Omówienie epoki: Średniowiecze

Nazwa epoki i ramy czasowe epoki 

Termin średniowiecze pochodzi od łacińskiego sformułowania medium aevum – wiek średni, a więc czas między ważnym dla humanistów antykiem i renesansem. 

Początek epoki w Europie – 476r. n. e. (data umowna), w Polsce – 2 połowa X w. – 966r,. Koniec epoki w Europie – XIV /XV w., w Polsce – XV/XVI w. 

Filozofia epoki 

Filozofia średniowieczna kontynuuje myśl grecką, dostosowaną oczywiście do wymagań ideowych chrześcijaństwa. 

Augustynizm

Kierunek filozoficzno-teologiczny nawiązujący do koncepcji św. Augustyna. U jego podłoża leżało przekonanie, że człowiek jest zawieszony między Niebem a Ziemią, rozdarty między dobrem i złem. Św. Augustyn twierdził, że celem życia człowieka jest poznanie Boga i swojej duszy. Człowiek może znaleźć prawdziwe szczęście jedynie w Bogu, od którego zależy ludzki los. To Bóg decyduje, komu będzie dane szczęście poznania duszy i Bożej koncepcji zbawienia świata. Miernikiem wielkości człowieka są jego wartości wewnętrzne. 

Tomizm

Kierunek w filozofii stworzony przez Tomasza z Akwinu, który przystosował do potrzeb teologii chrześcijańskiej filozofię Arystotelesa. W 1879 r. uznany za oficjalną doktrynę Kościoła katolickiego. Św. Tomasz twierdził, że każdy człowiek znajduje się na ściśle określonym szczeblu drabiny bytów. Jeżeli właściwie pojmuje swe przeznaczenie, musi się starać wznieść wyżej, walcząc z pokusami upadku, który prowadzi do wynaturzenia jego istoty i powołania. 

Franciszkanizm

Program wiary radosnej, prostej, płynącej z wszechogarniającej miłości do świata i wszelkiego stworzenia, miłości poddanej ewangelicznym nakazom miłosierdzia, pokory, ubóstwa i braterstwa. Św. Franciszek z Asyżu zapoczątkował wielki ruch odnowy moralnej w świecie pełnym okrucieństwa. 

Ideologia i pojęcia ważne dla epoki

Teocentryzm

Podporządkowanie spraw ludzkich Bogu. W centrum zainteresowań, poszukiwań i działań stał Bóg i wszystko, co z nim związane. 

Uniwersalizm

W średniowiecznej Europie panowały wspólne, uniwersalne: 

• jeden ustrój – feudalizm 
• jeden język – łacina 
• jedna religia – katolicyzm 
• w nauce – scholastyka („uwierz, abyś zrozumiał”, racjonalne (rozumowe) wyjaśnienia prawd wiary 
• jedna idea – teocentryzm 
• jednakowe wzorce osobowe epoki – wzór ascety, rycerza chrześcijańskiego, doskonałego władcy 
• te same style w sztuce – romański i gotycki 
• czytelne dla wszystkich Europejczyków motywy, symbole, sformułowania – motyw tańca śmierci (danse macabre), symbolika barw, roślin, kamieni szlachetnych itp. 

Scholastyka

To najważniejszy nurt filozoficzny dojrzałego średniowiecza. Scholastyka – to szkoła myślenia oderwanego od rzeczywistości, niezwiązanego z doświadczeniem (metafizycznego) i powiązanego z teologią. Kładła nacisk na precyzyjne wywody myślowe (stąd dziś wiele pojęć z zakresu logiki). Jednym z przedstawicieli scholastyki był św. Anzelm, który dowodził, że Bóg istnieje, ponieważ pojęcie Boga jest większe od ludzkiej myśli (tzw. ontologiczny dowód na istnienie Boga). 

Wzorce osobowe epoki

Asceta

• życie podporządkowane Bogu
• całkowite wyrzeczenie się dóbr doczesnych i poświęcenie Bogu 
• życie w skrajnym ubóstwie 
• praktykowanie absolutnej pokory 
• np. św. Aleksy 

Rycerz chrześcijański

• wzór cnót chrześcijańskich 
• głęboko wierzący 
• całe życie podporządkowuje Bogu i Jego namiestnikowi na ziemi – swojemu władcy 
• Bóg, Honor, Ojczyzna 
• odważny, honorowy, wierny 
• walczy w obronie wiary chrześcijańskiej 
• np. Roland 

Doskonały władca

• jest następcą Boga na ziemi 
• każde jego działanie ma na celu dobro ojczyzny i jego poddanych 
• ceni honor i wierność 
• mądry, rozważny, sprawiedliwy 
• ma kontakt z Bogiem (sny, widzenia), dzięki czemu podejmuje zawsze trafne i właściwe decyzje 
• np. ukazani w epice średniowiecznej władcy – Karol Wielki, król Marek, król Artur – poza tym, że mają wszystkie zalety rycerzy, są, jako przedstawiciele Boskiej władzy na ziemi, bez mała nieomylni. Mylą się tylko wtedy, gdy mają złych doradców.