Jak się uczyć do matury z polskiego (CKE 2025)

Wielu maturzystów uczy się polskiego tak, jakby chodziło o odtworzenie fabuły lektur na pamięć. Sprawozdanie CKE z egzaminu maturalnego 2025 pokazuje, że to właśnie ten sposób nauki najbardziej szkodzi na egzaminie. Wśród sześciu głównych wniosków i rekomendacji CKE (s. 101 sprawozdania) jeden wybija się szczególnie wyraźnie: zdający "bardzo często odwołują się do lektur w sposób niefunkcjonalny wobec tematu" — czyli streszczają utwór, nie wyjaśniając, jak ten utwór wspiera ich tezę. To nie jest odosobniony przypadek — CKE potwierdza ten problem także na 12 stronach przykładów prac uczniowskich (s. 90–99), gdzie wielokrotnie pojawia się ocena "wykorzystanie utworu niefunkcjonalne" lub "częściowo funkcjonalne". Jeśli Twój plan nauki polega na "przeczytaniu lektur i zapamiętaniu, co się w nich dzieje", trafiasz w tę samą pułapkę. Poniżej — co faktycznie mówi o tym CKE i jak zorganizować naukę, żeby jej uniknąć.

Gdzie uczniowie tracą najwięcej punktów

Wnioski poniżej pochodzą ze sprawozdania CKE z egzaminu maturalnego 2025 (matura maj 2025, publikacja 19.09.2025), sekcja "Wnioski i rekomendacje" (s. 101, jedna strona, 6 punktów, odnosi się łącznie do poziomu podstawowego i rozszerzonego).

1. 1Niefunkcjonalne przywoływanie utworów literackich (s. 101). To główny problem zidentyfikowany przez CKE: zdający odwołują się do lektur w sposób niezwiązany z tematem wypracowania — czyste streszczanie, bez wyjaśnienia, jaka jest relacja między utworem a stawianą tezą. Rekomendacja CKE: traktować utwór jako źródło argumentów wzmacniających wywód, nie jako materiał do streszczenia. Potwierdzają to liczne przykłady komentarzy do prac uczniowskich (s. 90–99), gdzie argumentacja bywa oceniana jako "ogólnikowa" i "powierzchowna" — sprowadzająca się do zestawienia podobieństw fabularnych bez interpretacji.
2. 2Notatka syntetyzująca jest trudna (s. 101). Ponad połowa zdających nie radzi sobie z tą formą wypowiedzi — poziom wykonania zadania 5 (tworzenie notatki syntetyzującej) na poziomie podstawowym to tylko 46% (Tabela 5, s. 8–14). CKE rekomenduje ćwiczenie rozpoznawania głównego problemu tekstu nieliterackiego, odtwarzania stanowiska autora i porównywania poglądów z różnych tekstów.

1. 1Uzasadnianie sądów na podstawie lektury w zadaniach krótkiej odpowiedzi (s. 101) sprawia trudność dużej grupie zdających — chodzi o umiejętność odczytania tekstu literackiego w konkretnym kontekście (zwłaszcza teoretycznoliterackim) i wykorzystania tego odczytania w zwięzłej wypowiedzi.
2. 2Dobór utworów adekwatnych do tematu wypracowania (s. 101) sprawia znaczne trudności w zakresie kompetencji kulturowych i literackich — czyli sam wybór, którą lekturę przywołać, żeby najlepiej uzasadnić przyjęte stanowisko.
3. 3Ograniczanie się do treści utworu, bez uwzględniania struktury — kompozycji, narracji, punktu widzenia (s. 101), zwłaszcza na poziomie rozszerzonym. CKE zaleca ćwiczenia zwiększające świadomość, że sensy dzieła wynikają nie tylko z treści, ale i ze sposobu, w jaki jest zbudowane.
4. 4Błędy językowe, ortograficzne i interpunkcyjne (s. 101) — na tyle poważne, że fragmenty tekstu stają się niekomunikatywne; CKE odnotowuje też narastające problemy z czytelnością pisma.

Dodatkowe dane liczbowe z arkusza poziomu podstawowego (Tabela 5, s. 8–14) potwierdzają, które obszary są najsłabsze:

• Zakres i poprawność środków językowych w wypracowaniu — 45%.
• Poprawność ortograficzna wypracowania — 47%.
• Poprawność interpunkcyjna wypracowania — 54%.
• Kompetencje literackie i kulturowe (argumentacja) w wypracowaniu — 56%.
• Zadania 8.2, 11 i 14 (rozpoznawanie środków wyrazu artystycznego, treści symboliczne, porównywanie utworów) — wynik 37–40%, najsłabiej wykonane zadania testu historycznoliterackiego.

Wniosek z tego wszystkiego: największym problemem nie jest brak przeczytania lektur, a sposób ich wykorzystania — streszczanie zamiast argumentowania. Plan nauki poniżej celuje właśnie w ten obszar.

