie i technika. Szkice z dziejów cywilizacji przemysłowej, Warszawa 2009, s. 272.)
Oceń, czy poniższe zdania są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, lub F – jeśli jest ono fałszywe.
| Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|
| 1. Rynek samochodowy w USA nie odczuł negatywnych skutków wielkiego kryzysu gospodarczego. | ||
| 2. Już przed krachem na giełdzie w Nowym Jorku Ford przestał być liderem wśród producentów samochodów w USA. | ||
| 3. W latach 1921–1937, mimo okresowych wahań, roczna produkcja samochodów w USA wzrosła ponaddwukrotnie. |
Rozwiązanie
Poprawne odpowiedzi (z klucza). 1 – F, 2 – P, 3 – P.
Schemat punktowania. 1 p. – za trzy poprawne odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 17
2 pktŹródło: Marian Hemar, Racja stanu [fragment]
Kiedy w Katyniu ziemia na światło wydała Mierzwę trupów – pobite, porzucone ciała […] Jak skwapliwie psykali nasi politycy, Realni demokraci, trzeźwi anglofile, Żeby tyle nie mówić o byle mogile... Żeby nie psuć humoru angielskiej ulicy... Żeby nie robić gwałtu z jednego Katynia […] Bo pan Goebbels o Katyń Sowiety obwinia – Więc jak nam, demokratom, popierać Goebbelsa? Jak – za Goebbelsem – Rosję oskarżać przed światem? Jak nam Anglię przed takim stawiać dylematem? Szyki psuć Churchillowi? [...] A jeszcze kto napisze: „Polacy faszyści! Basują Goebbelsowi z wspólnej nienawiści Do sowieckiego raju ... ręka rękę myje”... Jak polski demokrata ten zarzut przeżyje? Więc trzeźwi, polityczni, realni i mili Zrobili tak, że właśnie – wiemy, jak zrobili. (Na podstawie: M. Hemar, Satyry patetyczne, Londyn 1947, s. 48–49.)
Podaj dwie przyczyny, które – zdaniem autora wiersza – utrudniały politykom emigracyjnym domaganie się wyjaśnienia sprawy katyńskiej.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza). Przyczyny, które – zdaniem autora wiersza – utrudniały politykom emigracyjnym domaganie się wyjaśnienia sprawy katyńskiej, to:
- możliwe oskarżanie Polaków, że są narzędziami propagandy niemieckiej, gdyż to Niemcy odkryli groby polskich oficerów w Katyniu,
- groźba postawienia Wielkiej Brytanii w trudnej sytuacji wobec rosyjskiego sojusznika.
Schemat punktowania. 2 p. – za podanie dwóch poprawnych przyczyn. 1 p. – za podanie jednej poprawnej przyczyny. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Historia
Poziom rozszerzony
Zadanie 18
1 pktIlustracja zamieszczona na okładce podręcznika szkolnego w Chinach — trzy postaci w mundurach, jedna z megafonem, jedna trzymająca w górze „małą czerwoną książeczkę” myśli Mao Zedonga. (static.polskieradio.pl)
Zaznacz poprawne dokończenie zdania.
Ilustracja jest przejawem typowej metody propagandowej stosowanej w komunistycznych Chinach w okresie nazywanym
- A.
Długim Marszem.
- B.
Wielkim Skokiem Naprzód.
- C.
Rewolucją Kulturalną.
- D.
Otwarciem na Świat.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). C.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 19
2 pktŹródło 1. Plakat z 1970 r. — „aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej. VI Zjazd PZPR”. (M. Kallas, Historia ustroju Polski X–XX w., Warszawa 2001, il. VII.)
Źródło 2. Komunikat Ośrodka Badania Opinii Publicznej i Studiów Programowych [fragment]
Ogólna ocena zaopatrzenia sklepów spożywczych znajdujących się w pobliżu miejsca zamieszkania badanych, dane w procentach
| Zaopatrzenie | IV kwartał 1979 r. | III kwartał 1980 r. |
|---|---|---|
| dobre | 10 | 4 |
| takie sobie | 29 | 18 |
| złe | 59 | 77 |
| brak opinii | 2 | 1 |
(A. Dudek, Z. Zblewski, Utopia nad Wisłą. Historia Peerelu, Bielsko-Biała 2008, s. 286.)
Źródło 3. Wiersz Mariana Załuckiego, Przepis po polsku, opublikowany w Strajkowym Biuletynie Informacyjnym „Solidarność”, 25 sierpnia 1980 r.
Wziąć to, czego nie ma dodać soli i kminku potem zmieszać z tym czego chwilowo brak na rynku. Mieszać długo i dokładnie jak się znudzi przestać i posypać tym na co absolutnie nas nie stać [...] Wszyscy u nas to jedzą dla każdego wystarczy na tym właśnie polega Polski cud gospodarczy. (Na podstawie: A. Dudek, Z. Zblewski, Utopia nad Wisłą. Historia Peerelu, Bielsko-Biała 2008, s. 277.)