Plan nauki — jak czytać lektury, żeby nie wpaść w pułapkę streszczania

Sprawozdanie CKE nie zawiera gotowego harmonogramu, ale jego wniosek (utwór to źródło argumentów, nie materiał do streszczenia) daje konkretny punkt wyjścia do zmiany sposobu czytania lektur:

1. 1Przy każdej lekturze zapisz nie fabułę, a tezy, jakie ten utwór może potwierdzać. Zamiast notatki "co się dzieje w rozdziale X", zrób notatkę typu "ten utwór może być argumentem, gdy temat dotyczy: winy i kary / buntu / miłości niespełnionej / relacji jednostki i społeczeństwa" — z krótkim wyjaśnieniem, na czym ta relacja polega. To jest wprost odpowiedź na główny błąd wskazany przez CKE (s. 101): przywołanie bez wyjaśnienia funkcji odwołania.
2. 2Nie ograniczaj się do treści — notuj też strukturę utworu (kompozycja, narrator, punkt widzenia) i to, jak wpływa na sens. CKE wskazuje to jako odrębny słaby punkt, zwłaszcza na poziomie rozszerzonym (s. 101).
3. 3Zbuduj wcześniej "bank kontekstów" — zestaw kontekstów z różnych dziedzin (historyczny, filozoficzny, biblijny, mitologiczny, egzystencjalny), które można zastosować do wielu tematów, zamiast uczyć się ich na pamięć w oderwaniu od zastosowania. Każdy kontekst zapisuj w "dwupaku": fakt + wyjaśnienie, co z niego wynika dla tezy — samo przywołanie faktu bez wyjaśnienia to ten sam błąd niefunkcjonalności, który wytyka CKE.
4. 4Ćwicz notatkę syntetyzującą jako osobną umiejętność, nie licząc na to, że "wyjdzie sama". Poziom wykonania tego zadania to tylko 46% — trenuj konkretnie: rozpoznawanie głównego problemu tekstu, odtwarzanie stanowiska autora, porównywanie poglądów z różnych tekstów.
5. 5Pisz rozprawki według stałej struktury, a nie z "natchnienia": wstęp z tezą → rozwinięcie z argumentami popartymi przykładami (optymalnie 3 argumenty z literatury, historii lub życia) → zakończenie z podsumowaniem wniosków. Wymóg formalny: min. 300 słów, min. 2 odniesienia do utworów literackich (w tym 1 lektura obowiązkowa) i min. 2 konteksty.
6. 6Nie opanowuj wszystkich lektur z listy na tym samym poziomie. Zamiast rozpraszać czas równo, opanuj dogłębnie ok. 2/3 lektur, a resztę w formie solidnego opracowania ze zrozumieniem (nie samego streszczenia) — matura ocenia znajomość treści, motywów, kontekstu i umiejętność argumentacji, nie liczbę przeczytanych stron.
7. 7Doskonal poprawność językową i interpunkcyjną jako osobny punkt planu, nie tylko przy okazji pisania wypracowań — CKE wprost wskazuje, że błędy językowe i ortograficzne potrafią uczynić fragment tekstu niekomunikatywnym (s. 101), a to kosztuje punkty niezależnie od jakości argumentacji.

Metody nauki, które działają przy polskim

• Rozprawka jako proces, nie "natchnienie". Klucz to: analiza tematu → plan/konspekt → logiczna argumentacja → poprawna struktura, a nie czekanie na dobry pomysł w trakcie pisania (maturita.pl).
• Metoda "banku kontekstów" i nauka blokowa. Dziel materiał na tematyczne bloki/epoki, notuj w formie map myśli i tabel motywów, zamiast uczyć się kontekstów w oderwaniu od tematów, do których mają się przydać (maturita.pl).

Kurs maturalny WPM

Jeśli wolisz mieć plan nauki, ćwiczenia na funkcjonalne wykorzystanie lektur i regularne powtórki poukładane w jednym miejscu, sprawdź nasz kurs maturalny z języka polskiego.

kurs maturalny z języka polskiego

Arkusze maturalne do ćwiczeń

Najskuteczniejszym sposobem sprawdzenia, czy Twoje wypracowania faktycznie argumentują, a nie streszczają, jest praca na arkuszach z lat poprzednich i porównanie z modelowymi odpowiedziami.

arkusze maturalne z języka polskiego z odpowiedziami

Notatki z lektur

Skoro główny problem to niefunkcjonalne przywoływanie lektur, sama znajomość fabuły nie wystarczy — potrzebne jest opracowanie, które pokazuje motywy, konteksty i możliwe tezy, a nie tylko streszczenie.

notatki do matury

Jeśli przygotowujesz się też do części ustnej, warto sięgnąć po opracowanie pytań jawnych.

ebook z opracowaniem pytań jawnych

FAQ

Czy wystarczy przeczytać wszystkie lektury, żeby dobrze napisać wypracowanie? Nie — CKE wskazuje wprost, że głównym problemem zdających nie jest nieznajomość lektur, a sposób ich wykorzystania: niefunkcjonalne przywoływanie, czyli streszczanie bez wyjaśnienia relacji z tezą (s. 101 sprawozdania). Liczy się umiejętność argumentowania utworem, nie samo przeczytanie.

Ile lektur trzeba znać naprawdę dobrze? Źródła metodyczne rekomendują opanowanie dogłębne ok. 2/3 lektur z listy, a resztę w formie solidnego opracowania ze zrozumieniem — matura ocenia znajomość treści, motywów i kontekstu, nie liczbę przeczytanych stron.

Czym jest notatka syntetyzująca i dlaczego warto ją ćwiczyć osobno? To forma wypowiedzi wymagająca porównania stanowisk z różnych tekstów nieliterackich. CKE odnotowuje, że ponad połowa zdających nie radzi sobie z tym zadaniem (poziom wykonania 46%), więc to obszar wymagający celowego treningu, a nie zadanie, które "wyjdzie samo".

Co dokładnie oznacza "niefunkcjonalne wykorzystanie lektury" w ocenie egzaminatora? Zgodnie z komentarzami CKE do prac uczniowskich (s. 90–99), to sytuacja, w której zdający przywołuje utwór (streszcza go lub opisuje), ale nie wyjaśnia, na czym polega relacja między utworem a tematem wypracowania — argumentacja zostaje oceniona jako "ogólnikowa" lub "powierzchowna".