Wyjaśnij, dlaczego w 1980 r. można było uznać wiersz Mariana Załuckiego za satyryczny komentarz do rezultatów polityki gospodarczej państwa z okresu tzw. dekady Gierka.
Rozwiązanie
Przykładowa odpowiedź (z klucza). Wiersz Mariana Załuckiego opublikowany w Strajkowym Biuletynie Informacyjnym „Solidarność” w 1980 r. można było uznać za satyryczny komentarz do zakończonej fiaskiem polityki gospodarczej lat siedemdziesiątych. Według zapowiedzi władz jej celem miała być poprawa bytu mieszkańców – dostatnie życie (źródło 1.). Błędna polityka doprowadziła do niedoborów w zaopatrzeniu w podstawowe artykuły spożywcze (źródło 2.), a ten problem poruszono w wierszu zawierającym przepis na potrawę „z tego, czego nie ma” i mówiącego o rzekomym „cudzie gospodarczym”.
Schemat punktowania. 2 p. – za wyjaśnienie z odwołaniem do dwóch źródeł. 1 p. – za wyjaśnienie z odwołaniem do jednego źródła. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 20
1 pktŹródło 1. Tabela. Łączne wydatki wojskowe USA, NATO oraz ZSRR i Układu Warszawskiego w latach 1976–1979, dane w mld dolarów
| Kraj | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 |
|---|---|---|---|---|
| USA | 131,7 | 137,1 | 137,9 | 138,8 |
| łącznie NATO | 233,3 | 240,4 | 245,0 | 248,2 |
| ZSRR | 124,2 | 126,1 | 128,0 | 129,8 |
| łącznie Układ Warszawski | 135,7 | 138,0 | 140,2 | 142,3 |
(W. Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, Warszawa 2003, s. 230.)
Źródło 2. Niemiecki rysunek satyryczny z 1981 r. — dwie rakiety (radziecka i amerykańska) z napisem „RÜSTUNG” (zbrojenia) ścigające się w kole, obie z „dymkami”: „HILFE, ICH WERDE VERFOLGT” (Ratunku, jestem ścigany). (Histoire/Geschichte: L’Europe et le monde depuis 1945, Paryż 2006, s. 110.)
Udowodnij, że źródło 2. świadczy o kontynuacji polityki, którą obrazują dane statystyczne (źródło 1.).
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Dane w tabeli z lat 1976–1979 ukazują wydatki wojskowe dwóch bloków militarnych oraz dwóch mocarstw, które świadczą o wyścigu zbrojeń. Stanowi on temat rysunku z późniejszego okresu przedstawiającego dwie ścigające się rakiety z symbolami USA i ZSRR, co świadczy, że polityka ta była kontynuowana.
- Dane dotyczą wyścigu zbrojeń z lat 70., a rysunek z 1981 r. pokazuje, że zjawisko to nadal trwa – rakiety symbolizujące ZSRR i USA dalej ścigają się.
- Rysunek satyryczny przedstawia wyścig zbrojeń i dotyczy tego samego zjawiska, co dane w tabeli odnoszące się do wcześniejszego okresu.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź z odwołaniem do dwóch źródeł. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną, lub za brak odpowiedzi.
Zadanie 21.1
1 pktŹródło 1. Niemiecki rysunek satyryczny z 1989 r. — „Głosowanie nogami”: tłum ludzkich sylwetek zmierzający w kierunku drogowskazu „WESTEN” (Zachód) w stronę liter „DDR” (NRD).
Źródło 2. Wykres. Ucieczki ludności NRD na Zachód w latach 1989–1990 — liczba ucieczek (w tysiącach) w podziale na miesiące: wzrost od kilku tysięcy na początku 1989 r. do szczytu ok. 130 tys. w listopadzie 1989 r., następnie spadek do ok. 45–75 tys. w 1990 r. (Histoire/Geschichte: L’Europe et le monde depuis 1945, Paryż 2006, s. 136.)
Czy dane z wykresu potwierdzają zjawisko przedstawione na rysunku satyrycznym? Odpowiedź uzasadnij.
Rozwiązanie
Poprawna odpowiedź (z klucza). Tak, dane na wykresie potwierdzają zjawisko przedstawione na rysunku.
Przykładowe uzasadnienie. Rysunek dotyczy masowych ucieczek z NRD do RFN w 1989 r., a z wykresu wynika, że właśnie w tym roku zjawisko to szczególnie nasiliło się, gdyż na początku roku zanotowano ok. 5 tysięcy uciekinierów, a pod koniec – ok. 140 tysięcy. Później fala ucieczek zmalała.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź wraz z uzasadnieniem. 0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Zadanie 21.2
1 pktŹródło 1. Niemiecki rysunek satyryczny z 1989 r. — „Głosowanie nogami”: tłum ludzkich sylwetek zmierzający w kierunku drogowskazu „WESTEN” (Zachód) w stronę liter „DDR” (NRD).
Źródło 2. Wykres. Ucieczki ludności NRD na Zachód w latach 1989–1990 — liczba ucieczek (w tysiącach) w podziale na miesiące: wzrost od kilku tysięcy na początku 1989 r. do szczytu ok. 130 tys. w listopadzie 1989 r., następnie spadek do ok. 45–75 tys. w 1990 r. (Histoire/Geschichte: L’Europe et le monde depuis 1945, Paryż 2006, s. 136.)
Wyjaśnij sens ideowy tytułu rysunku satyrycznego.
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z klucza).
- Niemcy, uciekając z NRD, „głosowali” przeciwko sytuacji politycznej w tym państwie.
- Niemcy, uciekając z NRD, wybierali życie w lepszych warunkach ekonomicznych.
- Satyra wskazuje na to, że w NRD nie można było w wolnych wyborach decydować o zmianach politycznych i ekonomicznych, dlatego głosowano nogami – uciekano na Zachód.
Schemat punktowania. 1 p. – za poprawną odpowiedź. 0 p. – za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.
Historia
Poziom rozszerzony
Zadanie 22
12 pktZadanie zawiera pięć tematów. Wybierz jeden z nich do opracowania.
-
Załamanie się imperium rzymskiego w V w. mogłoby nastąpić nawet bez interwencji barbarzyńskich najeźdźców – Christopher Dawson. Scharakteryzuj wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na upadek cesarstwa zachodniorzymskiego i ustosunkuj się do zacytowanej tezy historyka brytyjskiego.
-
Wyjaśnij wpływ uwarunkowań zewnętrznych i lokalnych na gospodarkę polską w okresie rozbicia dzielnicowego. W pracy odwołaj się do materiałów źródłowych (plan Wrocławia w XIII w.; wykres gęstości zaludnienia w Europie, XI–XIV w.; mapa lokacji miejskich na ziemiach polskich w XIII w.; miniatura ze Zwierciadła saskiego, ok. 1330 r.).
-
Rozstrzygnij, czy reformacja stanowiła czynnik dezintegrujący społeczeństwo monarchii polsko-litewskiej za panowania ostatnich Jagiellonów i w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Odpowiedź uzasadnij.
-
Czy zgadzasz się z opinią opublikowaną w XIX w. na łamach emigracyjnego pisma „Baczność”, że rewolucja społeczna, ażeby była narodową – potrzebuje powstania. Powstanie, żeby żyć – potrzebuje rewolucji społecznej? Odpowiedź uzasadnij. W pracy odwołaj się do materiałów źródłowych (list posła angielskiego w Berlinie, 1831 r.; rycina „Rzeź galicyjska”, ok. 1850 r.; Artur Grottger, „Chłop i szlachta”, 1862 r.; fragment pamiętnika Bronisława Deskura, 1863 r.).
-
Anglia miała wybór pomiędzy wojną i hańbą. Wybrała hańbę, ale będzie miała wojnę – Winston Churchill. Scharakteryzuj i oceń stanowisko Wielkiej Brytanii wobec polityki III Rzeszy w latach 1933–1940 i ustosunkuj się do wypowiedzi Winstona Churchilla z 1938 r.
Rozwiązanie
Klucz nie zawiera odpowiedzi wzorcowej (wypracowanie jest oceniane holistycznie, wg czterech poziomów) — poniżej streszczenie kryteriów punktowych z zasad oceniania (oznaczone jako kryteria, nie jako wzorcowa odpowiedź). Dla każdego z pięciu tematów zasady oceniania podają te same cztery poziomy ogólne (z odrębną, dopasowaną do tematu przykładową faktografią):
Poziom IV (9–12 p.). Zdający wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty; poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych informacji; poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe (a w tematach z materiałami źródłowymi – trafnie i w pełni je wykorzystał); sformułował wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.
Poziom III (6–8 p.). Zdający dokonał celowej i trafnej selekcji faktów świadczącej o rozumieniu ich znaczenia i hierarchii; w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe; przedstawił zagadnienia w ujęciu dynamicznym; w tematach z materiałami źródłowymi w większości je wykorzystał; podjął próbę formułowania wniosków i oceny.
Poziom II (3–5 p.). Zdający przedstawił częściową faktografię potrzebną do opracowania tematu; podjął próbę uporządkowania faktografii i wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych; w tematach z materiałami źródłowymi podjął próbę ich wykorzystania i przywołania w tekście pracy.
Poziom I (1–2 p.). Zdający w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu, podał kilka faktów związanych z tematem zwykle bez wskazywania związków między nimi, poprawnie umieścił rozważania w czasie i przestrzeni (w tematach z materiałami źródłowymi podjął nieudolną próbę ich wykorzystania).
Uwaga (dot. wszystkich tematów). Przy przyznawaniu punktów egzaminator uwzględniał również poprawność językową i stylistyczną oraz estetykę pracy. Zamieszczenie informacji niezwiązanych z tematem obniża punktację. Jeżeli praca świadczy o zupełnym braku zrozumienia tematu, jest oceniana na 0 punktów.
Maksymalna liczba punktów za zadanie: 12.
